Ăn chay trường hay ăn thuần chay ngày càng phổ biến. Nhiều người theo đuổi chế độ ăn này sau một thời gian bỗng thấy hay quên, khó tìm từ ngữ khi nói chuyện hoặc tê bì tay chân nhưng chỉ nghĩ do áp lực công việc.

Thực tế, chế độ ăn thuần thực vật không có nguồn bổ sung hợp lý rất dễ gây thiếu hụt vitamin B12 (cobalamin) [1]. Tình trạng thiếu hụt này làm hỏng lớp màng bọc bảo vệ dây thần kinh (bao myelin), dẫn đến suy giảm trí nhớ, rối loạn nhận thức và nhiều tổn thương thần kinh đôi khi không thể phục hồi [2], [3], [4].

Vì sao thiếu vitamin B12 lại làm hỏng dây thần kinh và giảm trí nhớ?

Vitamin B12 đóng vai trò thiết yếu đối với quá trình tạo myelin thần kinh (myelination) và sự phát triển của não bộ [2], [5]. Myelin có thể hiểu đơn giản như lớp vỏ nhựa bọc ngoài dây điện, giúp tín hiệu thần kinh truyền đi nhanh và chính xác. Khi thiếu vitamin B12, quá trình tạo myelin bị rối loạn (dysfunctional myelination) và việc phân chia tế bào bị ức chế [3].

Cơ chế chính xác gây rối loạn nhận thức khi thiếu B12 chưa hoàn toàn rõ ràng, nhưng các nhà khoa học ghi nhận sự sụt giảm các phản ứng chuyển nhóm methyl phụ thuộc S-adenosylmethionine [6]. Điều này làm ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình tạo bao myelin của tế bào thần kinh và thay đổi nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh tại những vùng não nhất định [6]. Ở mức độ thiếu hụt nặng (như trong bệnh thiếu máu ác tính), não bộ, tủy sống và dây thần kinh ngoại biên xảy ra tình trạng thoái hóa chất trắng lan tỏa nhưng không đồng đều [6].

Bên cạnh đó, thiếu vitamin B12 làm tăng nồng độ acid methylmalonic và homocysteine trong máu [3]. Nồng độ homocysteine cao thường liên quan đến bệnh Alzheimer và đột quỵ [3]. Triệu chứng ban đầu rất mờ nhạt, dễ bị đổ lỗi cho căng thẳng đời sống [2]. Khi nặng hơn, người bệnh gặp các thay đổi nhận thức như suy giảm trí nhớ, lú lẫn, trầm cảm, loạn thần, mệt mỏi, kèm biến chứng thần kinh như tê bì, châm chích (dị cảm - paresthesia), mất cảm giác, yếu cơ hoặc hạ huyết áp tư thế [2], [3].

Cảnh báo từ các ca bệnh và khảo sát trên người ăn chay

Vitamin B12 tự nhiên chỉ có trong thực phẩm nguồn gốc động vật như thịt, cá, gia cầm, trứng và sữa; thực vật tự nhiên hầu như không có vitamin này vì không chứa các enzyme phụ thuộc cobalamin [4], [1]. Hiện chưa rõ mất chính xác bao lâu để một người bắt đầu ăn thuần chay rơi vào cảnh thiếu B12, nhưng sự gia tăng lối sống thuần chay gần đây đã kéo theo sự gia tăng rõ rệt tỷ lệ thiếu B12 cùng các di chứng huyết học và thần kinh [2], [4].

Một báo cáo y khoa năm 2022 ghi nhận ca bệnh nam giới 39 tuổi ăn thuần chay nghiêm ngặt suốt 20 năm mà không bổ sung B12 [4]. Bệnh nhân nhập viện vì khó tìm từ khi nói nặng dần trong nhiều tháng, khó thở, kèm tê và châm chích hai bàn tay trong 4 ngày [4]. Xét nghiệm cho thấy nồng độ B12 trong máu thấp đến mức không thể phát hiện, giảm 3 dòng tế bào máu (pancytopenia) và thiếu máu tán huyết nghiêm trọng [4]. Rất may sau khi truyền hồng cầu lắng và tiêm vitamin B12 dưới da, triệu chứng đã cải thiện nhanh chóng [4].

