Trả lời ngắn: Chưa có bằng chứng đủ để kết luận rằng giảm carbohydrate tự nó luôn gây rối loạn kinh nguyệt ở học sinh. Tuy nhiên, một chế độ ăn hạn chế có thể làm tổng năng lượng hoặc dinh dưỡng không đủ—nhất là khi kết hợp giảm cân nhanh, bỏ bữa hay tập luyện nhiều—và thiếu năng lượng kéo dài có thể làm chu kỳ thay đổi. Mất kinh từ 90 ngày hoặc chu kỳ bất thường kéo dài cần được đánh giá y tế, không nên tự coi là “do ăn kiêng” [1, 2].
“Low-carb” không phải một chế độ ăn duy nhất
Low-carb thường được dùng để mô tả chế độ ăn giảm carbohydrate, nhưng trong nghiên cứu và đời sống có nhiều mức khác nhau. Một người có thể bớt nước ngọt, bánh kẹo và vẫn ăn trái cây, đậu, ngũ cốc cùng đủ năng lượng; người khác có thể loại bỏ hầu hết cơm, bánh mì, trái cây và đồng thời giảm rất nhiều khẩu phần. Hai cách ăn đó không tương đương về năng lượng, chất xơ, vi chất hoặc mức độ hạn chế.
Vì thế, nếu một học sinh thấy chu kỳ thay đổi sau khi bắt đầu low-carb, mốc thời gian này đáng ghi nhận nhưng không đủ chứng minh carbohydrate là nguyên nhân duy nhất. Cần xem xét tổng lượng ăn, tốc độ giảm cân, mức vận động, giấc ngủ, căng thẳng, thuốc, bệnh tuyến giáp, hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS), khả năng mang thai và các nguyên nhân khác. Chẩn đoán vô kinh chức năng do thiếu năng lượng chỉ được đặt ra sau khi chuyên gia loại trừ những nguyên nhân phù hợp [2].
Điều gì trong nghiên cứu có thể trả lời câu hỏi này?
Hiện chưa có cơ sở từ các nguồn được đối chiếu để nói rằng mọi nữ sinh áp dụng chế độ ít carbohydrate sẽ mất kinh. Nhiều nghiên cứu low-carb về hormone sinh sản tập trung vào phụ nữ trưởng thành bị thừa cân, hiếm muộn hoặc PCOS; kết quả ở nhóm đã có bệnh lý và trong bối cảnh điều trị không thể tự động áp dụng cho học sinh khỏe mạnh đang lớn.
Một tổng quan hệ thống về chế độ ăn ít carbohydrate và hormone sinh sản ở phụ nữ thừa cân/béo phì bị hiếm muộn ghi nhận một số kết quả hormone có xu hướng cải thiện sau can thiệp, nhưng các nghiên cứu khác nhau về chế độ ăn, giảm cân và điều trị đi kèm [6]. Một tổng quan gần đây về chế độ ketogenic ở phụ nữ thừa cân/béo phì mắc PCOS cũng đánh giá các kết quả ngắn hạn trong một nhóm bệnh lý cụ thể [7]. Những công trình này không nghiên cứu nữ sinh khỏe mạnh để xác định ảnh hưởng độc lập của lượng carbohydrate lên chu kỳ.
Điều quan trọng hơn trong hướng dẫn về vô kinh chức năng là mất cân bằng năng lượng: cơ thể nhận ít năng lượng hơn nhu cầu, có thể do ăn không đủ, tập luyện tăng lên hoặc cả hai. Hội Nội tiết khuyến nghị khi đã được chẩn đoán vô kinh chức năng, điều trị cần điều chỉnh mất cân bằng đó—có thể gồm tăng lượng ăn, cải thiện dinh dưỡng và/hoặc giảm tải tập luyện—dưới hướng dẫn chuyên môn [2]. Hướng dẫn này không nói rằng carbohydrate là tác nhân duy nhất, cũng không cung cấp một tỷ lệ carb chung cho tất cả học sinh.
