Dùng dầu tự nhiên như dầu mè ủ tóc là mẹo dưỡng sợi xơ rối phổ biến. Nhiều người gặp tình trạng càng ủ da đầu càng ngứa, bong vảy đỏ.
Thoa dầu mè trực tiếp lên da đầu không trị gàu mà làm bùng phát viêm da tiết bã. Dầu bọc sợi tóc giữ ẩm tốt, nhưng lipid là nguồn thức ăn nuôi nấm men Malassezia trên da đầu [2, 4]. Muốn dưỡng tóc xơ mà không hại da đầu, cần hiểu rõ cơ chế tương tác giữa lipid và vi nấm.
Vi nấm Malassezia và cơ chế "bẫy dưỡng chất"
Viêm da tiết bã (seborrheic dermatitis) và dạng nhẹ của nó là gàu (pityriasis simplex capillitii) liên quan mật thiết đến nấm men thuộc chi Malassezia [1, 4]. Vi nấm này chiếm từ 75% đến 98% hệ vi sinh vật trên da người trưởng thành khỏe mạnh [1]. Tỷ lệ mắc viêm da tiết bã ước tính khoảng 5% đến 10% dân số [1]. Một số tài liệu ghi nhận tỷ lệ từ 2,35% đến 11,30% tùy khu vực địa lý, thậm chí lên đến 30% đến 50% nếu tính cả gàu thông thường [2].
Hầu hết loài nấm men Malassezia là sinh vật ưa mỡ (lipophilic) và phụ thuộc lipid [2, 4]. Chúng không tự tổng hợp được một số chất béo cần thiết mà phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn bã nhờn do tuyến bã của người tiết ra [2, 4]. Khi thoa các loại dầu giàu chất béo lên chân tóc, người dùng vô tình cung cấp nguồn cơ chất dồi dào cho vi nấm này tăng sinh [2, 4]. Phản ứng miễn dịch bất thường hoặc phản ứng viêm của cơ thể đối với các chất chuyển hóa từ nấm dẫn đến đỏ da, ngứa và tróc vảy [3].
Sự đối kháng: Mượt thân tóc nhưng hại da đầu
Ủ dầu tạo lớp màng lipid phủ ngoài biểu bì sợi tóc, ngăn thoát nước và giảm ma sát. Thao tác này có lợi cho phần thân và ngọn tóc vốn là tế bào chết.
Xung đột xảy ra khi dầu tiếp xúc với da đầu. Nấm men Malassezia cư trú ở nang tóc và lớp vảy biểu bì lập tức sử dụng chất béo ngoại sinh [2, 4]. Khi nấm sinh sôi, hiện tượng viêm bùng phát [2, 3]. Da đầu tăng sinh tế bào sừng bất thường, hình thành các mảng vảy nhờn dính, màu vàng hoặc xám kèm ngứa ngáy [2, 6].
Khi bôi thử nghiệm dầu lưu ly (borage oil chứa 25% axit gamma-linolenic) lên vùng da có nấm, nghiên cứu ghi nhận dầu này không hề làm giảm sự phát triển của chủng Malassezia furfur trên đĩa thạch [4]. Việc cung cấp thêm chất béo tự nhiên không ức chế được nấm, ngược lại tạo môi trường cho vi nấm duy trì sự hiện diện [4, 7].
Bằng chứng khoa học về nấm Malassezia và viêm da tiết bã
Các nghiên cứu da liễu làm rõ danh tính các chủng nấm men và vai trò của chất béo trong bệnh học da đầu:
Năm 2013, một nghiên cứu tại Ahvaz (Iran) tiến hành trên 110 bệnh nhân viêm da tiết bã thông qua chải tóc thu thập vảy gàu và cấy trên môi trường thạch Dixon biến đổi [5]. Kết quả nuôi cấy phát hiện 27 trên 110 người (24,5%) dương tính với Malassezia, gồm 17 nam (63%) và 10 nữ (37%) [5]. Chủng chiếm tỷ lệ cao nhất là M. globosa (40,7%), tiếp theo là M. pachydermatis (22,2%), M. furfur (11,1%) và M. restricta (7,4%) [5]. Nghiên cứu xác định M. globosa là sinh vật liên quan hàng đầu tới viêm da tiết bã tại nhóm khảo sát [5]. Giới hạn: tỷ lệ cấy dương tính đạt 24,5% do đặc tính nuôi cấy nấm ưa mỡ ngoài cơ thể đòi hỏi điều kiện phòng thí nghiệm khắt khe [5].
