Mỗi khi trời chuyển rét buốt hoặc trong những bữa tiệc ngày đông giá lạnh, nhiều người thường có thói quen nhấp vài ngụm rượu mạnh để "làm ấm người" và xua đi cảm giác buốt giá. Thói quen này phổ biến đến mức trở thành một kinh nghiệm truyền miệng quen thuộc trong đời sống sinh hoạt của không ít gia đình.

Tuy nhiên, câu trả lời từ các bằng chứng y học thực nghiệm là hoàn toàn ngược lại: uống rượu không hề giúp cơ thể ấm lên, mà thực chất đang đẩy nhanh quá trình mất nhiệt và làm tăng nguy cơ hạ thân nhiệt nguy hiểm. Cảm giác ấm nóng râm ran trên da chỉ là một "ảo giác nhiệt" do phản xạ giãn mạch gây ra, trong khi nhiệt độ cốt lõi bên trong các cơ quan nội tạng lại đang tụt giảm nhanh chóng.

Cơ chế giữ ấm tự nhiên của cơ thể hoạt động ra sao?

Hệ thần kinh tự chủ đóng vai trò sống còn trong việc duy trì nhiệt độ lõi cơ thể ổn định quanh mốc 37 độ C nhằm bảo đảm các chức năng tế bào diễn ra bình thường [1]. Khi tiếp xúc với không khí lạnh, vùng da bên ngoài sẽ đóng vai trò như một bộ tản nhiệt truyền nhiệt lượng từ cơ thể ra môi trường bên ngoài khi có sự chênh lệch nhiệt độ [2].

Để tự bảo vệ, cơ thể sẽ lập tức kích hoạt phản xạ co mạch ngoại biên, làm giảm lưu lượng máu đi tới bề mặt da [2]. Cơ chế co mạch này giúp hạn chế tối đa việc nhiệt lượng từ phần lõi bị thất thoát ra ngoài vỏ cơ thể, từ đó giữ cho các cơ quan quan trọng luôn được giữ ấm [2]. Đồng thời, các đợt co rút cơ nhịp nhàng lặp đi lặp lại hay hiện tượng run rẩy sẽ được kích hoạt để chủ động sản sinh thêm nhiệt [2].

Vì sao uống rượu lại mang đến "ảo giác" ấm áp?

Khi cồn đi vào hệ tuần hoàn, tác động sinh lý học đầu tiên là kích thích lưu lượng máu dưới da tăng lên đáng kể [3]. Khi máu ấm từ trung tâm cơ thể bị dồn ra các mao mạch ngoại vi gần bề mặt da, các thụ thể tiếp nhận nhiệt tại da bị kích thích mạnh mẽ, gửi tín hiệu hưng phấn về não bộ và tạo ra cảm giác ấm nóng tức thì [3].

Cùng lúc đó, rượu làm suy yếu nghiêm trọng khả năng cảm nhận cái lạnh tự nhiên của hệ thần kinh [4]. Thay vì nhận biết môi trường đang lạnh giá để tìm cách tránh rét hay mặc thêm áo ấm, người uống rượu lại có xu hướng cảm thấy thoải mái hơn và ít cảm nhận được sự buốt giá khó chịu [4]. Chính việc bề mặt da nóng lên trong khi cảm giác khó chịu vì lạnh bị triệt tiêu đã tạo ra cái bẫy cảm giác vô cùng tai hại.

Nghiên cứu khoa học: Cồn làm tụt nhiệt độ lõi nhanh hơn

Để kiểm tra tác động thực tế của cồn đối với thân nhiệt khi đối mặt với môi trường lạnh, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng nghiêm ngặt.

Nghiên cứu công bố năm 1995 tiến hành một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược trên 8 nam giới khỏe mạnh [5]. Các tình nguyện viên được uống 1 lít đồ uống chứa 50 g cồn hoặc giả dược trước khi ngâm mình trong nước lạnh 20 độ C trong thời gian 1 giờ [5]. Nhiệt độ lõi cơ thể được theo dõi sát sao bằng nhiệt kế hồng ngoại đo màng nhĩ trước và sau khi ngâm [5].