Ở quy mô cộng đồng, một nghiên cứu cắt ngang năm 2024 thực hiện trên 483 người trưởng thành tại Lebanon (11,4% ăn chay hoặc thuần chay) sử dụng các bộ câu hỏi chuẩn hóa (PHQ-9, GAD-7, ISI) [7]. Kết quả có khoảng 43,1% người tham gia bị thiếu B12 [7]. Nhóm thiếu B12 có điểm số trầm cảm, lo âu lan tỏa và mất ngủ cao hơn hẳn nhóm có mức B12 bình thường; đồng thời 81,1% người thiếu B12 bị dị cảm tê bì so với 43,7% ở nhóm không thiếu [7]. Riêng nhóm ăn chay/thuần chay dễ bị trầm cảm hơn người ăn tạp (điểm PHQ-9 trung bình 11,92 so với 8,02), dù nguy cơ mất ngủ, lo âu và dị cảm giữa các chế độ ăn không khác biệt có ý nghĩa thống kê [7].

Nghiên cứu nói gì về mối liên hệ giữa B12 và suy giảm nhận thức qua các lứa tuổi?

Tác động của B12 lên trí não kéo dài từ lúc trong bụng mẹ đến tuổi già [5]. Một tổng quan năm 2020 cho biết việc người mẹ có mức B12 cao hơn hoặc ăn nhiều B12 hơn khi mang thai có liên quan thuận chiều đến chỉ số nhận thức tốt hơn ở 330 trẻ em sau này [5]. Tại Nepal, tình trạng B12 sinh hóa ở trẻ 2-12 tháng tuổi có liên hệ chặt chẽ với sự phát triển khả năng nhận thức xã hội và thị giác - không gian khi đánh giá lại sau 5 năm [5]. Ngược lại, các báo cáo ca bệnh từng ghi nhận 4 trẻ sơ sinh có mẹ ăn thuần chay bị thiếu máu ác tính đã xuất hiện triệu chứng thần kinh, hoặc một trẻ có mẹ thiếu máu hồng cầu khổng lồ nặng bị suy thoái thần kinh từ 3-6 tháng tuổi và hôn mê lúc 9 tháng tuổi [6].

Ở tuổi vị thành niên, khảo sát trên 72 trẻ từ 10-16 tuổi cho thấy những trẻ ăn thuần chay từ lúc sinh đến 6 tuổi (nạp rất ít B12) có hiệu suất nhận thức kém hơn trẻ ăn tạp [5]. Trẻ lớn từ các gia đình ăn thực dưỡng (macrobiotic) tại Hà Lan bị thiếu B12 cũng đạt điểm kém hơn ở bài kiểm tra trí thông minh Raven's CPM, còn học sinh thiếu B12 tại Guatemala có thời gian phản ứng chậm hơn, học lực thấp hơn và giảm chú ý [6]. Một nghiên cứu đoàn hệ theo dõi 3136 người trẻ từ độ tuổi 18-30 suốt 20 năm phát hiện nhóm ăn nhiều B12 nhất lúc đầu (trung vị 8,7 microg/ngày) có tốc độ tâm vận động tốt hơn sau 20-25 năm so với nhóm ăn ít nhất (trung vị 2,2 microg/ngày) [5].

Với người bệnh suy giảm nhận thức nhẹ (MCI), kết quả bổ sung B12 có sự khác biệt giữa các nghiên cứu. Một nghiên cứu cắt ngang đa trung tâm năm 2020 trên 202 bệnh nhân MCI bị thiếu B12 đã cho điều trị thay thế B12 và đánh giá lại sau 3 tháng bằng thang điểm MMSE [3]. Kết quả có 171 người (84%) cải thiện triệu chứng rõ rệt và 158 người (78%) tăng điểm MMSE; ngay cả trong 44 người không thấy đỡ triệu chứng thì vẫn có 26 người tăng điểm MMSE [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu này cần thêm các thử nghiệm quy mô lớn hơn để xác nhận liệu việc bổ sung có làm giảm đà suy giảm nhận thức lâu dài hay không [3].

Ngược lại, một nghiên cứu năm 2013 tại phòng khám trí nhớ ở Lisbon sàng lọc 310 bệnh nhân MCI (chọn ra 10 ca thiếu B12 và thêm 5 ca từ nơi khác, đối chiếu tỷ lệ 1:3 với bệnh nhân MCI có B12 bình thường) [8]. Nhóm MCI thiếu B12 có thời gian khởi phát triệu chứng chủ quan ngắn hơn hẳn (1,2 ± 1,0 năm so với 3,4 ± 3,0 năm ở nhóm B12 bình thường), nhưng bài kiểm tra thần kinh - tâm lý không có sự khác biệt đặc trưng và khi bắt đầu bù B12 thì không thấy cải thiện lâm sàng đáng kể [8]. Tổng hợp từ 32 nghiên cứu trước đó cũng chỉ ra thiếu B12 chỉ chịu trách nhiệm cho khoảng 1% các ca sa sút trí tuệ có thể đảo ngược [8]. Ngoài ra, dù thiếu B12 liên quan mật thiết đến bệnh thoái hóa thần kinh như Alzheimer, đến nay vẫn chưa có nghiên cứu can thiệp nào chứng minh mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa bản thân chế độ ăn thuần thực vật và chức năng nhận thức [1].