Năm 2017, một thử nghiệm ngẫu nhiên so sánh điều trị viêm da tiết bã mức độ vừa đến nặng bằng isotretinoin uống liều thấp (10 mg cách ngày) hoặc dầu gội kháng nấm (piroctone olamine) trong 6 tháng [2]. Mẫu vảy da và bã nhờn được phân tích định danh di truyền qua kỹ thuật PCR chuỗi rDNA giải trình tự [2]. Kết quả cho thấy M. globosa và M. restricta là hai loài phổ biến nhất trên da đầu trước và sau điều trị [2]. Dù triệu chứng lâm sàng được kiểm soát tốt ngang nhau ở cả hai nhóm, quần thể Malassezia vẫn duy trì sự hiện diện trên da đầu [2]. Điều này chứng minh vi nấm là một phần của hệ vi sinh tự nhiên, không thể triệt tiêu vĩnh viễn, triệu chứng sẽ tái phát nếu môi trường lipid thuận lợi xuất hiện trở lại [1, 8].
Năm 2003, nghiên cứu giới thiệu phương pháp thử sợi tóc (hair strand test) đánh giá hoạt tính kháng nấm tồn lưu [6]. Tóc của 10 người tình nguyện được ủ 5 phút với các công thức dầu gội, xả nước chảy trong 1 phút rồi sấy khô [6]. Sau đó, 200 sợi tóc (dài 1 cm) được đặt vào môi trường thạch chọn lọc chứa dầu ô-liu đã cấy M. sympodialis hoặc M. globosa ở mật độ 5 x 10^3 CFU/microl [6]. Sự phát triển của nấm được theo dõi bán định lượng trong 18 ngày, cho thấy hoạt chất climbazole 1% đạt hiệu quả ức chế nấm rõ rệt qua hiệu ứng bám đọng (depot effect) trên chất tóc [6]. Chi tiết này khẳng định: trong môi trường có dầu, vi nấm phát triển mạnh trừ khi có mặt các chất ức chế chuyên biệt [6].
Năm 2017, nghiên cứu trong ống nghiệm khảo sát nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của các chiết xuất thực vật đối với M. restricta và M. globosa trên môi trường Leeming and Notman ở nồng độ từ 0,016 đến 1 mg/ml [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất vỏ hạt dẻ (Castanea crenata), lá trà xanh (Camellia sinensis) và dịch chiết cam thảo tan trong dầu (oil-soluble Glycyrrhiza) đạt giá trị MIC thấp (<=0,5 mg/ml) đối với cả hai chủng, cho thấy tiềm năng ứng dụng trong các chế phẩm dầu gội làm sạch gàu [1].
Hiểu lầm thường gặp về ủ dầu dưỡng tóc
Nhiều người cho rằng dầu mè hay dầu dừa có tính kháng khuẩn tự nhiên nên dùng trị được gàu. Đây là quan niệm sai lầm.
Malassezia là nấm ưa chất béo [2, 4]. Khi bôi dầu nguyên chất lên da đầu, lượng axit béo chuỗi dài trở thành nguồn dinh dưỡng trực tiếp cho nấm sinh sôi [2, 4]. Dù một số chiết xuất tự nhiên như tinh dầu tràm trà (tea tree oil), mật ong và axit cinnamic có hoạt tính chống nấm Malassezia [3], dầu béo nguyên chất (như dầu mè, dầu hạt) không có hoạt tính ức chế nấm tương tự nếu thiếu hoạt chất đặc trị [4].
Hiểu lầm khác là dùng dầu ủ càng lâu, thậm chí ủ qua đêm, tóc càng khỏe. Thời gian ủ quá dài tạo lớp màng giữ ẩm bít tắc lỗ chân lông, tạo môi trường yếm khí tạm thời cùng nguồn thức ăn dồi dào, khiến phản ứng viêm bùng phát dữ dội hơn [2, 4].
