Trào lưu ăn số 7 và niềm tin chữa lành

Nhiều người tìm đến thực dưỡng như liệu pháp tự nhiên để thanh lọc cơ thể và phòng chống bệnh tật. Trong các nấc thang thực dưỡng, thực đơn số 7 chỉ ăn hoàn toàn 100% gạo lứt muối mè được xem là cách ăn nghiêm ngặt nhất.

Tuy nhiên, việc cắt bỏ toàn bộ thực phẩm nguồn gốc động vật, rau củ quả tươi dài ngày tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe. Thiếu hụt dinh dưỡng trầm trọng là hệ lụy nhãn tiền đã được khoa học ghi nhận [1].

Bản chất của chế độ ăn thực dưỡng

Chế độ ăn thực dưỡng là mô hình ăn nhiều chất xơ, ít chất béo, giàu carbohydrate phức hợp và chủ yếu dựa trên thực vật [2]. Chế độ này thường gắn liền với triết lý sống riêng biệt và không cố định tuyệt đối, có thể thay đổi tùy tình trạng sức khỏe [2].

Tuy vậy, phiên bản khắt khe như thực đơn số 7 triệt tiêu sự đa dạng thực phẩm. Việc chỉ dựa vào thực vật giàu tinh bột nhưng nghèo vi chất dễ đẩy cơ thể vào tình trạng "nạn đói tiềm ẩn" [3]. Đây là thuật ngữ chỉ sự thiếu hụt vitamin và khoáng chất dù cơ thể nạp đủ hoặc thừa năng lượng thô từ carbohydrate [3].

Nguy cơ thiếu hụt vi chất dinh dưỡng

Các chế độ ăn kiêng càng loại bỏ nhiều thực phẩm nguồn gốc động vật thì nguy cơ thiếu hụt vi chất càng cao [4]. Trẻ sơ sinh bú mẹ áp dụng thực dưỡng hoặc trẻ nhỏ ăn theo chế độ này đối mặt nguy cơ lớn thiếu vitamin B12, sắt, kẽm và iod [4].

Một nghiên cứu phân tích thành phần dinh dưỡng theo thực đơn thực dưỡng chuẩn cho thấy khẩu phần không đáp ứng đủ nhu cầu khuyến nghị (RDA) đối với vitamin D, vitamin B12 và canxi [5]. Với thực đơn số 7 khi loại bỏ cả rau củ và các loại hạt khác, mức độ thiếu hụt còn nghiêm trọng hơn nhiều [5].

Nghiên cứu về tình trạng thiếu vi chất ở các nước đang phát triển nhấn mạnh, khẩu phần phụ thuộc quá mức vào cây lương thực giàu tinh bột khiến hàng triệu người bị thiếu hụt vi chất nghiêm trọng [3]. Thiếu hụt này làm tăng nguy cơ mắc bệnh nhiễm trùng, tiêu chảy và các biến chứng sức khỏe kéo dài [3]. Khi thiếu dinh dưỡng dẫn đến tiêu chảy, sự hấp thu vi chất thiết yếu càng suy giảm, hình thành vòng xoắn sụt cân và suy kiệt [6].

Bằng chứng lâm sàng về rủi ro ở trẻ nhỏ

Hệ lụy của việc kiêng khem theo thực dưỡng được ghi nhận rõ ràng ở các nhóm đối tượng dễ bị tổn thương, đặc biệt là trẻ em trong giai đoạn phát triển thể chất và thần kinh [7].

Một tổng quan hệ thống năm 2022 trích dẫn nghiên cứu của Dagnelie và cộng sự đã đánh giá sự phát triển tâm thần vận động ở trẻ nhỏ dùng chế độ ăn thực dưỡng không có đạm động vật [7]. Sự khác biệt về phát triển được biểu thị qua điểm độ lệch chuẩn (SD), điểm âm phản ánh sự phát triển chậm hơn [7]:

Khả năng kiểm soát đầu và giữ thăng bằng khi ngồi đạt SD = -0,48 (p = 0,04) [7]. Khả năng đi lại đạt SD = -0,60 (p = 0,001) [7]. Điểm số phát triển vận động tổng thể đạt SD = -0,63 (p < 0,001) [7]. Sự phát triển ngôn ngữ cũng bị chậm lại với SD = -0,42 (p = 0,03) [7]. Riêng vận động tinh có SD = -0,13 (p = 0,49) [7].

Kết quả nghiên cứu cho thấy trẻ em trong nhóm thực dưỡng biết đi độc lập muộn hơn trung bình 3 tháng so với trẻ ăn chế độ thông thường [7]. Trẻ có khối cơ và mô mỡ thấp vận động kém hơn rõ rệt (p = 0,05) [7]. Chậm phát triển ngôn ngữ tương quan với tình trạng nhẹ cân lúc sinh trong nhóm thực dưỡng (p < 0,05) [7].

Báo cáo lâm sàng trên 10 trẻ từ 8-18 tháng tuổi theo chế độ thực dưỡng ghi nhận các tổn thương thần kinh nặng nề và chậm lớn bắt nguồn từ mức vitamin B12 và vitamin D quá thấp [7]. Tình trạng này gây thiếu máu, còi cọc, dị tật não bộ và thoái hóa myelin [7].

