Thói quen dùng lá khát lâu năm tàn phá răng miệng ra sao?

Nhai lá tươi để tìm kiếm cảm giác hưng phấn hay tỉnh táo là tập quán truyền thống tại nhiều quốc gia ở Đông Phi và bán đảo Ả Rập [2, 6]. Trong số đó, lá khát (tên khoa học Catha edulis) được hàng triệu người trên thế giới sử dụng thường xuyên như một chất kích thích tương tự amphetamine ^[1]. Tuy nhiên, nhiều người dùng lâu năm thường băn khoăn liệu thói quen nhai loại lá này kéo dài có thực sự gây tổn hại đến sức khỏe răng miệng hay không.

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện tại là có: việc nhai lá khát thường xuyên gây ra hàng loạt hệ lụy tiêu cực cho khoang miệng, đặc biệt là phá hủy các mô nha chu nâng đỡ răng, làm biến đổi màu sắc men răng và gây tổn thương niêm mạc miệng mạn tính [1, 2, 4].

Vì sao lá khát tàn phá cấu trúc răng miệng?

Khi người dùng nhai lá khát, họ thường gom bã lá và giữ lại ở một bên má trong nhiều giờ liên tục [4, 8]. Hành động này gây ra hai cơ chế tổn hại cùng lúc: kích thích cơ học từ bã xơ cứng và kích thích hóa học từ các thành phần hoạt tính trong lá ^[2].

Về mặt hóa học, lá khát có tác dụng tiền oxy hóa (pro-oxidant) ^[3]. Tác động này thúc đẩy tình trạng viêm nhiễm ở mô nha chu và làm tổn hại cấu trúc tế bào ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng nhai lá khát làm giảm tốc độ tiết nước bọt và hạ độ pH của nước bọt trong khoang miệng ^[3]. Tình trạng khô miệng thường xuất hiện chỉ sau khoảng 30 phút kể từ khi bắt đầu phiên nhai lá ^[2]. Thiếu hụt nước bọt kết hợp với môi trường axit làm mất đi hàng rào bảo vệ tự nhiên, khiến niêm mạc dễ loét và mô răng dễ bị tổn thương hơn [1, 4].

Dưới góc độ giải phẫu bệnh, việc cọ xát cơ học kéo dài và phơi nhiễm hóa chất gây ra hiện tượng tăng gai (acanthosis), tăng sừng hóa (hyperkeratosis) và xơ hóa mô (fibrosis) ở niêm mạc miệng ^[3]. Ngoài ra, các chất làm se như tannin đậm đặc trong lá cũng góp phần gây kích ứng và viêm mô tại chỗ ^[4].

Tụt nướu và nguy cơ viêm nha chu tiến triển

Nhiều người lầm tưởng nhai lá thảo mộc tự nhiên sẽ không gây hại cho phần nướu, nhưng thực tế hoàn toàn ngược lại. Một tổng quan hệ thống năm 2017 tổng hợp dữ liệu từ 10 nghiên cứu lâm sàng đã kết luận rằng thói quen nhai lá khát có tính chất phá hủy các mô nâng đỡ răng và làm tăng nguy cơ tiến triển bệnh nha chu ^[5].

Trước đó, một phân tích gộp năm 2014 dựa trên 19 nghiên cứu cũng xác nhận nhai lá khát làm tăng tỷ lệ mắc các vấn đề như túi nha chu sâu, chảy máu nướu và tụt nướu ^[6]. Khi nướu bị co rút, chân răng bị lộ ra, khiến răng mất dần liên kết vững chắc với xương ổ răng [4, 5].

Một nghiên cứu bệnh - chứng công bố năm 2017 được tiến hành trên 310 nam giới có thói quen nhai lá khát (từ 20 đến 65 tuổi) và 72 người đối chứng không dùng lá khát ^[7]. Kết quả cho thấy nhóm người nhai lá khát có chỉ số mảng bám răng (PI), mức mất bám dính nha chu (AL) và mức độ tụt nướu (GR) cao hơn rõ rệt so với nhóm không nhai lá khát (p < 0.05) ^[7]. Đáng chú ý, cả thời gian dùng lá tính theo năm và tần suất nhai đều có ảnh hưởng đáng kể làm tăng độ sâu túi nha chu, độ mất bám dính và mức độ tụt nướu ^[7].

