Cơn thèm ăn cuồng nhiệt: Trải nghiệm quen thuộc của người mẹ

Trong những tháng thai kỳ, không ít phụ nữ bỗng nhiên thức dậy lúc nửa đêm với một khao khát mãnh liệt đòi ăn bằng được một cốc kem lạnh, đồ chua hay đĩa thức ăn chiên rán nhiều dầu mỡ. Những sở thích ăn uống đột ngột thay đổi này thường được dân gian giải thích đơn giản là dấu hiệu nghén hoặc dự đoán giới tính của thai nhi. Tuy nhiên, về mặt y học, hiện tượng thèm ăn dữ dội (food cravings) phản ánh nhiều chuyển biến phức tạp trong cơ thể người mẹ.

Các tổng kết y văn cho thấy hiện tượng thèm ăn trong thai kỳ đã được ghi nhận trên khắp thế giới suốt nhiều thập kỷ qua, với khoảng 60% đến 85% phụ nữ mang thai từng trải qua [1]. Những món ăn được thèm nhiều nhất thường rơi vào nhóm thức ăn vặt không có lợi cho sức khỏe như đồ ngọt, chất béo, đồ mặn và cay [1]. Nghiên cứu tại Tanzania trên 204 phụ nữ mang thai và cho con bú chỉ ra có tới 73,5% người tham gia có cảm giác thèm ăn, trong khi 70,1% bị chứng sợ thức ăn và 63,7% mắc chứng pica [2].

Liệu những cơn thèm đồ ăn kỳ lạ, thậm chí là thèm những thứ không phải thức ăn, thực sự là tiếng gọi của cơ thể báo hiệu tình trạng thiếu hụt dưỡng chất, hay chỉ đơn thuần là sự xáo trộn tâm sinh lý trong thai kỳ?

Nhu cầu vi chất tăng cao hay rối loạn dẫn truyền thần kinh?

Khi mang thai, sự phát triển của thai nhi và nhau thai khiến nhu cầu về một số vi chất dinh dưỡng có thể tăng gấp đôi [3]. Các hướng dẫn dinh dưỡng nhấn mạnh việc người mẹ cần bổ sung đầy đủ sắt, axit folic, các vitamin nhóm B, kẽm, magiê, i-ốt, vitamin A và canxi [3]. Việc thiếu hụt sắt có thể dẫn đến thiếu máu do thiếu sắt, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của nhau thai và thai nhi [3].

Từ thực tế này, một giả thuyết được đặt ra: cơn thèm ăn là phản ứng sinh học của cơ thể nhằm bù đắp lại các vi chất đang thiếu hụt hoặc bổ sung thêm năng lượng cần thiết [1], [3]. Tuy nhiên, nếu giả thuyết này hoàn toàn chính xác, thai phụ sẽ phải thèm nhiều nhất những thực phẩm giàu vi chất như rau xanh thẫm (giàu sắt, magiê, vitamin B, vitamin A), các loại đậu (giàu folate, sắt) hoặc ngũ cốc nguyên hạt [3]. Ngược lại, thực tế phần lớn phụ nữ lại khao khát đồ ngọt, chất béo hoặc thức ăn vặt nhiều calo rỗng [1].

Bên cạnh thực phẩm thông thường, một hiện tượng đặc biệt được y học quan tâm là hội chứng pica - hành vi thèm và chủ động tiêu thụ các chất không có giá trị dinh dưỡng hoặc không phải thực phẩm kéo dài ít nhất 1 tháng [4]. Hội chứng này có mối liên hệ rất chặt chẽ với tình trạng thiếu máu thiếu sắt [4]. Sự liên kết này củng cố giả thuyết rằng tình trạng thiếu sắt có thể làm gián đoạn quá trình dẫn truyền chất dẫn truyền thần kinh dopamine trong não bộ [4]. Các nhà nghiên cứu cũng gợi ý rằng pica có thể là một dạng nghiện tương tự như cảm giác thèm ăn mãnh liệt [4].

