Nhiều phụ nữ sau khi sinh con thường than phiền về tình trạng hay quên, đãng trí, khó tập trung hay còn gọi vui là hội chứng "não cá vàng". Những tình huống dở khóc dở cười như đặt đồ vật rồi không nhớ ở đâu, quên việc vừa định làm hay mất tập trung khi giao tiếp diễn ra khá phổ biến trong những tháng đầu nuôi con nhỏ. Hầu hết mọi người đều tự an ủi rằng đây chỉ là hậu quả của việc thức đêm chăm con và tình trạng này sẽ tự biến mất khi trẻ lớn dần.
Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa cho thấy hiện tượng suy giảm nhận thức sau sinh không đơn thuần xuất phát từ những đêm mất ngủ. Tình trạng này là hệ quả phức tạp của việc thiếu hụt các vi chất dinh dưỡng trọng yếu như sắt và DHA, kết hợp cùng các rối loạn giấc ngủ kéo dài [1], [2], [3]. Việc hiểu đúng nguyên nhân sẽ giúp các sản phụ có giải pháp can thiệp kịp thời thay vì âm thầm chịu đựng sự mệt mỏi và sa sút trí nhớ.
Bản chất của hội chứng hay quên sau sinh
Nhiều người lầm tưởng rằng đãng trí sau sinh là một phản ứng tâm lý bình thường và vô hại. Trên thực tế, các biểu hiện suy giảm nhận thức, mệt mỏi thể chất và rối loạn tâm thần có mối liên hệ mật thiết với các rối loạn dinh dưỡng và sinh hóa trong cơ thể mẹ [2], [3]. Sau quá trình mang thai và sinh nở, cơ thể người phụ nữ phải trải qua những hao tổn rất lớn về mặt thể chất.
Các nghiên cứu y khoa chỉ ra rằng thiếu hụt sắt và thiếu máu thiếu sắt gây ra một loạt triệu chứng nghiêm trọng bao gồm kiệt sức, suy giảm chức năng thể chất, rối loạn nhận thức và các rối loạn tâm thần [2], [3]. Khi cơ thể không có đủ các vi chất thiết yếu để duy trì hoạt động bình thường của hệ thần kinh, khả năng ghi nhớ, xử lý thông tin và sự tập trung của sản phụ sẽ bị ảnh hưởng rõ rệt [2], [3]. Do đó, "não cá vàng" không phải là một hiện tượng tự nhiên ngẫu nhiên mà là một chỉ báo sức khỏe cần được lưu tâm đúng mức.
Vai trò của thiếu máu và thiếu sắt đối với não bộ
Sắt là thành phần cấu tạo thiết yếu của huyết sắc tố hemoglobin, có nhiệm vụ vận chuyển oxy đến các cơ quan, đặc biệt là não bộ. Thiếu sắt là nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến tình trạng thiếu máu ở phụ nữ sau sinh [4], [3]. Tình trạng thiếu máu sau sinh được định nghĩa dựa trên nồng độ hemoglobin dưới 110 g/l ở tuần thứ nhất sau sinh và dưới 120 g/l ở tuần thứ 8 sau sinh [2]. Theo một định nghĩa khác từ Tổ chức Y tế Thế giới, thiếu máu sau sinh được xác định khi nồng độ hemoglobin dưới 100 g/l [5].
Khi nồng độ hemoglobin và dự trữ sắt suy giảm, lượng oxy cung cấp cho các tế bào thần kinh bị suy giảm đáng kể, dẫn đến suy giảm nhận thức, kiệt sức và ảnh hưởng đến tâm trạng của người mẹ [2], [3]. Tình trạng thiếu máu sau sinh ảnh hưởng đến khoảng 50% đến 80% phụ nữ trên toàn cầu, trong đó tỷ lệ này lên tới 80% ở các vùng nông thôn, thu nhập thấp và tới 50% tại các quốc gia như Mỹ hoặc khu vực châu Âu [4], [3]. Việc thiếu hụt sắt sau sinh thường bắt nguồn từ việc dự trữ sắt của mẹ đã cạn kiệt từ trước khi mang thai, nhu cầu sắt tăng cao trong thai kỳ và lượng máu mất đi trong quá trình chuyển dạ [2], [3], [5]. Nếu lượng máu mất vượt quá mức bình thường khoảng 300 ml, lượng sắt dự trữ trong cơ thể sẽ sụt giảm nhanh chóng và gây ra tình trạng thiếu máu kéo dài nếu không được điều trị kịp thời [2].
