Trả lời ngắn: Tuổi dậy thì cần protein cho tăng trưởng; người tập luyện cần khẩu phần đủ năng lượng và protein, nhưng không có con số “càng cao càng tăng cơ”. Mốc tham chiếu RDA phổ biến cho nhóm 14–18 tuổi là khoảng 0,85 g/kg/ngày để đáp ứng nhu cầu của hầu hết người khỏe mạnh; đây không phải công thức riêng đã được xác nhận cho mọi vận động viên trẻ [1]. Một nghiên cứu nhỏ ở cầu thủ bóng đá nam 14 tuổi ước tính nhu cầu cao hơn, nhưng kết quả của một môn và một nhóm hẹp không đủ làm mục tiêu bắt buộc cho tất cả [2]. Bằng chứng lâu dài về chế độ rất giàu protein ở trẻ vị thành niên còn thiếu; ưu tiên bữa ăn cân bằng, tập đúng kỹ thuật và ngủ đủ, không tự dùng bột đạm để thay bữa [3–5].

Vì sao người tập gym tuổi dậy thì cần protein?

Protein cung cấp các axit amin để xây dựng và sửa chữa mô, trong khi cơ thể ở tuổi vị thành niên còn đang phát triển. Tập kháng lực tạo kích thích cho cơ bắp; thích nghi phụ thuộc vào chương trình tập, năng lượng tổng thể, phục hồi và thời gian. Chỉ tăng protein mà thiếu năng lượng, ngủ kém hoặc tập quá sức không bảo đảm cơ sẽ phát triển nhanh.

Rèn luyện sức mạnh có thể phù hợp với trẻ và thanh thiếu niên khi chương trình được điều chỉnh theo độ trưởng thành, kỹ thuật được ưu tiên và có người hướng dẫn đủ năng lực. AAP ghi nhận tập kháng lực có thể cải thiện sức mạnh và nhiều chỉ số sức khỏe; chấn thương thấp khi hoạt động được giám sát và thực hiện đúng [4]. Mục tiêu phù hợp là sức khỏe, kỹ năng và tiến triển từ từ, không phải nâng tạ tối đa hay sao chép lịch tập của người trưởng thành.

Cần bao nhiêu gram mỗi ngày?

RDA dành cho nhóm tuổi 14–18 thường được biểu thị khoảng 0,85 g protein/kg cân nặng/ngày. Ví dụ, với cân nặng 50 kg, phép tính tham chiếu là khoảng 42,5 g/ngày. RDA là lượng ăn đủ cho gần như toàn bộ người khỏe mạnh cùng nhóm tuổi, không phải ngưỡng tối ưu cho từng người tập thể thao, cũng không phải mục tiêu phải tăng thêm một lượng lớn để tăng cơ [1].

Nhu cầu thực tế có thể thay đổi theo giai đoạn tăng trưởng, khối lượng tập, lượng năng lượng nạp, tình trạng sức khỏe và chất lượng khẩu phần. Một nghiên cứu chuyển hóa nhỏ trên cầu thủ bóng đá nam 14 tuổi đã khảo sát khẩu phần 1,0, 1,2 và 1,4 g/kg/ngày, rồi ước tính nhu cầu của nhóm vận động viên trong mẫu cao hơn mức dành cho thiếu niên không hoạt động [2]. Nghiên cứu này hữu ích để đặt câu hỏi, nhưng không xác lập rằng mọi học sinh tập gym cần đúng 1,4 g/kg; mẫu nghiên cứu nhỏ, một môn thể thao và chế độ tập đặc thù không đại diện cho tất cả giới tính, giai đoạn dậy thì hay hoạt động giải trí.

Do dữ liệu trực tiếp còn hạn chế, không nên biến mức dành cho vận động viên trưởng thành thành đơn thuốc dinh dưỡng cho trẻ. Nếu tập luyện nghiêm túc nhiều buổi mỗi tuần, tăng khối lượng đột ngột, ăn chay hạn chế nhiều nhóm thực phẩm hoặc có vấn đề tăng trưởng, gia đình nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng thể thao có kinh nghiệm với thanh thiếu niên.

Ăn nhiều đạm có làm hỏng thận không?

Ở người khỏe mạnh, một khẩu phần có protein cao hơn RDA không đồng nghĩa tự động với tổn thương thận. Cơ thể có thể thay đổi mức lọc để xử lý sản phẩm chuyển hóa; thay đổi sinh lý đó không tự nó chứng minh có bệnh thận. Tuy nhiên, bằng chứng dài hạn riêng ở người đang lớn còn thưa, còn người đã mắc bệnh thận mạn có nhu cầu được cá thể hóa. Vì vậy không nên khẳng định “mọi lượng đạm cao đều phá thận”, cũng không nên kết luận rằng liều thật cao chắc chắn vô hại ở mọi thiếu niên [3,5].

Trẻ có bệnh thận mạn, protein niệu, tăng huyết áp hoặc đang được theo dõi chức năng thận không nên tự tăng hay cắt protein. NIDDK nhấn mạnh chế độ ăn ở trẻ mắc bệnh thận phải được điều chỉnh cùng nhóm chăm sóc vì tăng trưởng, protein, năng lượng, khoáng chất và giai đoạn bệnh đều quan trọng [6]. Không tự chẩn đoán bệnh thận từ một lần xét nghiệm creatinine hoặc từ lượng protein trong chế độ ăn; bác sĩ sẽ diễn giải kết quả cùng tuổi, khối cơ, thuốc, nước uống và những xét nghiệm cần thiết.