Giác quan nhạy cảm và sự trỗi dậy của hội chứng pica

Ngoài yếu tố chuyển hóa, sự biến đổi về cảm nhận giác quan đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy các hành vi ăn uống khác lạ. Tại một cơ sở y tế tuyến cuối ở Ghana, khảo sát cho thấy lý do phụ nữ mang thai tiêu thụ chất phi thực phẩm là vì cảm giác thèm (67,7%), do mùi hương hấp dẫn (51,1%), để giảm cảm giác buồn nôn và nôn ói (45,0%) và do hương vị của chất đó (44,6%) [5]. Một nghiên cứu khác cũng xác nhận phụ nữ ăn đất do sự lôi cuốn về mùi vị, kết cấu, đặc biệt là mùi đất trước cơn mưa [5].

Hiện tượng nôn và buồn nôn trong giai đoạn đầu thai kỳ xảy ra ở 35% đến 91% phụ nữ [6]. Tại nghiên cứu ở Tanzania, 82,8% phụ nữ báo cáo bị buồn nôn và nôn, trong đó các triệu chứng xuất hiện nhiều nhất vào các tháng đầu thai kỳ và vào buổi sáng [2]. Cơn thèm ăn cũng dữ dội nhất trong ba tháng đầu [2]. Các chất phi thực phẩm phổ biến nhất được ghi nhận ở nhiều nơi bao gồm đất sét, đá lạnh và tro bếp [5], [7], [2].

Tại một nghiên cứu định tính ở Mỹ và Mexico trên 76 phụ nữ gốc Mexico, có 37% người từng thực hiện hành vi pica và 29% thực hiện trong thai kỳ [7]. Tỷ lệ này là 43% ở nhóm phụ nữ sinh sống tại Mỹ và 34% ở Mexico [7]. Những người tham gia cho rằng hành vi ăn đất, gạch mộc, đá sỏi nhỏ và đá lạnh xuất phát từ sức hấp dẫn khó cưỡng của mùi hương, kết cấu vật liệu và tình trạng thiếu hụt vi chất [7].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận điều gì?

Nhiều nghiên cứu cắt ngang và nghiên cứu định tính trên thế giới đã đào sâu vào thực trạng này nhằm tìm hiểu mối liên hệ giữa thèm ăn và sức khỏe thai kỳ:

Nghiên cứu cắt ngang tại vùng Sidama, miền Nam Ethiopia thực hiện từ ngày 1 đến 20 tháng 6 năm 2019 trên 586 phụ nữ mang thai được chọn ngẫu nhiên [8]. Dữ liệu thu thập qua phỏng vấn trực tiếp bằng bảng hỏi bán cấu trúc và phân tích hồi quy logistic [8]. Kết quả ghi nhận 58,3% thai phụ có thèm ăn, trong đó thịt (71,5%) và trái cây (41,7%) được thèm nhiều nhất [8]. Đáng chú ý, 36,6% thai phụ bị suy dinh dưỡng (đo bằng chu vi vòng cánh tay MUAC < 23 cm) và tình trạng suy dinh dưỡng của mẹ có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê với cơn thèm ăn (p < 0,001) [8]. Các yếu tố liên quan đến thèm ăn gồm độ tuổi 20-34, làm việc công chức, có khám thai (ANC), có thực hành pica, thuộc nhóm kinh tế thấp nhất và bỏ bữa [8].

Tại Tanzania, nghiên cứu trên 204 phụ nữ cho thấy các thực phẩm được thèm nhiều nhất là thịt (23,3%), xoài (22,7%), sữa chua (20,0%), cam (20,0%), chuối lá (15,3%) và nước ngọt (13,3%) [2]. Ngược lại, thực phẩm bị sợ và tránh nhiều nhất là cơm (36,4%), thịt (36,4%) và cá (30,8%) [2]. Đất là chất phi thực phẩm được tiêu thụ nhiều nhất ở 63,7% phụ nữ có hội chứng pica trong nghiên cứu này [2].

