Lầm tưởng về không khí sạch ở căn hộ tầng cao
Nhiều người khi chọn mua hoặc thuê căn hộ chung cư thường tin rằng ở tầng càng cao thì không khí càng trong lành, bụi mịn khó bay tới. Quan niệm này bắt nguồn từ suy nghĩ bụi bẩn và khói xe chủ yếu phát sinh từ mặt đất nên tầng cao sẽ tránh được hoàn toàn sự ô nhiễm.
Thực tế từ các nghiên cứu đo lường cho thấy nhận định này chỉ đúng một phần và không tuyệt đối. Dù nồng độ một số chất ô nhiễm phát sinh từ giao thông có xu hướng giảm theo chiều cao thẳng đứng, tổng lượng bụi mịn PM2.5 ở tầng cao không giảm nhiều như mọi người lầm tưởng, thậm chí có thể giữ nguyên hoặc tăng lên ở một số khoảng độ cao nhất định.
Vì sao bụi mịn phân bố phức tạp theo chiều thẳng đứng?
Khói bụi trong đô thị chịu tác động trực tiếp từ khí tượng, hướng gió và nguồn phát thải. Các phương tiện giao thông trên mặt đất xả ra một lượng lớn hạt bụi siêu mịn, muội than và khí độc. Khi khí quyển ổn định, lượng khói xe này có xu hướng đậm đặc nhất ở sát mặt đường và loãng dần khi lên cao [1], [2].
Tuy nhiên, các hạt bụi mịn PM2.5 có kích thước rất nhỏ và trôi nổi lơ lửng lâu trong không khí. Dưới tác động của sự xáo trộn không khí thẳng đứng, luồng gió đô thị và độ ẩm, bụi mịn có thể phân tán đều lên các tầng cao hoặc tích tụ lại tại một độ cao nhất định mà không hề biến mất [1], [3]. Do đó, sự suy giảm nồng độ theo chiều thẳng đứng không diễn ra theo một đường thẳng đều đặn ở mọi nơi.
Các nghiên cứu thực tế đo lường nồng độ bụi theo độ cao
Nhiều thí nghiệm thực địa tại các thành phố lớn đã ghi nhận chi tiết mức độ biến đổi của bụi PM2.5 theo từng độ cao cụ thể.
Tại New York, nghiên cứu công bố năm 2011 tiến hành đánh giá mức phơi nhiễm chất ô nhiễm trong và ngoài nhà ở các tầng chung cư khác nhau [1]. Kết quả cho thấy nồng độ trong nhà của 8 chất hydrocarbon thơm đa vòng không bay hơi (Sigma8PAHnonvolatile) và carbon đen (BC) ở các tầng cao thấp hơn đáng kể so với tầng trệt đến tầng 2 [1]. Tuy nhiên, nồng độ bụi PM2.5 lại không cho thấy sự khác biệt đáng kể giữa các tầng [1]. Trẻ em sống ở các tòa nhà thấp tầng chịu mức phơi nhiễm Sigma8PAHnonvolatile và BC cao hơn trẻ sống ở các tòa nhà cao tầng [1].
Tại Bologna (Ý), một khu vực ô nhiễm ở châu Âu, nghiên cứu năm 2018 đã đo đạc đồng thời chất ô nhiễm ở các độ cao 2, 15, 26, 44 và 65 mét trong hai đợt kéo dài 15 ngày tại một tòa nhà cao tầng [4]. Kết quả ghi nhận độ chênh lệch nồng độ khối lượng PM2.5 từ mặt đất lên đỉnh tòa nhà chỉ giảm 4% vào mùa ấm và giảm 11% vào mùa lạnh [4]. Trong khi đó, các hạt siêu mịn (UFP) giảm mạnh hơn, khoảng 30% ở cả hai mùa, với sự suy giảm lớn ở các hạt dưới 50 nm [4]. Vào mùa đông, nồng độ carbon nguyên tố giảm 27%, sắt giảm 11%, thiếc giảm 36%, NO2 giảm 74% và benzen giảm 35% từ mặt đất lên đỉnh [4].
Tại Đài Bắc (Đài Loan), nghiên cứu năm 2020 thu thập 135 mẫu PM2.5 từ ban công các tòa nhà ở ba độ cao khác nhau để truy tìm nguồn phát thải [5]. Dù khối lượng PM2.5 có sự khác biệt giữa các tầng thấp và tầng trung, nguồn đóng góp lớn nhất vào PM2.5 là sol khí giàu lưu huỳnh (chiếm 35,2%) lại không có sự biến thiên đáng kể theo phương thẳng đứng [5]. Ngược lại, các phát thải từ đốt dầu/xe cộ và giao thông có xu hướng giảm rõ rệt theo chiều cao lấy mẫu [5].
Tại Tây An (Trung Quốc), nghiên cứu năm 2021 dùng thiết bị bay không người lái (UAV) 6 cánh để đo đạc PM2.5 vào mùa đông [3]. Độ chênh lệch nồng độ thẳng đứng gần mặt đất lớn nhất thường diễn ra vào buổi sáng do khí quyển ổn định [3]. Mô hình hồi quy chỉ ra độ ẩm tương đối có tác động lớn nhất đến biên dạng thẳng đứng của PM2.5 so với nhiệt độ và độ cao do đặc tính hút ẩm của sol khí PM2.5 [3]. Đáng chú ý, nồng độ PM2.5 trên mặt nước và mảng xanh ban đầu tăng chậm rồi mới giảm, đạt đỉnh nồng độ ở độ cao 23,7 mét trên mặt nước và 14,3 mét trên mảng xanh [3].