Bên cạnh đó, việc suy giảm nồng độ ferritin (chỉ số phản ánh lượng sắt dự trữ của cơ thể) trong giai đoạn hậu sản có mối liên hệ trực tiếp với các vấn đề sức khỏe tinh thần. Một bài tổng quan y khoa năm 2019 phân tích 17 nghiên cứu đã chỉ ra rằng mức ferritin thấp trong giai đoạn sau sinh liên quan đến việc gia tăng nguy cơ trầm cảm sau sinh, trong khi ferritin thấp trong thai kỳ lại không cho thấy mối liên hệ này [6]. Đáng chú ý, 8 trên 10 nghiên cứu được tổng quan ghi nhận phụ nữ bị thiếu máu có nguy cơ mắc trầm cảm sau sinh cao hơn rõ rệt với tỷ số chênh (OR) từ 1,70 đến 4,64 [6]. Sự sa sút tinh thần và trầm cảm này lại chính là yếu tố làm trầm trọng thêm cảm giác lú lẫn, hay quên ở sản phụ [3], [6].
Thiếu hụt DHA và chức năng hệ thần kinh
Bên cạnh sắt, DHA (axit docosahexaenoic) là một axit béo omega-3 chuỗi dài giữ vai trò then chốt đối với cấu trúc màng tế bào não và khả năng dẫn truyền thần kinh. Trong giai đoạn chu sinh (quanh thời điểm sinh nở), phụ nữ rất thường bị thiếu hụt các axit béo omega-3 chuỗi dài do nhu cầu chuyển giao dưỡng chất cho thai nhi và nuôi con bằng sữa mẹ [1]. Một nghiên cứu thực nghiệm trên động vật năm 2009 cho thấy sự suy giảm hàm lượng DHA phospholipid trong não tạo ra các tác động sinh học thần kinh tương tự như những thay đổi quan sát thấy ở người mắc trầm cảm [7]. Đáng chú ý, chuột cái cho thấy sự nhạy cảm và dễ bị tổn thương hơn chuột đực trước tình trạng sụt giảm DHA não bộ, điều này gợi mở nguyên nhân khiến nữ giới có tỷ lệ rối loạn tâm trạng cao hơn [7].
DHA đã được chứng minh có vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa trầm cảm sau sinh, dù hai bài tổng quan ghi nhận rằng hoạt chất này không có hiệu quả điều trị nếu chỉ dùng đơn độc [1]. Trong thử nghiệm Adelaide Mothers' and Babies' Iron Trial, các nhà khoa học nhận thấy mức tăng 1% nồng độ DHA trong huyết tương có liên quan trực tiếp đến việc giảm 59% các triệu chứng trầm cảm sau sinh [1]. Một nghiên cứu quy mô dân số lớn cũng khẳng định phụ nữ tiêu thụ nhiều hải sản trong thai kỳ và có nồng độ DHA cao trong sữa mẹ sở hữu tỷ lệ mắc trầm cảm sau sinh thấp hơn hẳn [1].
Khi hàm lượng DHA trong não bộ suy giảm, các phản ứng viêm gia tăng và chức năng của các vùng não chịu trách nhiệm về cảm xúc và trí nhớ bị tác động tiêu cực [1], [7]. Tình trạng này khiến sản phụ rơi vào trạng thái sương mù não, khó ghi nhớ thông tin ngắn hạn và dễ bị căng thẳng tâm lý [1], [3]. Do đó, sự thiếu hụt DHA là một mảnh ghép quan trọng giải thích cho tình trạng suy giảm nhận thức ở các bà mẹ mới sinh con [1], [7].
Mối liên hệ hai chiều giữa DHA và giấc ngủ
Nhiều người cho rằng thiếu ngủ là nguyên nhân độc lập khiến não bộ hoạt động kém hiệu quả. Tuy nhiên, khoa học đã phát hiện mối liên hệ gián tiếp vô cùng thú vị giữa vi chất dinh dưỡng và chất lượng giấc ngủ của người mẹ thông qua giấc ngủ của trẻ sơ sinh [1]. Khi trẻ quấy khóc và thức đêm liên tục, người mẹ bị phân mảnh giấc ngủ trầm trọng, dẫn đến tình trạng kiệt sức và hay quên [1], [3].
Trong một nghiên cứu về giấc ngủ của trẻ sơ sinh, các nhà nghiên cứu đã sử dụng thiết bị theo dõi đặt dưới đệm cũi để phân tích tỷ lệ giữa giấc ngủ yên tĩnh (quiet sleep) và giấc ngủ chủ động (active sleep) [1]. Kết quả cho thấy những người mẹ có nồng độ DHA cao trong thai kỳ sinh ra những đứa trẻ có mô hình giấc ngủ trưởng thành hơn ngay trong những ngày đầu đời [1]. Tỷ lệ giấc ngủ yên tĩnh cao hơn vốn là đặc trưng của những đứa trẻ lớn hơn và được xem là biểu hiện của một hệ thần kinh trung ương trưởng thành hơn [1]. Nhờ việc em bé có mô hình giấc ngủ trưởng thành và ngủ yên giấc hơn, người mẹ có cơ hội ngủ đủ giấc và không bị gián đoạn, từ đó bảo vệ sức khỏe tâm thần và duy trì sự tỉnh táo của não bộ [1].
