Bước qua tuổi 60, nhiều người bắt đầu quên tên người quen hay để lạc đồ vật trong nhà. Để giữ trí nhớ minh mẫn, nhiều gia đình phân vân giữa việc tăng cường cá biển trong bữa ăn hàng ngày hay mua viên uống dầu cá cho tiện lợi.

Thực tế, cả thói quen ăn cá thường xuyên lẫn uống viên dầu cá đều giúp tăng nồng độ axit béo omega-3 trong máu và hỗ trợ bảo vệ não bộ [1]. Tuy nhiên, các nghiên cứu dịch tễ học theo dõi thói quen ăn cá tự nhiên cho thấy hiệu quả làm chậm suy giảm nhận thức ổn định hơn [2], trong khi viên uống dầu cá cho kết quả còn trái chiều tùy thuộc vào thời điểm bắt đầu và tình trạng sức khỏe não bộ của từng người [3].

Cơ chế omega-3 bảo vệ não bộ khi về già

Hai dưỡng chất quan trọng nhất trong nhóm axit béo không bão hòa đa chuỗi dài omega-3 (n-3 LC-PUFAs) là axit eicosapentaenoic (EPA) và axit docosahexaenoic (DHA) [4]. Khi tuổi tác tăng lên, não bộ dễ bị tổn thương bởi các phản ứng viêm mạn tính. Bằng chứng trên cả người và động vật cho thấy omega-3 đóng vai trò kiểm soát các con đường gây viêm và thúc đẩy quá trình phân giải viêm ngay tại não [1].

Khi đi vào cơ thể qua thức ăn hoặc viên uống, DHA và EPA tích lũy trong màng tế bào hồng cầu và huyết tương [1]. Nồng độ các chất này trong máu tăng lên tỷ lệ nghịch với mức độ cytokine (các protein gây viêm trong cơ thể) [1]. Nhờ giảm viêm thần kinh và duy trì thể tích chất xám, nguồn dưỡng chất này giúp làm chậm quá trình lão hóa nhận thức và giảm nguy cơ mắc các rối loạn thần kinh ở người lớn tuổi [5].

Ăn cá tự nhiên: Lợi ích ổn định qua nhiều năm

Các nghiên cứu quan sát thói quen ăn uống dài hạn đều ghi nhận mối liên hệ rõ rệt giữa việc ăn nhiều cá và sức khỏe trí não [5]. Người cao tuổi ăn càng nhiều thực phẩm giàu omega-3 thì càng ít bị suy giảm nhận thức [1]. Một nghiên cứu theo dõi dọc cho thấy lượng DHA hấp thu từ chế độ ăn ở tuổi 70 có tương quan thuận với kết quả kiểm tra trí nhớ khai báo (khả năng ghi nhớ sự kiện, dữ kiện) tốt hơn khi bước sang tuổi 75 ở những người khỏe mạnh [1].

Ngoài ra, việc cung cấp DHA qua chế độ ăn còn gắn liền với tốc độ và hiệu suất làm bài kiểm tra học từ vựng tốt hơn ở nhóm người khỏe mạnh từ 45 đến 70 tuổi [1]. Ở nhóm người cao tuổi 75 tuổi, chế độ ăn giàu DHA cũng giúp cải thiện điểm số trong bài kiểm tra trạng thái tâm thần tối thiểu (MMSE - thang điểm dùng để đánh giá chức năng nhận thức và khả năng ghi nhớ) [1].

Tổng hợp dữ liệu từ các nghiên cứu theo dõi dọc trên quy mô từ 210 đến gần 4.000 người cao tuổi trong thời gian từ 3 đến 6 năm cũng củng cố kết quả này [2]. Sau khi đã loại trừ sự ảnh hưởng của tuổi tác, giới tính, thói quen uống rượu, trình độ học vấn và điểm số nhận thức ban đầu, tất cả các nghiên cứu đều tìm thấy bằng chứng cho thấy ăn nhiều cá giúp làm chậm tốc độ suy giảm nhận thức [2]. Việc duy trì lượng cá ăn vào cao và nồng độ EPA trong huyết tương cao cũng liên quan đến tỷ lệ mắc chứng sa sút trí tuệ tuổi già thấp hơn [5].

Tuy nhiên, các nghiên cứu cắt ngang trên nhóm người có độ tuổi trung bình trên 55 lại chỉ ra rằng việc ăn cá chủ yếu cải thiện tốc độ tâm vận động (sự phối hợp giữa suy nghĩ và chuyển động) hơn là trí nhớ sự kiện hay sự linh hoạt tâm thần [2]. Đáng chú ý, lợi ích đối với nhận thức có xu hướng chững lại (đạt ngưỡng bão hòa) khi lượng cá ăn vào tự khai báo tăng lên quá mức [2].

Viên uống dầu cá: Nghiên cứu nói gì?