Vì sao thiếu năng lượng có thể ảnh hưởng chu kỳ?
Khi cơ thể thiếu năng lượng kéo dài, nó có thể giảm ưu tiên cho một số chức năng sinh sản để thích nghi với tình trạng nguồn lực hạn chế. Ở vận động viên, thiếu năng lượng tương đối trong thể thao (REDs) được liên hệ với rối loạn chức năng sinh sản, sức khỏe xương và hiệu suất. Tuyên bố đồng thuận của Ủy ban Olympic Quốc tế mô tả đây là tình trạng năng lượng còn lại sau khi trừ hao phí vận động không đủ hỗ trợ các chức năng cơ thể; dữ liệu này có trọng tâm ở người tập luyện thể thao, nên không được dùng để chẩn đoán mọi học sinh [3].
Rủi ro có thể tăng khi giảm khẩu phần mạnh, bỏ bữa, sợ nhiều nhóm thực phẩm, giảm cân nhanh hoặc tăng khối lượng tập mà không ăn bù. Một nghiên cứu cắt ngang cũ trên nữ sinh và phụ nữ trẻ ghi nhận việc cố giảm cân có liên hệ với chu kỳ không đều và đau kinh; thiết kế này cho thấy mối liên hệ, không xác lập rằng một cách ăn cụ thể gây ra rối loạn [5].
Không thể suy ra năng lượng đủ hay thiếu chỉ từ cân nặng nhìn thấy. Tốc độ tăng trưởng, tiền sử phát triển, thay đổi cân nặng, khẩu phần và vận động đều cần được đặt trong bối cảnh tuổi và sức khỏe. Học sinh vẫn đang lớn, vì vậy mục tiêu giảm cân hoặc loại bỏ thực phẩm nên được trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng có kinh nghiệm làm việc với thanh thiếu niên, thay vì lấy thực đơn của người lớn trên mạng làm chuẩn.
Chu kỳ kinh nguyệt ở tuổi học sinh vốn có thể chưa đều
Trong những năm đầu sau kỳ kinh đầu tiên, trục điều hòa hormone vẫn tiếp tục trưởng thành nên chu kỳ đôi khi dao động. ACOG nêu khoảng cách thường gặp ở thanh thiếu niên là 21–45 ngày; dù đôi lúc chu kỳ dài hơn có thể xuất hiện, khoảng cách hơn 90 ngày không phổ biến và nên được đánh giá [1]. Mốc này giúp tránh hai thái cực: hoảng sợ vì một chu kỳ hơi khác thường, hoặc bỏ qua một khoảng mất kinh kéo dài.
Nếu chưa có kinh lần đầu vào tuổi 15, hoặc đã quá ba năm từ khi ngực bắt đầu phát triển mà chưa có kinh, ACOG khuyến nghị cân nhắc đánh giá. Sau khi đã có kinh, ghi ngày bắt đầu mỗi kỳ trong lịch có thể giúp học sinh, gia đình và nhân viên y tế nhìn ra mẫu thay đổi. Theo dõi này không xác định nguyên nhân và cũng không thay cho khám [1].
Chu kỳ bất thường không đồng nghĩa chắc chắn do ăn kiêng. PCOS, rối loạn tuyến giáp, một số bệnh lý khác, thuốc và mang thai đều có thể cần được xem xét tùy hoàn cảnh. Vì vậy, đừng tự mua hormone, thuốc “điều kinh” hoặc thực phẩm bổ sung chỉ để làm xuất hiện máu kinh; ra máu sau thuốc không chứng minh nguyên nhân đã được xử lý.
Nếu học sinh muốn ăn ít carbohydrate thì nên chú ý gì?
Không có tỷ lệ carbohydrate hay số gam phù hợp cho mọi học sinh chỉ dựa trên giới tính và tuổi. Nhu cầu phụ thuộc tăng trưởng, sức khỏe, mức vận động, bối cảnh gia đình và mục tiêu điều trị nếu có. Nếu bác sĩ đã hướng dẫn chế độ ăn cho một tình trạng cụ thể, gia đình nên hỏi rõ mục tiêu, thời gian theo dõi và dấu hiệu cần báo lại thay vì tự thay đổi đơn thuốc hoặc khẩu phần.