Nghiên cứu tại Ghana ghi nhận 63,3% thai phụ nhận thức được việc ăn chất phi thực phẩm là có hại, trong đó nhiều người tin rằng ăn đất sét trắng, đất sét đỏ, đá lạnh có thể gây thiếu máu (43,1%), dị tật thai nhi (32,0%) hoặc thai chết lưu (20,5%) [5]. Tại cơ sở này, 82,2% phụ nữ đã được giáo dục dinh dưỡng và 61,2% được học đủ 9 chủ đề khám thai trước sinh bao gồm dinh dưỡng và các dấu hiệu nguy hiểm [5].

Tại Pakistan, một nghiên cứu định tính tại vùng nông thôn Punjab đã chỉ ra 8 rào cản ngăn cản phụ nữ tiêu thụ thực phẩm giàu dinh dưỡng [6]. Trong đó gồm 2 rào cản sinh lý (sợ thức ăn và thèm ăn khác thường), 4 rào cản văn hóa xã hội (phân loại thức ăn, sợ đẻ khó, sợ cao huyết áp, định kiến gia đình) và 2 rào cản cấu trúc (chăm sóc tiền sản chưa đầy đủ, thiếu thực phẩm dinh dưỡng giá rẻ) [6]. Nhiều thai phụ cảm thấy những món ăn thường ngày như bánh mì roti và đậu daal trở nên không thể nuốt nổi và chuyển sang thèm ăn các chất như đất sét [6].

Mặt trái của những cơn thèm ăn bất thường

Mặc dù việc thỏa mãn các cơn thèm ăn thông thường có thể giúp xoa dịu tâm lý thai phụ trong giai đoạn ốm nghén, việc dung nạp quá mức thực phẩm không lành mạnh hoặc chất phi thực phẩm lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ nặng nề.

Việc tiêu thụ các món ăn vặt nhiều đường, chất béo, đồ chiên xào có thể dẫn đến tình trạng tăng cân quá mức, ảnh hưởng xấu đến kết quả thai kỳ [1], [8]. Nguy hiểm hơn, việc tiêu thụ các chất phi thực phẩm trong hội chứng pica có thể cản trở trực tiếp quá trình hấp thu dưỡng chất của đường ruột, gây ra các rối loạn tiêu hóa và dẫn tới thiếu hụt calo, protein, khoáng chất và vitamin nghiêm trọng [1]. Hậu quả là thai nhi có thể bị suy dinh dưỡng nặng, biến đổi cấu trúc và chuyển hóa [1].

Nghiên cứu cũng ghi nhận mối liên hệ giữa pica và tình trạng nồng độ huyết sắc tố (hemoglobin) thấp ở người mẹ trong lúc sinh nở cùng chứng thiếu sắt [5]. Tại nhóm thai phụ gốc Mexico, phụ nữ lo ngại việc ăn chất phi thực phẩm có thể khiến cơ thể nhiễm độc chì, thuốc trừ sâu hoặc ký sinh trùng [7].

Tuy vậy, các bằng chứng hiện nay chủ yếu đến từ các nghiên cứu cắt ngang và nghiên cứu định tính [8], [7], [6]. Các nghiên cứu này cho thấy mối liên hệ rõ rệt nhưng chưa thể khẳng định chắc chắn 100% mối quan hệ nhân quả một chiều rằng thiếu chất sinh ra pica hay chính pica gây cản trở hấp thu dẫn tới thiếu máu thiếu sắt [4], [1], [5].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người vẫn tin rằng thèm món gì tức là thai nhi đang "đòi" chất đó, do đó người mẹ phải đáp ứng bằng mọi giá [1]. Thực tế, phần lớn các món ăn được khao khát lại là đồ ngọt, thức ăn nhanh nhiều dầu mỡ chứ không phải các nguồn cung cấp vi chất cân bằng [1], [3]. Việc đáp ứng mù quáng các cơn thèm đồ ngọt có thể làm tăng nguy cơ thừa năng lượng rỗng [1], [8].