Nguy cơ ở bệnh nhân ung thư và người bệnh mạn tính

Nhiều người bệnh tìm đến thực đơn số 7 với hy vọng tiêu diệt khối u, song thực tế khoa học không ghi nhận lợi ích điều trị của phương pháp này [1].

Một đánh giá năm 2014 khảo sát 13 chế độ ăn kiêng cho bệnh nhân ung thư, bao gồm cả thực dưỡng, kết luận không có bằng chứng lâm sàng nào ủng hộ các chế độ này [1]. Ngược lại, dữ liệu tiền lâm sàng và các ca bệnh báo cáo cho thấy tiềm năng gây hại từ tình trạng suy dinh dưỡng [1].

Nghiên cứu tổng quan năm 2001 và 2010 chỉ ra các báo cáo điều trị ung thư thành công chỉ là ca bệnh đơn lẻ, giai thoại và chưa đủ bằng chứng khoa học [2], [8]. Việc áp dụng chế độ ăn quá ngặt nghèo có thể khiến bệnh nhân chậm trễ tiếp cận các phương pháp điều trị ung thư chuẩn mực, đồng thời đối mặt nguy cơ thiếu dinh dưỡng nặng [2].

Mặc dù chế độ thực dưỡng tổng quát ghi nhận điểm số chỉ số viêm thực phẩm (DII) ở mức kháng viêm tốt (-1,88 so với 1,00 của chế độ ăn thông thường) và hỗ trợ giảm lipid máu, huyết áp [2], [5], nhưng việc thu hẹp thành duy nhất gạo lứt muối mè khiến cơ thể mất cân bằng dưỡng chất cơ bản.

Hiểu lầm về thanh lọc cơ thể và chữa bách bệnh

Nhiều người tin rằng ăn số 7 giúp tống xuất độc tố ra ngoài thông qua việc sụt cân nhanh chóng. Tuy nhiên, sụt cân đột ngột chủ yếu là do thiếu hụt năng lượng và teo mô cơ chứ không đồng nghĩa với khỏi bệnh.

Chế độ ăn dựa trên hạt toàn phần có thể giảm nguy cơ mắc một số bệnh mạn tính nếu được phối hợp đa dạng [2], [8]. Ngược lại, chỉ ăn một loại ngũ cốc kèm muối mè trong nhiều tuần sẽ làm cạn kiệt nguồn dự trữ protein, vitamin và các nguyên tố vi lượng của cơ thể [4], [1].

Sự thiếu vắng protein chất lượng cao và chất béo thiết yếu làm suy giảm sức đề kháng, khiến cơ thể dễ bị tổn thương hơn trước các tác nhân gây bệnh [3], [6].

Đối tượng cần tuyệt đối tránh chế độ ăn số 7

Phụ nữ mang thai và trẻ em đang tuổi lớn tuyệt đối không áp dụng chế độ thực dưỡng nghiêm ngặt [4]. Phụ nữ mang thai ăn kiêng khem đẩy thai nhi vào nguy cơ chậm phát triển trí tuệ và thần kinh vĩnh viễn do thiếu hụt vitamin B12 và D [7], [4].

Bệnh nhân mắc bệnh mạn tính, bệnh nhân ung thư đang trong giai đoạn điều trị không được tự ý kiêng khem cực đoan vì nguy cơ suy kiệt dẫn đến tử vong trước khi bệnh tiến triển [2], [1].

Người cao tuổi, người có bệnh nền suy giảm miễn dịch hoặc rối loạn hấp thu cần tránh xa các hình thức ăn kiêng thiếu hụt đạm và vi chất [3], [6].

Áp dụng gạo lứt an toàn cho sức khỏe

Gạo lứt là nguồn ngũ cốc nguyên hạt tốt, giàu chất xơ và carbohydrate phức hợp, hỗ trợ cải thiện các chỉ số tim mạch nếu dùng đúng cách [2].

Để đảm bảo sức khỏe, gạo lứt chỉ nên đóng vai trò là nguồn tinh bột chính trong bữa ăn cân đối. Mỗi khẩu phần cần kết hợp thêm:

Nguồn đạm đa dạng từ cá, thịt nạc, trứng, sữa hoặc các loại đậu đỗ. Rau củ quả tươi nhiều màu sắc để bổ sung vitamin, chất khoáng và chất chống oxy hóa. Bổ sung nguồn chất béo lành mạnh từ dầu thực vật hoặc các loại hạt.

Tuyệt đối không áp dụng thực đơn đơn độc gạo lứt muối mè kéo dài. Mọi điều chỉnh chế độ ăn cho người có bệnh lý cần được tham vấn ý kiến từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Sức khỏe vững bền chỉ đến từ một chế độ ăn uống đa dạng, đầy đủ dưỡng chất và lối sống lành mạnh. Lạm dụng thực dưỡng cực đoan như thực đơn số 7 vừa không mang lại hiệu quả chữa bệnh, vừa đẩy cơ thể vào vòng nguy hiểm do suy kiệt và thiếu chất.