Việc sử dụng viên uống dầu cá giúp tăng nhanh lượng dưỡng chất trong máu, nhưng hiệu quả thực tế lên trí nhớ lại khác nhau giữa các công trình khoa học [3].

Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2008, các nhà khoa học đã theo dõi 302 người từ 65 tuổi trở lên có nhận thức khỏe mạnh (điểm MMSE trên 21) [4]. Độ tuổi trung bình của người tham gia là 70 tuổi và 55% là nam giới [4]. Họ được chia ngẫu nhiên dùng liều cao 1.800 mg EPA-DHA mỗi ngày, liều thấp 400 mg EPA-DHA mỗi ngày, hoặc uống viên giả dược trong 26 tuần [4]. Kết quả xét nghiệm cho thấy nồng độ EPA-DHA trong huyết tương tăng tới 238% ở nhóm dùng liều cao và 51% ở nhóm dùng liều thấp so với nhóm giả dược, chứng tỏ cơ thể hấp thu thuốc rất tốt [4]. Thế nhưng, sau 26 tuần, các bài kiểm tra tâm lý thần kinh chuyên sâu đánh giá sự chú ý, tốc độ cảm giác vận động, trí nhớ và chức năng điều hành lại không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa nào giữa nhóm uống dầu cá và nhóm dùng giả dược [4].

Ngược lại, một thử nghiệm mù đôi khác năm 2019 kéo dài 24 tuần trên nhóm người lớn tuổi có than phiền suy giảm nhận thức chủ quan (tự cảm thấy hay quên nhưng chưa đến mức bệnh lý) lại cho kết quả khả quan [6]. Người tham gia được chia nhóm dùng dầu cá, việt quất hoặc kết hợp cả hai mỗi ngày [6]. Nhóm uống dầu cá có lượng EPA và DHA trong hồng cầu tăng rõ rệt và báo cáo ít triệu chứng suy giảm nhận thức hơn trong sinh hoạt hàng ngày [6]. Dù vậy, nhóm kết hợp uống cả dầu cá và việt quất lại không đạt được sự tăng cường nhận thức như kỳ vọng của nhóm nghiên cứu [6].

Xét trên bức tranh rộng hơn, một bài tổng quan hệ thống năm 2019 đã rà soát các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng từ tháng 1/2010 đến tháng 12/2017 trên người cao tuổi chưa từng dùng viên dầu cá trước đó [3]. Kết quả cho thấy 10 trên 14 thử nghiệm ghi nhận tác động tích cực của việc bổ sung omega-3 lên ít nhất một khía cạnh nhận thức như trí nhớ làm việc, chức năng điều hành, trí nhớ lời nói, trí nhớ ngắn hạn hoặc tốc độ tri giác [3]. Một phân tích gộp khác cũng xác nhận bổ sung DHA giúp cải thiện trí nhớ sự kiện, trí nhớ làm việc và trí nhớ ngữ nghĩa [1].

Quy mô lớn nhất phải kể đến nghiên cứu đoàn hệ công bố năm 2022 dựa trên dữ liệu UK Biobank, theo dõi 211.094 người trên 60 tuổi không bị sa sút trí tuệ tại thời điểm bắt đầu (giai đoạn 2006–2010) [7]. Có 83.283 người (chiếm 39,5%) cho biết có thói quen uống dầu cá thường xuyên [7]. Sau thời gian theo dõi trung vị 11,7 năm, có 5.274 người phát triển chứng sa sút trí tuệ, trong đó 3.290 ca rơi vào nhóm không dùng dầu cá [7]. Phân tích thống kê cho thấy thói quen uống dầu cá giúp giảm nguy cơ sa sút trí tuệ do mọi nguyên nhân (tỷ số nguy cơ HR = 0,91), sa sút trí tuệ mạch máu (HR = 0,83) và sa sút trí tuệ trán - thái dương (HR = 0,43) [7]. Tác dụng bảo vệ trước sa sút trí tuệ do mọi nguyên nhân và sa sút trí tuệ mạch máu thể hiện mạnh hơn ở nam giới [7].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng khoa học

Nhìn tổng thể, bằng chứng hiện tại khẳng định nồng độ DHA trong hồng cầu thấp có liên quan mật thiết đến suy giảm nhận thức [1]. Các phép phân tích mẫu máu cho thấy ngay cả khi đã điều chỉnh theo chỉ số thông minh (IQ) thời thơ ấu, tổng lượng axit béo omega-3 (đặc biệt là DHA) vẫn gắn liền với chức năng nhận thức tổng thể và mức độ suy giảm sau 4 năm [2]. Tuy nhiên, phần lớn nghiên cứu theo dõi máu chỉ ra rằng nồng độ omega-3 lưu hành liên quan mạnh nhất đến tốc độ tâm vận động và chức năng điều hành, còn trí nhớ lại ít liên quan nhất [2]. Thậm chí, một nghiên cứu lớn trên phụ nữ cao tuổi không tìm thấy mối liên hệ nào [2].