Một quan niệm sai lầm khác trong dân gian là nếu không đáp ứng cơn thèm của người mẹ, em bé sinh ra sẽ có vết bớt hoặc bị sảy thai [7]. Đây hoàn toàn là những niềm tin văn hóa không có căn cứ khoa học xác thực [1], [7]. Ngược lại, việc chiều theo các cơn thèm chất lạ như ăn đất sét, gạch, tro hay nhai đá lạnh với số lượng lớn mới chính là yếu tố gây hại thực tế cho sự an toàn của thai nhi [1], [5], [7].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Những nhóm thai phụ sau đây cần được theo dõi sát sao về chế độ dinh dưỡng và hành vi ăn uống:

  • Phụ nữ có biểu hiện thèm ăn các chất phi thực phẩm (đất sét, đá lạnh, gạch mộc, tro bếp, gạo sống): Cần báo ngay cho nhân viên y tế để được kiểm tra chỉ số huyết sắc tố, xét nghiệm thiếu máu thiếu sắt và đánh giá nguy cơ ngộ độc chì hoặc nhiễm ký sinh trùng [4], [5], [7].
  • Phụ nữ bị ốm nghén nặng, nôn ói kéo dài: Nhóm này dễ bị suy giảm lượng thức ăn dung nạp, không dung nạp được bữa ăn chính và có xu hướng tìm đến các món ăn bất thường [2], [6].
  • Thai phụ thuộc nhóm có điều kiện kinh tế khó khăn, bữa ăn thiếu đa dạng: Nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng và suy dinh dưỡng đo theo chu vi vòng cánh tay cao hơn, cần được hỗ trợ tư vấn dinh dưỡng và bổ sung vi chất đầy đủ [8], [6].

Phụ nữ có bệnh lý nền như đái tháo đường thai kỳ, tim mạch hoặc các rối loạn tiêu hóa mạn tính cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa sản hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi bất kỳ thói quen ăn uống nào. Bài viết mang tính cung cấp kiến thức khoa học thường thức, không thay thế cho chẩn đoán và chỉ định điều trị y khoa.

Áp dụng thực tế để kiểm soát cơn thèm ăn thai kỳ

Để vượt qua những cơn thèm ăn một cách lành mạnh và an toàn, thai phụ có thể áp dụng các bước thực tế:

  • Thay thế thông minh: Khi thèm ngọt hoặc chua, hãy ưu tiên các loại trái cây tươi như cam, xoài thay vì bánh kẹo công nghiệp hay nước ngọt có ga [8], [2]. Nếu thèm kết cấu giòn lạnh, có thể chọn các loại củ quả giòn mát thay vì nhai đá lạnh liên tục.
  • Đảm bảo dinh dưỡng và bữa phụ: Không nên bỏ bữa để tránh tình trạng hạ đường huyết kích thích cơn thèm đồ ngọt dữ dội [8]. Chia nhỏ khẩu phần thành nhiều bữa trong ngày giúp giảm cảm giác buồn nôn và duy trì năng lượng ổn định [2], [6].
  • Đa dạng hóa bữa ăn: Tăng cường các thực phẩm giàu sắt và dưỡng chất thiết yếu như thịt nạc, các loại đậu, rau xanh đậm để phòng ngừa thiếu máu thiếu sắt [8], [3], [6].
  • Tận dụng các buổi khám thai: Chủ động trao đổi với bác sĩ về những sở thích ăn uống kỳ lạ hoặc tình trạng sợ thức ăn để được xét nghiệm máu định kỳ và hướng dẫn bổ sung viên sắt, axit folic hay vitamin tổng hợp đúng liều lượng [5], [6].

Cơn thèm ăn trong thai kỳ là sự hòa trộn giữa biến đổi thể chất, nhu cầu năng lượng và các yếu tố tâm lý giác quan. Hiểu đúng bản chất của từng cơn thèm sẽ giúp người mẹ bình tĩnh lắng nghe cơ thể, phân biệt sở thích tự nhiên với các dấu hiệu cảnh báo thiếu chất, từ đó bảo vệ trọn vẹn sức khỏe cho cả mẹ và bé.