Có cần uống whey hoặc bột protein không?

Phần lớn vận động viên trẻ ăn đủ năng lượng và bữa ăn đa dạng không cần bột đạm để đạt mục tiêu tập luyện. AAP lưu ý nghiên cứu chưa chứng minh các sản phẩm bổ sung protein giúp cải thiện thành tích ở đa số vận động viên trẻ; thực phẩm bổ sung cũng có nguy cơ nhiễm tạp chất hoặc không chứa đúng như nhãn [7]. NIH ODS nhắc rằng nhiều nghiên cứu về thực phẩm bổ sung thể thao thực hiện ở người trưởng thành, không thể mặc nhiên áp kết quả cho thiếu niên [5].

Whey là protein từ sữa; bột đạm không tự tạo cơ nếu thiếu chương trình tập có tiến triển. Sản phẩm pre-workout có thể chứa caffeine, chất kích thích hoặc hỗn hợp nhiều thành phần, không thích hợp để tự dùng ở tuổi vị thành niên. Nếu thực sự khó đạt khẩu phần do lịch học, ăn kém hoặc chế độ đặc biệt, hãy xác định vấn đề trước với gia đình và chuyên gia; dùng thực phẩm thông thường hoặc một sản phẩm đã được đánh giá cụ thể chỉ khi có nhu cầu và hướng dẫn phù hợp.

Tổ chức bữa ăn quanh buổi tập thế nào?

Không cần một “cửa sổ đồng hóa” vài phút hay thức uống đắt tiền ngay khi rời phòng tập. Có thể phân bổ nguồn protein quen thuộc trong các bữa chính và bữa phụ để đáp ứng khẩu phần trong ngày, đồng thời ăn carbohydrate để có năng lượng cho tập luyện và học tập. Ví dụ, một bữa có cơm hoặc khoai, trứng/cá/đậu phụ, rau và sữa hoặc thực phẩm thay thế phù hợp sẽ cung cấp phối hợp các dưỡng chất hơn là chỉ uống một ly bột đạm.

Các lựa chọn gồm trứng, cá, thịt, sữa/chua, đậu phụ, đậu đỗ, hạt và ngũ cốc; phối hợp nguồn thực vật khác nhau trong ngày giúp khẩu phần đa dạng. Người dị ứng sữa có thể chọn nguồn phù hợp, còn người ăn chay cần chú ý tổng năng lượng, sắt, canxi, vitamin B12 và các vi chất tùy khẩu phần. Không nên cắt tinh bột hoặc chất béo để “dành calo” cho protein: thiếu năng lượng có thể cản trở tăng trưởng, sức khỏe xương, chu kỳ kinh nguyệt và phục hồi.

Dấu hiệu cho thấy nên xem lại kế hoạch tập và ăn

Mệt mỏi kéo dài, sụt cân không chủ ý, chấn thương lặp lại, tăng trưởng chậm, chóng mặt, mất kinh hoặc ám ảnh cân nặng và hình thể là lý do để nói chuyện với phụ huynh và chuyên gia y tế. Những dấu hiệu này không tự xác định thiếu protein; nguyên nhân có thể là thiếu năng lượng tổng thể, tập quá tải, thiếu sắt, rối loạn ăn uống hoặc vấn đề sức khỏe khác.

Nếu có tiểu bọt kéo dài, phù mặt/chân, tiểu máu, huyết áp cao hoặc tiền sử bệnh thận, cần khám thay vì tự giảm đạm hoặc mua sản phẩm “detox thận”. Trường hợp suy thận ở trẻ cần kế hoạch ăn uống riêng, vì hạn chế quá mức cũng có thể ảnh hưởng tăng trưởng [6].

Cách thực hành an toàn

  1. Bắt đầu với kỹ thuật, chương trình tập phù hợp tuổi và người hướng dẫn; không tự kiểm tra mức nâng tối đa thường xuyên.
  2. Ăn đủ tổng năng lượng và các nhóm thực phẩm; dùng lượng protein tham chiếu theo tuổi làm mốc ban đầu, không tự chạy theo số gram/kg của người lớn.
  3. Theo dõi tiến triển qua sức mạnh, khả năng phục hồi và tăng trưởng thay vì chỉ cân nặng hoặc kích thước cơ.
  4. Hỏi chuyên gia trước khi dùng whey, creatine, pre-workout hoặc sản phẩm tăng cơ; càng cần thận trọng nếu có bệnh nền hay đang dùng thuốc.
  5. Ưu tiên ngủ đủ, nghỉ giữa buổi tập và uống nước theo nhu cầu; đây cũng là phần của phục hồi.

Kết luận

Mốc khoảng 0,85 g/kg/ngày là RDA phổ biến cho 14–18 tuổi, không phải một mục tiêu tăng cơ cá nhân. Có nghiên cứu nhỏ gợi ý một số vận động viên trẻ có nhu cầu cao hơn, nhưng chưa đủ để áp dụng một con số cho tất cả. Ở người khỏe mạnh, ăn thêm protein không đồng nghĩa chắc chắn làm hỏng thận; song dữ liệu dài hạn ở tuổi đang lớn còn hạn chế và trẻ có bệnh thận cần kế hoạch riêng. Bữa ăn cân bằng, đủ năng lượng, chương trình tập được giám sát và giấc ngủ là nền tảng trước khi cân nhắc thực phẩm bổ sung. Có thể đọc thêm bài về khẩu phần protein trong chế độ Địa Trung Hải cho người trẻ tập gym để xem chất lượng tổng thể của chế độ ăn cũng quan trọng như số gram đạm.