Với học sinh tự áp dụng để giảm cân, nên tạm dừng các kế hoạch nghiêm ngặt nếu xuất hiện mệt kéo dài, lạnh bất thường, chóng mặt, khó tập trung, hiệu suất thể thao giảm, chấn thương lặp lại, sụt cân nhanh hoặc chu kỳ mất đi. Đây không phải danh sách để tự chẩn đoán; từng dấu hiệu có thể có nguyên nhân khác. Cách phù hợp là nói chuyện với người lớn đáng tin cậy và nhân viên y tế, không chỉ dựa vào ứng dụng tính calories hoặc lời quảng cáo.
Một khẩu phần đa dạng có thể kết hợp cơm, khoai, yến mạch hoặc ngũ cốc khác với đậu, trứng, cá, thịt, rau, trái cây và chất béo phù hợp. Người giảm một nguồn tinh bột nên kiểm tra xem bữa ăn có còn đủ thức ăn và năng lượng hay không; không cần loại bỏ trái cây, sữa hay đậu chỉ vì chúng có carbohydrate. Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ khuyến nghị tập trung vào thói quen sức khỏe và môi trường hỗ trợ thay vì nói nặng về cân nặng, ăn kiêng hoặc trêu chọc hình thể [4].
Nếu giảm carbohydrate khiến em bỏ bữa với bạn bè, lo âu khi ăn, giấu việc ăn uống, hoặc ngày càng hạn chế nhiều món, hãy chia sẻ với gia đình và chuyên gia. Hỗ trợ sớm giúp bảo vệ cả sức khỏe thể chất lẫn mối quan hệ lành mạnh với thức ăn.
Khi nào cần đặt lịch khám?
Hãy trao đổi với nhân viên y tế nếu khoảng cách giữa các kỳ kéo dài hơn 90 ngày, chu kỳ thường xuyên vượt 45 ngày, kinh đột ngột ngừng sau khi từng đều, hoặc chưa có kinh ở mốc tuổi được khuyến nghị. Nên nói rõ thời điểm bắt đầu low-carb, các món bị loại bỏ, mức vận động, thay đổi cân nặng, thuốc đang dùng và ngày có kinh gần nhất. Bác sĩ có thể đánh giá nhiều nguyên nhân; không có xét nghiệm đơn lẻ nào chứng minh low-carb là thủ phạm [1, 2].
Đi khám sớm nếu có ngất, đau ngực, tim đập rất chậm hoặc bất thường, yếu lả, nôn kéo dài, mất nước, đau bụng dữ dội hoặc dấu hiệu suy kiệt. Nếu có khả năng mang thai, cần nói điều đó với nhân viên y tế; rối loạn kinh không tự loại trừ khả năng thụ thai.
Bài về thiếu năng lượng ở vận động viên nữ và tác động lên kinh nguyệt, hormone, xương giải thích sâu hơn cơ chế thiếu năng lượng trong bối cảnh tập luyện, còn bài này tập trung vào việc tránh quy mọi thay đổi chu kỳ cho riêng lượng carbohydrate.
Đọc thêm bài về thiếu năng lượng, chu kỳ kinh và sức khỏe xương ở vận động viên nữ để hiểu rõ hơn vai trò của tổng năng lượng khi tập luyện.
Kết luận
Chưa đủ bằng chứng để khẳng định low-carb tự nó gây rối loạn kinh nguyệt ở tất cả học sinh. Nguy cơ cần chú ý là khẩu phần hạn chế làm năng lượng không đáp ứng tăng trưởng và vận động, đặc biệt khi đi kèm giảm cân nhanh hoặc tập luyện nặng. Chu kỳ trên 90 ngày không nên bị bỏ qua hoặc tự điều trị: hãy trao đổi với nhân viên y tế để xác định nguyên nhân và bảo vệ sức khỏe lâu dài.