Giới hạn lớn nhất của viên uống dầu cá nằm ở giai đoạn bệnh. Dù một nghiên cứu can thiệp DHA trong 6 tháng cho thấy khả năng làm chậm suy giảm nhận thức ở bệnh nhân Alzheimer mức độ nhẹ, nhưng một thử nghiệm khác kéo dài 18 tháng trên 402 bệnh nhân Alzheimer mức độ nhẹ đến trung bình lại thất bại trong việc làm chậm đà suy giảm nhận thức và chức năng so với giả dược [5]. Nghiên cứu trên hơn 211.000 người của UK Biobank cũng kết luận viên dầu cá không làm giảm nguy cơ mắc bệnh Alzheimer (HR = 1,00) [7].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu về chế độ ăn cá tự nhiên phần lớn mang tính chất quan sát cắt ngang hoặc theo dõi tự khai báo, do đó không thể khẳng định tuyệt đối mối quan hệ nhân - quả [5]. Kết quả giữa các thử nghiệm viên uống cũng mâu thuẫn do sự khác biệt về thời gian uống, liều lượng và tình trạng nhận thức ban đầu của người tham gia [3].

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi viên dầu cá như thuốc điều trị khi bệnh đã nặng. Dữ liệu khoa học đặt ra nghi ngờ lớn về khả năng dùng omega-3 để chặn đứng suy giảm nhận thức ở những người đã mắc bệnh Alzheimer mức độ trung bình đến nặng [5]. Dầu cá đóng vai trò dự phòng hoặc hỗ trợ giai đoạn sớm hơn là chữa bệnh [3].

Hiểu lầm thứ hai là uống liều càng cao trong thời gian ngắn thì não càng nhanh nhạy. Thử nghiệm dùng liều tới 1.800 mg EPA-DHA mỗi ngày trong nửa năm ở người khỏe mạnh đã chứng minh dù lượng omega-3 trong máu tăng hơn gấp đôi, điểm số trí nhớ vẫn không tăng thêm [4]. Lợi ích từ việc ăn cá cũng đi ngang khi đạt đến một mức độ nhất định, không phải ăn vô hạn là tốt [2].

Hiểu lầm thứ ba là kết hợp nhiều loại thực phẩm chức năng bổ não cùng lúc sẽ cộng hưởng tác dụng. Thử nghiệm phối hợp dầu cá và việt quất trong 24 tuần cho thấy việc dùng chung cả hai không mang lại hiệu quả tăng cường nhận thức như khi kỳ vọng [6].

Ai nên thận trọng?

Người cao tuổi hoàn toàn khỏe mạnh, minh mẫn không nhất thiết phải uống dầu cá liều cao vì thử nghiệm lâm sàng cho thấy không mang lại khác biệt rõ rệt về nhận thức trong ngắn hạn 6 tháng [4].

Những người đang mắc bệnh Alzheimer giai đoạn trung bình đến nặng hoặc người nhà bệnh nhân cần hiểu rõ giới hạn của sản phẩm này để tránh kỳ vọng sai lầm và tốn kém chi phí [5]. Người cao tuổi có bệnh lý nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị hàng ngày cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi tự ý dùng thực phẩm chức năng bổ sung EPA và DHA.

Áp dụng thực tế cho người cao tuổi

Để bảo vệ trí não bền vững, ưu tiên hàng đầu vẫn là duy trì các bữa cá biển giàu EPA và DHA trong thực đơn hàng tuần một cách đều đặn qua nhiều năm [5]. Khi chế biến cá cho người lớn tuổi, nên chọn phương pháp hấp, luộc hoặc nấu canh chua nhẹ để dễ tiêu hóa và giữ trọn vẹn axit béo, hạn chế chiên ngập dầu ở nhiệt độ cao.

Viên uống dầu cá là giải pháp thay thế hợp lý cho những người cao tuổi kén ăn cá, dị ứng hải sản hoặc bắt đầu có các biểu hiện hay quên chủ quan trong sinh hoạt hàng ngày [6]. Nếu sử dụng viên uống, cần duy trì thói quen lâu dài thay vì chỉ uống vài tuần, bởi các lợi ích phòng ngừa sa sút trí tuệ mạch máu thường được ghi nhận ở nhóm sử dụng đều đặn qua nhiều năm [7]. Ngoài ra, cần kết hợp chế độ dinh dưỡng cân bằng, vận động thể chất và giao tiếp xã hội để giữ não bộ linh hoạt.

Tóm lại, ăn cá tự nhiên mang lại lợi ích bảo vệ nhận thức ổn định và toàn diện theo thời gian, trong khi viên dầu cá phát huy vai trò tốt nhất ở việc bù đắp thiếu hụt dưỡng chất và giảm nguy cơ sa sút trí tuệ mạch máu khi dùng lâu dài. Người cao tuổi nên lấy bữa ăn thực phẩm nguyên bản làm gốc và hỏi ý kiến bác sĩ để chọn liều lượng bổ sung phù hợp với thể trạng.