Như vậy, thiếu ngủ và thiếu hụt vi chất không loại trừ nhau mà tạo thành một vòng xoắn bệnh lý luẩn quẩn. Người mẹ thiếu DHA trong thai kỳ có thể sinh con có hệ thần kinh chưa tối ưu, dẫn đến trẻ ngủ không sâu giấc, làm mẹ mất ngủ nhiều hơn [1]. Tình trạng thiếu ngủ kéo dài kết hợp với việc thiếu sắt gây thiếu máu sẽ làm suy giảm chức năng nhận thức một cách trầm trọng [2], [3].
Bằng chứng khoa học và những giới hạn hiện tại
Các can thiệp dinh dưỡng đối với tình trạng thiếu hụt vi chất sau sinh đã mang lại nhiều kết quả khả quan. Trong bài tổng quan năm 2019, việc bổ sung sắt trong giai đoạn sau sinh đã giúp làm giảm nguy cơ trầm cảm sau sinh trong 4 trên 5 nghiên cứu được phân tích, trong khi việc bổ sung sắt chỉ trong thai kỳ lại không mang lại hiệu quả bảo vệ này [6]. Việc chẩn đoán và điều trị thiếu máu thiếu sắt sau sinh đã được khẳng định là đem lại hiệu quả rất cao cho sức khỏe toàn diện của phụ nữ [4].
Mặc dù vậy, y văn hiện nay cũng chỉ ra những giới hạn nhất định trong việc chẩn đoán và can thiệp. Việc chẩn đoán thiếu sắt ở phụ nữ sau sinh có thể gặp khó khăn do chỉ số ferritin thường bị tăng giả tạo khi cơ thể đang có phản ứng viêm hoặc nhiễm trùng đi kèm [5]. Trong thai kỳ, ngưỡng ferritin huyết thanh 30 microgam/L thường được dùng để chẩn đoán thiếu sắt, nhưng ở giai đoạn sau sinh việc đánh giá cần thận trọng hơn [3]. Ngoài ra, các nghiên cứu tổng quan về mối liên hệ giữa thiếu sắt và trầm cảm sau sinh vẫn ghi nhận sự không đồng nhất giữa các nghiên cứu, sự chênh lệch về tỷ lệ lưu hành và việc sử dụng các công cụ sàng lọc trầm cảm khác nhau [6]. Đối với DHA, dù các thí nghiệm chỉ ra vai trò bảo vệ hệ thần kinh, khả năng phục hồi hoàn toàn hàm lượng DHA trong não của động vật trưởng thành vẫn chưa được chứng minh bằng thực nghiệm lâm sàng rõ ràng [7].
Bên cạnh đó, việc quản lý và điều trị thiếu máu sau sinh trên thực tế vẫn chưa được triển khai rộng rãi do nhiều nhân viên y tế chưa cập nhật đầy đủ các phát hiện nghiên cứu mới nhất trong lĩnh vực này [4]. Sự thiếu sót này khiến nhiều sản phụ không được tầm soát thiếu máu và thiếu vi chất kịp thời, để mặc các triệu chứng suy giảm nhận thức kéo dài [2], [4].
Những hiểu lầm phổ biến về chứng hay quên sau sinh
Một trong những sai lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng việc ăn uống bình thường sau sinh là đủ để bù đắp lượng vi chất đã mất. Ước tính có tới 20% dân số thế giới bị thiếu hụt các nguyên tố vi lượng ở một mức độ nào đó, và ngay cả ở các nước công nghiệp phát triển, thiếu máu thiếu sắt vẫn rất phổ biến trong thai kỳ do nhu cầu sắt lớn từ thai nhi [5]. Sự hao hụt này cộng dồn với việc mất máu khi sinh nở khiến chế độ ăn thông thường rất khó bù đắp được nếu không có kế hoạch bổ sung chủ động [2], [3], [5].
Nhiều người cũng tin rằng chỉ cần cố gắng ngủ bù thì trí nhớ sẽ tự hồi phục. Thực tế, nếu nguyên nhân cốt lõi là thiếu máu với nồng độ hemoglobin dưới 110 g/l hoặc thiếu hụt DHA nghiêm trọng, các tế bào thần kinh vẫn sẽ ở trong tình trạng thiếu oxy và thiếu hụt nguyên liệu cấu trúc màng tế bào [1], [2]. Ngủ bù chỉ giúp giải tỏa áp lực tạm thời của sự mệt mỏi nhưng không thể giải quyết được tình trạng thiếu hụt vi chất sinh học tiềm ẩn bên dưới [2], [3].