Tại Úc, nghiên cứu năm 2002 đo đạc nồng độ hạt quanh 6 tòa nhà [6]. Ở 3 tòa nhà cao tầng, nồng độ các hạt mịn và siêu mịn giảm khoảng 50-60% từ mặt đất (0-6 mét) lên đỉnh tòa nhà (24-33 mét) [6]. Tuy nhiên, tại các tòa nhà thấp tầng độc lập, nồng độ PM2.5 không cho thấy xu hướng rõ rệt nào quanh vỏ bao công trình [6].
Một nghiên cứu năm 2020 sử dụng drone đo đạc không khí cạnh nút giao thông cho thấy nồng độ PM2.5 trung vị là 53 microgam/m3 ở mặt đất và giảm xuống 44 microgam/m3 ở độ cao 100 mét [2]. Hầu hết biến thiên nồng độ thẳng đứng diễn ra dưới chiều cao của tòa chung cư, trong khi nồng độ PM2.5 gần như đồng nhất ở trên chiều cao tòa nhà [2]. Trái lại, nồng độ ozone (O3) lại tăng theo độ cao, từ 0,027 ppm ở mặt đất lên 0,040 ppm ở độ cao 100 mét [2].
Nghiên cứu năm 2024 tại miền nam Trung Quốc đo đạc các chất ô nhiễm mới nổi trong PM2.5 ở độ cao 4,5 mét, 118 mét và 488 mét [7]. Dù nồng độ nhìn chung giảm theo độ cao, một số chất như neonicotinoid (NEO) và PFAS lại có xu hướng ngược lại [7]. Rủi ro sức khỏe trong nhà do các chất ô nhiễm ngoài trời gây ra ở độ cao 118 mét và 488 mét được đánh giá là tương đương với ngoài trời ở mặt đất [7].
Tại Vũ Hán (Trung Quốc), mô hình mô phỏng năm 2021 cho thấy nồng độ PM2.5 đạt cực đại vào giờ cao điểm buổi sáng [8]. Ban ngày, việc tăng hệ số sử dụng đất và tăng chiều cao công trình có thể khiến nồng độ PM2.5 gia tăng [8].
Tầng cao giảm khói xe nhưng không hoàn toàn sạch bụi
Dựa trên dữ liệu thực tế, sống ở tầng cao giúp giảm đáng kể mức độ phơi nhiễm với một số chất độc hại bám theo khói xả xe máy, ô tô như carbon đen, NO2, benzen và các hạt siêu mịn [1], [4], [2]. Trẻ em sống ở các tòa nhà thấp tầng vì thế chịu nhiều tác động từ khí thải giao thông hơn [1].
Mặc dù vậy, bụi mịn PM2.5 nói chung chỉ giảm nhẹ vài phần trăm hoặc giữ mức tương đương trên toàn bộ chiều cao tòa nhà [1], [4], [2]. Ở các tầng quá cao, nồng độ ozone có thể tăng lên hoặc một số chất ô nhiễm lơ lửng khác vẫn hiện diện ở mức gây rủi ro sức khỏe tương đương mặt đất [7], [2]. Do đó, suy nghĩ lên tầng cao là tránh hoàn toàn bụi bẩn là không chính xác.
Những hiểu lầm thường gặp của cư dân đô thị
Nhiều người cho rằng ở tầng 20 hay tầng 30 là có thể thoải mái mở cửa sổ suốt ngày mà không lo bụi bặm. Tuy nhiên, khối lượng hạt PM2.5 bay lơ lửng ở độ cao trên 100 mét vẫn có thể tương đương với mức nền ngoài trời và các chất ô nhiễm vẫn xâm nhập vào nhà [7], [2].
Một hiểu lầm khác là mở cửa hướng ra công viên, hồ nước vào sáng sớm sẽ luôn đón được không khí sạch. Nghiên cứu thực tế chỉ ra vào buổi sáng sớm khi khí quyển ổn định, nồng độ PM2.5 trên các bề mặt hồ nước và mảng xanh có thể tích tụ và đạt điểm nồng độ cao nhất ở khoảng cách từ 10 đến 30 mét so với mặt đất (tương đương tầng 3 đến tầng 10) [3].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý
Người già, trẻ nhỏ và những người có bệnh lý nền về đường hô hấp hoặc tim mạch cần cẩn trọng dù sống ở bất kỳ tầng nào. Người sống ở các tầng trệt hoặc tầng thấp gần mặt đường chịu phơi nhiễm khói xe, hạt siêu mịn và carbon đen lớn hơn [1], [4].
Trong khi đó, người sinh sống ở các căn hộ thuộc khoảng độ cao từ 10 đến 30 mét gần hồ nước lớn hay công viên cũng cần lưu ý hiện tượng tích tụ bụi mịn cục bộ vào buổi sáng [3]. Những cư dân sống ở tầng rất cao vẫn chịu ảnh hưởng của nồng độ PM2.5 nền và sự gia tăng của các chất oxy hóa như ozone [7], [2]. Khi có triệu chứng bất thường về hô hấp, người dân nên đi khám bác sĩ chuyên khoa thay vì chỉ trông đợi vào việc đổi tầng nhà.
Lời khuyên sinh hoạt cho cư dân chung cư
Cư dân sống ở độ cao 10-30 mét gần các hồ nước lớn và công viên cây xanh không nên mở cửa sổ để thông gió vào buổi sáng sớm, thời điểm không khí ổn định khiến bụi mịn dễ đạt đỉnh tập trung [3].
Dù ở tầng thấp hay tầng cao, các gia đình vẫn nên duy trì việc vệ sinh nhà cửa thường xuyên, sử dụng máy lọc không khí phù hợp và theo dõi cảnh báo chất lượng không khí hàng ngày. Việc lựa chọn tầng nhà có thể giúp giảm bớt khí thải xe cộ trực tiếp nhưng không thay thế được các biện pháp bảo vệ sức khỏe chủ động.
