Trả lời ngắn: Folate tham gia tổng hợp DNA và quá trình phân chia tế bào, nên tình trạng folate có thể liên quan sinh học đến việc tạo tinh trùng. Một số nghiên cứu quan sát ghi nhận folate thấp liên quan với vài chỉ số tinh dịch kém hơn, nhưng mối liên hệ không chứng minh thiếu folate là nguyên nhân. Đặc biệt, thử nghiệm ngẫu nhiên lớn ở nam giới thuộc các cặp đôi điều trị hiếm muộn không thấy phối hợp axit folic liều cao và kẽm cải thiện chất lượng tinh dịch hay tỷ lệ sinh sống so với giả dược [1][2][3]. Không tự uống liều cao để “tăng tinh trùng”; nếu nghi thiếu chất hoặc đang hiếm muộn, nên đánh giá nguyên nhân cùng nhân viên y tế [4].

Folate, folic acid và tinh trùng là gì?

Folate là nhóm dạng vitamin B9 có tự nhiên trong thực phẩm; axit folic là dạng thường được dùng trong viên bổ sung và thực phẩm tăng cường. Cơ thể sử dụng folate trong các phản ứng chuyển hóa một-carbon, tổng hợp nucleotide và chuyển nhóm methyl. Vì tinh trùng được tạo liên tục và cần sao chép vật liệu di truyền, giới nghiên cứu đã đặt câu hỏi liệu tình trạng folate có liên quan đến số lượng, hình thái, độ di động hoặc tính toàn vẹn DNA tinh trùng.

Một cơ chế hợp lý không đồng nghĩa một phương pháp điều trị đã được chứng minh. Nồng độ folate trong máu, trong dịch tinh dịch và lượng folate ăn vào là các phép đo khác nhau. Kết quả một chỉ số xét nghiệm cũng không cho biết một cặp đôi có thụ thai hay sinh con hay không; khả năng sinh sản phụ thuộc nhiều yếu tố ở cả hai người.

Nghiên cứu quan sát phát hiện điều gì?

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2026 khảo sát nam giới khỏe mạnh trong nhóm Led-Fertyl. Tỷ lệ được phân loại thiếu folate thấp trong mẫu nghiên cứu; nhóm có tình trạng folate thấp hơn có một số chỉ số tinh trùng thấp hơn. Tác giả cũng nêu rằng nghiên cứu cắt ngang không thể xác định quan hệ nhân quả và cần thêm nghiên cứu để biết folate thấp có trực tiếp làm giảm số lượng tinh trùng hay không [1]. Đây là dữ liệu mới ở người, nhưng không phải thử nghiệm bổ sung và không chứng minh uống viên folate sẽ cải thiện kết quả.

Trong một nghiên cứu quan sát năm 2009 tại phòng khám hỗ trợ sinh sản, folate trong dịch tinh dịch có liên hệ nghịch với chỉ số phân mảnh DNA tinh trùng ở một phân nhóm nam giới được xác định là có khả năng sinh sản [2]. Các dấu ấn trong máu không tương quan nhất quán với thông số tinh dịch trong toàn bộ nhóm. Do vậy, không thể biến kết quả này thành kết luận “xét nghiệm folate máu thấp gây hỏng DNA tinh trùng” hoặc khuyên mọi nam giới tự bổ sung.

Một nghiên cứu cũ hơn cũng báo cáo liên hệ giữa folate dịch tinh dịch thấp và mật độ/số lượng tinh trùng ở một số nam giới hút thuốc và không hút thuốc [5]. Các nghiên cứu này giúp hình thành giả thuyết, nhưng khác nhau về người tham gia và phép đo. Chúng không thử nghiệm điều trị thiếu folate được xác nhận, và không đủ để dự đoán ai sẽ có lợi từ viên bổ sung.

Thử nghiệm bổ sung có cải thiện khả năng có con không?

Thử nghiệm ngẫu nhiên FAZST tuyển 2.370 cặp đôi đang tìm điều trị hiếm muộn. Nam giới được phân ngẫu nhiên dùng 5 mg axit folic cộng 30 mg kẽm mỗi ngày hoặc giả dược trong sáu tháng. So với giả dược, phối hợp bổ sung không cải thiện đáng kể tỷ lệ sinh sống hay các chỉ số tinh dịch chính được đánh giá [3]. Đây là bằng chứng trực tiếp hơn một nghiên cứu quan sát đối với câu hỏi liệu một chế phẩm bổ sung có cải thiện kết quả hay không.

Thử nghiệm đó không trả lời mọi tình huống. Kết quả không chứng minh rằng điều trị thiếu folate đã xác nhận là vô ích, cũng không thể áp dụng cho người có bệnh gây kém hấp thu hoặc thiếu hụt dinh dưỡng cụ thể. Nhưng nó cho thấy không nên mặc định rằng bổ sung liều cao sẽ cải thiện tinh trùng hoặc tăng cơ hội sinh con ở mọi nam giới đang điều trị hiếm muộn.