Nhóm đối tượng nên thận trọng
Những người có tiền sử viêm da tiết bã, gàu mảng, da đầu nhiều dầu tuyệt đối không bôi dầu mè hay bất kỳ loại dầu dưỡng béo nào vào sát chân tóc [2, 4]. Bệnh nhân có biểu hiện vảy dính màu vàng xám dọc viền tóc, rãnh mũi má, nếp sau tai cần tránh tiếp xúc với dầu béo [2, 5].
Người có tông da sẫm màu (skin of color) cần lưu ý đặc biệt. Ở nhóm này, viêm da tiết bã biểu hiện khác biệt với các dát hoặc mảng giảm sắc tố có vảy, tổn thương dạng cánh hoa (petaloid seborrheic dermatitis) [7]. Trẻ em da màu mắc bệnh thường không có dạng "cứt trâu" cổ điển mà xuất hiện ban đỏ, tróc vảy và giảm sắc tố ở vùng nếp gấp [7]. Vì kết cấu sợi tóc và thói quen gội đầu có sự khác biệt, nhóm bệnh nhân này cần điều chỉnh phác đồ chăm sóc cẩn thận để tránh làm tổn thương da và mất cân bằng sắc tố [7].
Trẻ sơ sinh bị viêm da tiết bã cũng không nên tự ý dùng dầu bôi trị liệu [4]. Nghiên cứu theo dõi 21 trẻ bị viêm da tiết bã được bôi dầu lưu ly (chứa 25% GLA) cho thấy sự phát triển của M. furfur không giảm trên đĩa thử nghiệm và triệu chứng lâm sàng ở trẻ sơ sinh không phụ thuộc đơn thuần vào mật độ nấm như ở người lớn [4].
Cách ứng dụng an toàn cho tóc xơ rối
Nếu muốn phục hồi thân tóc khô xơ bằng dầu mè mà vẫn bảo vệ da đầu, cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
Khoảng cách bôi an toàn: Chỉ thoa dầu mè từ phần thân tóc xuống ngọn tóc, cách chân tóc và bề mặt da đầu ít nhất 3 đến 5 cm. Không massage dầu trực tiếp vào da đầu.
Thời gian ủ giới hạn: Giữ dầu trên thân tóc từ 15 đến 30 phút. Không ủ qua đêm.
Làm sạch hoàn toàn: Nhũ hóa và gội sạch lại bằng nước ấm cùng dầu gội dịu nhẹ. Cần đảm bảo không còn dư lượng dầu bết dính trên tóc sau khi gội.
Lựa chọn giải pháp y khoa khi có gàu: Khi da đầu xuất hiện vảy ngứa, biện pháp xử lý là dùng các hoạt chất kháng nấm và chống viêm chuyên biệt đã được chứng minh hiệu quả lâm sàng, bao gồm dầu gội chứa selenium sulfide, pyrithione zinc, ketoconazole, hoặc ciclopirox [2, 3]. Nhóm thuốc azole (ketoconazole, bifonazole, itraconazole) vừa diệt nấm vừa có hoạt tính chống viêm giúp làm dịu ngứa [3]. Các chất bạt sừng và kháng nấm như piroctone olamine cũng giúp kiểm soát triệu chứng lâm sàng rõ rệt [2]. Đối với trường hợp nặng lan rộng, bác sĩ da liễu có thể cân nhắc kháng nấm đường uống hoặc isotretinoin liều thấp [2, 3, 8].
Lời khuyên cân bằng
Dầu mè là nguyên liệu dưỡng ẩm tốt cho sợi tóc xơ xác nhưng lại là chất kích thích bùng phát nấm men Malassezia trên da đầu [2, 4]. Việc làm đẹp cần phân tách rạch ròi: nuôi dưỡng thân tóc chết bằng lipid ngoại sinh, nhưng phải bảo vệ da đầu sống khỏi nguy cơ bít tắc và nhiễm nấm [1, 2]. Khi da đầu xuất hiện vảy ngứa, đỏ rát dai dẳng, người bệnh nên ngừng mọi biện pháp ủ dầu tự nhiên và đến khám chuyên khoa da liễu để được chỉ định điều trị đúng phác đồ [2, 3].