Một chi tiết quan trọng được ghi nhận trong nghiên cứu năm 2010 trên 47 người nhai lá khát trên 3 năm và 55 người không dùng: tình trạng tụt nướu diễn ra nặng nề nhất ngay tại bên cung hàm trực tiếp nhai và giữ bã lá ^[2]. Điều này dẫn tới hiện tượng mất bám dính mô quanh răng nghiêm trọng tại chính vị trí tiếp xúc trực tiếp ^[2]. Tình trạng này kéo dài cuối cùng sẽ dẫn đến mất răng ^[1].

Răng đổi màu và tổn thương niêm mạc miệng

Bên cạnh tổn hại mô nướu, răng bị xỉn màu và xuất hiện mảng tổn thương niêm mạc là dấu hiệu phổ biến ở người nhai lá khát. Các báo cáo ghi nhận hiện tượng đổi màu răng rõ rệt ở những chiếc răng nằm ngay cạnh khu vực nhai lá ^[2].

Đối với niêm mạc mềm, nghiên cứu bệnh - chứng năm 2010 cho thấy các mảng trắng niêm mạc (tổn thương dạng sừng hóa) xuất hiện ở 83% người có thói quen nhai lá khát, trong khi tỷ lệ này ở nhóm đối chứng không nhai chỉ là 16% ^[2]. Các mảng trắng này tập trung chủ yếu ở bên má dùng để nhai lá ^[2]. Đồng thời, tình trạng tăng sắc tố sẫm màu ở niêm mạc miệng (mucosal pigmentation) xuất hiện ở 100% người nhai lá khát trong nghiên cứu, cao hơn hẳn tỷ lệ 66,7% ở nhóm không nhai và không hút thuốc ^[2].

Hiện tượng viêm miệng tế bào huyết tương (plasma cell stomatitis) và loét niêm mạc miệng mạn tính cũng đã được chứng minh có liên quan mật thiết đến việc phơi nhiễm lá khát [1, 2]. Tổn thương sừng hóa niêm mạc miệng xuất hiện phụ thuộc trực tiếp vào vị trí nhai, liều lượng dùng cũng như thời gian duy trì thói quen qua từng năm ^[3].

Nguy cơ tiền ung thư và tổn hại toàn diện ở người trẻ

Các tổn thương niêm mạc miệng do lá khát gây ra không chỉ dừng lại ở vấn đề thẩm mỹ. Các nhà khoa học cảnh báo rằng thói quen này có thể gây ra những tổn hại di truyền ở tế bào niêm mạc miệng và tạo thành các tổn thương tiền ác tính (premalignant oral lesions) ^[3]. Nhai lá khát làm gia tăng tỷ lệ mắc ung thư khoang miệng ^[3]. Dù vậy, một số tài liệu tổng quan lưu ý rằng bằng chứng khẳng định lá khát là yếu tố nguy cơ độc lập duy nhất của ung thư miệng vẫn cần thêm các nghiên cứu có kiểm soát chặt chẽ, do các dữ liệu lâm sàng hiện có phần lớn đến từ báo cáo ca bệnh và nghiên cứu chưa đối chứng ^[1].

Tác hại của lá khát đối với răng miệng biểu hiện rõ ngay cả ở đối tượng người trẻ tuổi. Trong một nghiên cứu cắt ngang thực hiện năm 2015 trên 1.255 sinh viên đại học tại miền nam Ethiopia, các nhà nghiên cứu nhận thấy số triệu chứng bất thường ở miệng ở nhóm dùng lá khát lâu năm là 1,75, cao hơn mức 1,18 ở nhóm không dùng lâu năm ^[8]. Sau khi hiệu chỉnh các biến số liên quan, sinh viên dùng lá khát thường xuyên trong thời gian dài có số triệu chứng răng miệng cao hơn khoảng 50% so với người không nhai lá khát đều đặn (tỷ số đếm hiệu chỉnh 1,53; khoảng tin cậy 95% từ 1,12 đến 2,10) ^[8].

Những góc nhìn khoa học đa chiều và giới hạn bằng chứng

Bên cạnh các tác hại cấu trúc rõ ràng, y văn cũng ghi nhận một số hiện tượng nghịch lý. Chẳng hạn, một số phân tích định tính phát hiện việc nhai lá khát không làm gia tăng các vi sinh vật gây bệnh trong khoang miệng mà tạo điều kiện cho vi sinh vật tương thích với sức khỏe nướu phát triển [3, 8]. Tại một số vùng, tỷ lệ sâu răng ở người nhai lá khát thấp có thể do họ tiêu thụ ít đồ ngọt, dùng nguồn nước có fluor hoặc dùng dụng cụ vệ sinh thô sơ ^[4]. Ngược lại, những đánh giá tổng hợp khác lại chỉ ra nhai lá khát làm tăng nguy cơ sâu răng do giảm lượng nước bọt và pH khoang miệng [1, 2].