Hướng dẫn AUA/ASRM năm 2024 khuyến nghị tư vấn rằng lợi ích lâm sàng của các chất bổ sung như vitamin và chất chống oxy hóa trong điều trị vô sinh nam còn chưa chắc chắn; dữ liệu hiện có chưa đủ để khuyến nghị một tác nhân cụ thể cho tất cả người bệnh [4]. Vì vậy, quảng cáo “bổ tinh trùng” hoặc “tăng khả năng thụ thai” cần được phân biệt với kết quả thử nghiệm lâm sàng.

Các sản phẩm thường phối nhiều vi chất, nên khi kết quả thay đổi cũng khó biết chất nào tạo ra tác động. Chế phẩm, liều, thời gian dùng và tình trạng ban đầu của người tham gia đều ảnh hưởng khả năng áp dụng. Để so sánh, xem thêm bài về vitamin C, chỉ số tinh dịch và khả năng có con; kết luận về một vi chất không thể thay thế dữ liệu của vi chất khác.

Nếu thiếu folate thật sự thì làm gì?

Không thể xác định thiếu hụt chỉ từ chất lượng tinh dịch hoặc khó thụ thai. Bác sĩ cân nhắc khẩu phần, bệnh đường ruột hoặc phẫu thuật tiêu hóa, sử dụng rượu, thuốc, bệnh lý, tiền sử và các xét nghiệm thích hợp. Thiếu folate có thể xuất hiện cùng các thiếu hụt khác; cần xem xét vitamin B12 vì bổ sung folic acid liều cao có thể che lấp dấu hiệu huyết học của thiếu B12 trong khi tổn thương thần kinh vẫn tiến triển [6]. Không tự diễn giải một kết quả đơn lẻ hoặc bắt đầu liều điều trị mà không có chỉ dẫn.

Với người ăn uống bình thường, nên ưu tiên nguồn thực phẩm đa dạng: rau lá xanh, đậu và đậu lăng, trái cây họ cam quýt, quả bơ, các loại hạt và ngũ cốc hoặc bột mì được tăng cường folic acid tùy nơi sản xuất. Hấp thu và hàm lượng phụ thuộc loại thực phẩm, khẩu phần và cách chế biến. Một chế độ ăn đủ folate hỗ trợ nhu cầu dinh dưỡng chung, nhưng không phải liệu pháp điều trị hiếm muộn.

Viên bổ sung liều cao có thể không cần thiết và có thể gây vấn đề, đặc biệt khi phối hợp nhiều sản phẩm hoặc đang dùng thuốc. FAZST sử dụng liều axit folic 5 mg theo nghiên cứu; đó không phải liều để tự bắt chước. Nếu bác sĩ xác định thiếu folate hoặc có chỉ định khác, hãy làm theo liều, thời gian và kế hoạch theo dõi được kê cho chính tình trạng đó.

Khi nào nên đánh giá khả năng sinh sản?

Nếu cặp đôi đã quan hệ đều đặn, không tránh thai khoảng 12 tháng mà chưa có thai, nên tìm đánh giá hiếm muộn; có thể cần gặp bác sĩ sớm hơn tùy tuổi của người nữ, tiền sử bệnh, phẫu thuật, rối loạn chức năng tình dục hoặc yếu tố nguy cơ đã biết. Đánh giá thường xem xét cả hai người, thay vì quy nguyên nhân cho một vi chất ở nam giới.

Ở nam giới, bệnh sử và xét nghiệm tinh dịch đồ là những phần quan trọng do chuyên gia hướng dẫn. Một mẫu tinh dịch bất thường không phải kết luận cuối cùng; hướng dẫn khuyên diễn giải kết quả trong bối cảnh tổng thể và thường xác nhận bằng xét nghiệm lặp lại khi phù hợp [4]. Không nên mua bảng xét nghiệm phân mảnh DNA hoặc các gói “vitamin sinh sản” như bước tự chẩn đoán ban đầu.

Nếu đang cố gắng có con, hãy mang theo danh sách thuốc, thực phẩm bổ sung, bệnh sử, thời gian mong con và kết quả xét nghiệm cũ đến buổi khám. Cách này giúp nhóm điều trị cân nhắc những nguyên nhân có thể xử lý, trong khi tránh trì hoãn chăm sóc cần thiết để thử nhiều loại viên bổ sung.

Kết luận

Folate có vai trò sinh học quan trọng và tình trạng folate thấp có liên hệ với một số thông số tinh trùng trong nghiên cứu quan sát. Tuy nhiên, bằng chứng đó không chứng minh nguyên nhân; thử nghiệm lớn về axit folic cộng kẽm không cải thiện chất lượng tinh dịch hay tỷ lệ sinh sống ở quần thể các cặp đôi điều trị hiếm muộn. Ăn đa dạng để đáp ứng nhu cầu folate là hợp lý, còn dùng viên liều cao để tăng khả năng có con thì chưa được chứng minh. Khi có nguy cơ thiếu hụt hoặc hiếm muộn, nên đánh giá y tế cho cả hai người thay vì tự điều trị bằng thực phẩm bổ sung [1][2][3][4][5][6].