Một hiểu lầm khác liên quan đến việc tiêu thụ hải sản để bổ sung DHA. Mặc dù hải sản là nguồn cung cấp EPA và DHA dồi dào, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú thường phải hạn chế ăn nhiều loại cá biển do lo ngại nguy cơ phơi nhiễm các chất ô nhiễm môi trường [1]. Do đó, việc tự ý ăn quá nhiều hải sản không qua kiểm soát có thể tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe không mong muốn [1].
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ có tiền sử thiếu máu từ trước hoặc trong thai kỳ cần được theo dõi đặc biệt sát sao vì họ có nguy cơ cao bị cạn kiệt nguồn sắt dự trữ sau sinh [2], [3]. Những sản phụ trải qua cuộc sinh nở bị mất máu nhiều, lượng máu mất vượt quá 300 ml, cần được bác sĩ đánh giá nồng độ hemoglobin và sắt ngay trong tuần đầu tiên [2].
Ngoài ra, những sản phụ có biểu hiện thiếu máu nặng, được xác định khi nồng độ hemoglobin dưới 80 g/l, hoặc những người không đáp ứng với sắt đường uống, có nguy cơ chảy máu lớn (như bị rau cài răng lược), hoặc người không thể truyền hồng cầu là nhóm đối tượng bắt buộc phải có sự can thiệp y tế chuyên sâu [3]. Việc xét nghiệm công thức máu và đánh giá nồng độ sắt sau sinh nên được thực hiện như một quy trình thường quy để bảo vệ sức khỏe người mẹ [2]. Phụ nữ có các bệnh lý nền về chuyển hóa hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào [7].
Hướng dẫn can thiệp và áp dụng thực tế
Để dự phòng thiếu máu sau sinh, các tài liệu y khoa khuyến nghị nên bắt đầu bổ sung sắt sulfat đường uống dự phòng với liều 30-50 mg mỗi ngày ngay từ giai đoạn đầu thai kỳ để đảm bảo tình trạng sắt tốt trước khi sinh [2]. Việc kết hợp bổ sung sắt đường uống cùng axit folic đã được chứng minh là mang lại hiệu quả dự phòng cao [5].
Trong trường hợp được chẩn đoán thiếu máu thiếu sắt sau sinh mức độ nhẹ đến trung bình, lựa chọn ưu tiên hàng đầu là sử dụng sắt sulfat đường uống với liều từ 100 đến 200 mg mỗi ngày [2]. Một nguyên tắc bắt buộc là cần phải xét nghiệm lại nồng độ hemoglobin sau khoảng 2 tuần điều trị để đánh giá xem phác đồ bổ sung có thực sự hiệu quả hay không [2]. Đối với các trường hợp thiếu máu thiếu sắt nặng, việc truyền sắt tĩnh trị liệu với liều từ 800 đến 1.500 mg nên được xem xét là lựa chọn ưu tiên hàng đầu theo chỉ định của bác sĩ [2]. Trong một số ít trường hợp thiếu máu nặng kèm suy giảm tạo hồng cầu do nhiễm trùng hoặc viêm, bác sĩ có thể cân nhắc chỉ định phối hợp thêm erythropoietin tái tổ hợp ở người để tăng cường hiệu quả [2], [5].
Về việc bổ sung DHA, do phụ nữ mang thai và cho con bú cần hạn chế lượng cá biển ăn vào để tránh các chất ô nhiễm, các bà mẹ nên tìm kiếm các nguồn bổ sung EPA và DHA thay thế đã được kiểm nghiệm và xác nhận không chứa chất ô nhiễm [1]. Việc đảm bảo đủ DHA từ thai kỳ không chỉ nâng cao nồng độ DHA trong huyết tương và sữa mẹ, giúp phòng ngừa trầm cảm, mà còn hỗ trợ giấc ngủ của trẻ sơ sinh trưởng thành hơn, gián tiếp giúp mẹ có những giấc ngủ trọn vẹn để não bộ nhanh chóng phục hồi trí nhớ [1].
Hội chứng hay quên sau sinh là tín hiệu cảnh báo cơ thể người mẹ đang bị quá tải và thiếu hụt các dưỡng chất nền tảng như sắt và DHA, chứ không đơn thuần chỉ là sự mệt mỏi nhất thời do thiếu ngủ [1], [2], [3]. Thay vì chủ quan, các sản phụ nên chủ động đi khám chuyên khoa để làm các xét nghiệm huyết học cần thiết, từ đó có phác đồ bổ sung sắt và omega-3 khoa học dưới sự giám sát của bác sĩ [2], [3]. Sự kết hợp giữa chế độ dinh dưỡng đúng đắn, điều trị thiếu vi chất kịp thời và việc san sẻ gánh nặng chăm con để có giấc ngủ ngon chính là chìa khóa giúp người mẹ sớm tìm lại sự sắc bén và cân bằng trong cuộc sống.