Tại mặt nhai trực tiếp, chỉ số mảng bám và độ sâu túi nha chu đôi khi thấp hơn so với bên không nhai nhờ tác động cọ xát cơ học lấy đi mảng bám vi khuẩn [4, 5]. Tuy nhiên, sự "sạch sẽ" tạm thời này không mang lại lợi ích bảo vệ, vì chính lực ma sát cùng độc tính hóa chất lại làm mô nướu bị co rút và tụt chân răng nặng nề hơn [4, 5].

Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng số lượng nghiên cứu kiểm soát tốt trên thế giới về lá khát vẫn còn hạn chế và không đồng nhất [3, 6]. Do đó, các nghiên cứu đoàn hệ theo dõi dọc có đối chứng vẫn cần được tiến hành thêm để khẳng định mối quan hệ nhân quả chi tiết giữa lá khát và bệnh nha chu ^[5].

Ai cần đặc biệt thận trọng với lá khát?

Bất kỳ ai cũng nên tránh xa việc sử dụng lá khát, nhưng những nhóm người sau đây đối mặt với rủi ro sức khỏe cao nhất:

• Người đang mắc các bệnh lý răng miệng: Những ai đã có sẵn mảng bám, tụt nướu, viêm lợi hoặc viêm nha chu sẽ khiến bệnh tình chuyển biến nặng rất nhanh, tăng nguy cơ rụng răng sớm khi tiếp xúc với lá khát [2, 5].
• Người có tiền sử tổn thương niêm mạc: Nhóm người có vết loét miệng tái phát hoặc xuất hiện các mảng trắng, vết biến đổi màu trong khoang miệng tuyệt đối không tiếp xúc với lá khát để tránh kích ứng dẫn tới tổn thương tiền ung thư [1, 4].
• Người mắc bệnh lý tiêu hóa hoặc dạ dày: Lá khát không chỉ tàn phá răng miệng mà tannin làm se trong lá còn gây viêm dạ dày, kích thích niêm mạc tiêu hóa, gây táo bón kéo dài và làm tăng nguy cơ hình thành bệnh trĩ do giảm nhu động ruột ^[3].

Lời khuyên chăm sóc sức khỏe thực tế

Mặc dù có nguồn gốc từ thực vật bản địa, lá khát là một chất kích thích gây nghiện và phá hủy sức khỏe [2, 6]. Vì vậy, việc áp dụng thực tế quan trọng nhất là loại bỏ hoàn toàn thói quen nhai loại lá này.

Để bảo vệ và phục hồi khoang miệng:

• Ngừng hoàn toàn việc nhai lá khát nhằm chặn đứng quá trình kích thích cơ học và hóa học lên niêm mạc và nướu ^[2].
• Khám nha khoa định kỳ: Cần đến cơ sở chuyên khoa để bác sĩ đo độ sâu túi nha chu, đánh giá mức độ mất bám dính của nướu và làm sạch mảng bám chuyên sâu ^[7].
• Tầm soát tổn thương niêm mạc: Bất kỳ mảng trắng bất thường, vết đổi màu sẫm hoặc vết loét lâu lành nào trong miệng đều cần được nha sĩ kiểm tra nhằm loại trừ sớm nguy cơ tổn thương tiền ác tính [1, 4].
• Cải thiện vệ sinh khoang miệng: Đánh răng đều đặn với kem đánh răng chứa fluor, uống đủ nước mỗi ngày để bù đắp tình trạng khô miệng do giảm tiết nước bọt [1, 4].

Thói quen nhai lá khát kéo dài không hề vô hại mà trực tiếp gây tụt nướu, phá hủy mô nha chu, làm đổi màu răng và biến đổi niêm mạc miệng. Từ bỏ thói quen này và chủ động đi khám chuyên khoa nha là cách tốt nhất để bảo tồn hàm răng khỏe mạnh. Nếu nhận thấy các dấu hiệu bất thường trong miệng, người dân nên tham khảo ý kiến bác sĩ nha khoa để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.