Kết quả cho thấy ở nhóm dùng giả dược, nhiệt độ lõi trung bình chỉ giảm 0,66 độ C sau một giờ ngâm lạnh [5]. Ngược lại, ở nhóm có uống cồn, nhiệt độ lõi sụt giảm tới 1,0 độ C, tạo ra mức chênh lệch giảm sâu hơn là 0,34 độ C có ý nghĩa thống kê rõ rệt [5]. Điều này chứng minh cồn khiến tốc độ mất nhiệt trung tâm diễn ra nhanh hơn và nghiêm trọng hơn khi cơ thể tiếp xúc môi trường lạnh [5].

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2008 đã khảo sát phản ứng điều hòa thân nhiệt và cảm giác nhiệt ở 8 nam giới khỏe mạnh với độ tuổi trung bình 22,3 tuổi trong phòng lạnh 18 độ C [4]. Các đối tượng được cho uống rượu nồng độ 15% với liều lượng 0,36 g cồn trên mỗi kilôgam trọng lượng cơ thể hoặc một lượng nước cất tương đương ở phiên đối chứng, sau đó ngồi yên theo dõi trong 60 phút [4].

Kết quả ghi nhận tốc độ chuyển hóa của nhóm uống rượu bị sụt giảm thấp hơn so với nhóm đối chứng [4]. Đáng chú ý nhất, ở nhóm uống nước thường, cảm giác rét buốt toàn thân và cảm giác khó chịu do nhiệt tăng dần theo thời gian tiếp xúc với phòng lạnh [4]. Tuy nhiên, ở nhóm uống rượu, cả cảm giác lạnh lẫn sự khó chịu về nhiệt đều bị suy giảm rõ rệt [4]. Cồn đã làm mờ đi tín hiệu cảnh báo lạnh của cơ thể dù nhiệt độ môi trường vẫn đang ở mức thấp [4].

Thêm vào đó, nghiên cứu năm 2005 phân tích các đáp ứng điều nhiệt cho thấy lưu lượng máu ở da và tốc độ tiết mồ hôi vùng ngực gia tăng rõ rệt chỉ 10 phút sau khi uống rượu nồng độ 15% liều 0,36 g/kg [3]. Nhiệt độ sâu của cơ thể bắt đầu sụt giảm 20 phút sau khi phản xạ toát mồ hôi xuất hiện và cuối cùng rơi xuống mức thấp hơn nhóm đối chứng 0,3 độ C [3]. Các nhà khoa học kết luận rằng cồn không chỉ gây giãn mạch đơn thuần mà còn điều chỉnh phối hợp các cơ chế điều nhiệt và cảm giác, khiến nhiệt độ lõi bị hạ thấp [3].

Ranh giới nguy hiểm: Hiểm họa hạ thân nhiệt trong ngày rét

Tác động làm mất nhiệt nhanh nhưng lại làm tê liệt cảm giác rét buốt của rượu là nguyên nhân hàng đầu dẫn tới tình trạng hạ thân nhiệt bệnh lý [4] [1].

Hạ thân nhiệt lâm sàng xảy ra khi nhiệt độ lõi cơ thể tụt xuống dưới 35,0 độ C [1]. Tình trạng này có thể biểu hiện bằng triệu chứng run rẩy dữ dội ban đầu, tiếp theo là ức chế hô hấp, rối loạn nhịp tim, suy giảm chức năng nhận thức, giãn đồng tử, tụt huyết áp và rối loạn chức năng cơ bắp [1]. Nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời, hạ thân nhiệt sẽ nhanh chóng tiến triển thành hôn mê hoặc ngừng tim [1]. Dữ liệu y khoa ghi nhận số ca tử vong do hạ thân nhiệt cao gấp đôi so với tử vong do tăng thân nhiệt [1].

Đối với người uống rượu ngoài trời lạnh, họ thường không nhận biết được cơ thể đang rơi vào vùng nhiệt độ nguy hiểm vì cồn đã ức chế cảm giác lạnh [4]. Nhiều người thậm chí cởi bớt áo ấm vì cảm thấy bức bối, tạo điều kiện cho nhiệt lượng tiếp tục thoát ra ồ ạt qua bề mặt da [3].

Những hiểu lầm tai hại cần xóa bỏ

Nhiều người lầm tưởng rằng uống một chén rượu mạnh trước khi ra ngoài trời lạnh sẽ tạo ra một "lớp áo giáp" giúp chống chọi với gió rét. Sự thực là cồn kích thích mạch máu giãn nở, kéo dòng máu ấm từ các tạng sâu ra sát bề mặt da, khiến cơ thể mất nhiệt nhanh hơn vào không khí xung quanh [3] [2].

Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng cảm giác nóng bừng ở mặt và ngực là minh chứng cho việc rượu sinh thêm năng lượng sưởi ấm. Nghiên cứu thực tế chỉ ra rằng tốc độ chuyển hóa ở người uống cồn trong môi trường lạnh thậm chí còn thấp hơn so với người bình thường [4]. Cảm giác nóng bừng chỉ là kết quả của việc lưu lượng máu tại da tăng đột ngột [3].

Nhiều người cũng tin rằng sau khi uống rượu nếu có say ngủ ngoài đường hay nơi có gió lùa thì chỉ cần đắp một tấm chăn mỏng là đủ. Khi cồn làm giảm khả năng nhận thức và triệt tiêu cảm giác khó chịu do lạnh, người uống sẽ mất đi các phản xạ phòng vệ tự nhiên như co ro, tìm nơi ấm hoặc mặc thêm quần áo [4]. Nguy cơ hôn mê do nhiệt độ lõi giảm sâu dưới 35 độ C là rất lớn [1].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Tất cả mọi người đều không nên dùng đồ uống có cồn như một giải pháp giữ ấm, nhưng một số nhóm đối tượng sau đây có nguy cơ tổn thương tính mạng cao nhất nếu sử dụng rượu khi trời lạnh:

  • Người cao tuổi: Cơ chế co mạch và đáp ứng điều hòa thân nhiệt ở người già vốn đã suy giảm tự nhiên theo độ tuổi, khi kết hợp với tác động giãn mạch của cồn sẽ khiến nhiệt độ trung tâm tụt dốc không phanh.
  • Người có bệnh lý tim mạch, tăng huyết áp: Tình trạng hạ thân nhiệt đột ngột do cồn kết hợp với rối loạn điều hòa tuần hoàn có thể dẫn đến loạn nhịp tim và biến cố tim mạch cấp [1].
  • Người lao động ngoài trời hoặc di chuyển đường dài trong đêm lạnh: Sự ức chế cảm giác rét buốt từ cồn sẽ khiến họ mất cảnh giác, không trang bị đủ đồ bảo hộ, dễ bị cóng lạnh và suy giảm chức năng vận động cơ [4] [1].
  • Người đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị vì cồn có thể tương tác với thuốc và làm trầm trọng thêm các rối loạn tự chủ của hệ thần kinh [1].

Cách giữ ấm cơ thể an toàn và đúng khoa học

Thay vì tìm đến rượu bia, việc bảo vệ cơ thể trong mùa đông cần dựa trên các nguyên tắc sinh lý tự nhiên nhằm duy trì nhiệt độ lõi ổn định quanh 37 độ C [1]:

  • Giữ ấm đa lớp: Mặc nhiều lớp áo mỏng giúp tạo ra các lớp không khí cách nhiệt giữa các tầng vải, ngăn cản hiện tượng thất thoát nhiệt từ bề mặt da ra môi trường ngoài [2].
  • Che chắn các vùng ngoại vi: Đội mũ ấm che kín tai, quàng khăn cổ, đeo găng tay và đi tất dày. Đây là những khu vực có nhiều mao mạch ngoại vi dễ tản nhiệt ra ngoài môi trường nhất.
  • Bổ sung đồ uống ấm không cồn: Uống nước ấm, trà gừng ấm hoặc súp nóng giúp cung cấp nhiệt lượng trực tiếp cho đường tiêu hóa mà không gây ra tác dụng phụ làm giãn mạch hay ức chế cảm giác như đồ uống có cồn.
  • Nhận biết sớm dấu hiệu hạ nhiệt: Khi thấy cơ thể bắt đầu run rẩy liên tục, da tái lạnh, vụng về trong cử động hoặc lú lẫn, cần lập tức di chuyển vào nơi kín gió, thực hiện các biện pháp ủ ấm, bổ sung nước và gọi trợ giúp y tế nếu thân nhiệt giảm sâu [1].

Uống rượu để làm ấm trong những ngày đông giá rét là một thói quen phản khoa học và tiềm ẩn rủi ro khôn lường cho sức khỏe. Nhận thức đúng về cơ chế giãn mạch gây mất nhiệt lõi của cồn sẽ giúp mỗi người chủ động bảo vệ bản thân và gia đình an toàn qua những đợt rét khắc nghiệt.