Những hiểu lầm tai hại khiến người ăn chay phát hiện bệnh muộn

Hiểu lầm phổ biến nhất là chờ có kết quả xét nghiệm máu báo "thiếu máu" hoặc mức B12 dưới ngưỡng chuẩn mới lo lắng. Thực tế, thiếu hụt vitamin B12 hoàn toàn có thể xảy ra và gây rối loạn tâm thần kinh ngay cả khi nồng độ B12 huyết thanh chưa tụt xuống dưới ngưỡng chẩn đoán thông thường, hoặc khi người bệnh không hề bị thiếu máu hồng cầu khổng lồ hay thay đổi thể tích hồng cầu [2], [6].

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng một số thực vật tự nhiên có thể cung cấp đủ B12. Các nhà khoa học cảnh báo những nguồn thực vật được đồn đoán có B12 như rong biển, tảo, cây Mankai, hắc mai biển (Hippophae rhamnoides)... thường chỉ chứa các chất tương tự vitamin B12 nhưng không có hoạt tính sinh học (biologically inactive analogues), cơ thể không sử dụng được [1].

Ai cần đặc biệt thận trọng với nguy cơ thiếu vitamin B12?

Ngoài người ăn chay trường và thuần chay, phụ nữ chuẩn bị mang thai, đang mang thai và cho con bú phải đặc biệt lưu tâm [2], [1]. Thiếu B12 giai đoạn này không chỉ cản trở quá trình tạo myelin và phát triển não bộ của trẻ (có thể gây di chứng không hồi phục), mà còn liên quan đến biến chứng thai kỳ như sẩy thai tự nhiên, tiền sản giật, dị tật phát triển và trẻ nhẹ cân dưới 2500 g [2].

Người cao tuổi cũng là nhóm nguy cơ rất cao bất kể họ ăn chay hay ăn mặn [2]. Tại Mỹ, tỷ lệ thiếu B12 ở người dưới 60 tuổi là 6% nhưng tăng lên 20% ở người từ 60 tuổi trở lên; các thống kê khác ghi nhận tỷ lệ này ở người trên 60 tuổi vào khoảng 10% đến 15% [8], [4]. Nguyên nhân do tuổi tác làm tăng tỷ lệ viêm dạ dày teo (gây kém hấp thu B12) và bệnh thiếu máu ác tính [2]. Người có các triệu chứng thần kinh hoặc bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ để được chẩn đoán chính xác thay vì tự ý điều trị.

Cách bổ sung vitamin B12 an toàn và hiệu quả

Nhu cầu khuyến nghị (RNI) về vitamin B12 ở người trưởng thành tại Anh là 1,5 microg/ngày; tại Mỹ là 2,4 microg/ngày cho người lớn, tăng lên 2,6 microg/ngày với phụ nữ mang thai và 2,8 microg/ngày khi cho con bú [2]. Người ăn tạp có thể nhận đủ lượng này qua thịt, cá, trứng, sữa [4].

Với người ăn chay và thuần chay, việc bổ sung chủ động qua viên uống hoặc thực phẩm tăng cường vi chất (như các loại sữa hạt thế hệ mới có bổ sung B12) là bắt buộc để tránh thiếu hụt [1]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên những người ăn chay và thuần chay bị thiếu B12 mức độ nhẹ đã so sánh hai mức liều ngậm dưới lưỡi trong 12 tuần: liều thấp 350 microg/tuần và liều cao 2000 microg/tuần [1]. Kết quả cho thấy cả hai liều đều có khả năng phục hồi nồng độ B12 huyết thanh và cải thiện các chỉ số chuyển hóa trong máu ngang nhau, do đó các tác giả gợi ý chỉ cần dùng mức liều thấp (350 microg/tuần) là đủ đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng [1].

Ăn chay mang lại nhiều giá trị, nhưng cơ thể không thể tự tổng hợp vitamin B12 và thực vật tự nhiên cũng không đáp ứng được vi chất này [1]. Chủ động bổ sung B12 đúng liều lượng và kiểm tra sức khỏe định kỳ là chìa khóa giúp người ăn chay bảo vệ trí nhớ và hệ thần kinh lâu dài.