Trà bancha, mu: Thức uống thực dưỡng có thực sự tăng cường sinh lực?

Trào lưu thức uống dưỡng sinh và những lời đồn thổi

Nhiều người tìm đến chế độ ăn thực dưỡng thường truyền tai nhau công dụng phục hồi sức lực từ trà bancha hay trà mu. Các loại trà này được quảng cáo như thần dược cân bằng âm dương, thải độc cơ thể và tăng cường sinh lực tức thì.

Tuy nhiên, trà bancha thực chất làm từ lá và cành trà già của cây trà (Camellia sinensis), đôi khi trải qua quá trình lên men tự nhiên. Trà mu thường phối trộn thêm một số loại thảo mộc khác theo kinh nghiệm dân gian. Liệu những lời ca tụng về khả năng tăng cường sinh lực có cơ sở khoa học hay chỉ là đồn thổi?

Câu trả lời ngắn gọn: Trà bancha và các dòng trà già chứa polyphenol giúp chống oxy hóa, nhưng hàm lượng hoạt chất thường thấp hơn trà xanh búp non ^[1]. Chúng không thể đem lại tác dụng tăng lực kỳ diệu hay thay thế thuốc chữa bệnh.

Khác biệt giữa trà búp non và cành trà già

Cây trà (Camellia sinensis) là nguồn nguyên liệu cho phần lớn các loại trà truyền thống ^[2]. Trong lá trà xanh thông thường, nhóm polyphenol đóng vai trò bảo vệ tế bào chính là catechin ^[2].

Trà búp non chưa lên men chứa hàm lượng chất chống oxy hóa dồi dào nhất ^[2]. Ngược lại, cành và lá già dùng làm trà bancha có cấu trúc mô gỗ cao hơn. Khi chế biến dạng bancha lên men sau (post-fermented tea), lượng hoạt chất thực vật này thay đổi đáng kể qua từng công đoạn ^[1].

Dân gian cho rằng cành già tích tụ "khí lực" của đất trời giúp bồi bổ cơ thể suy nhược. Về mặt hóa sinh, lá và cành già tích lũy ít caffeine tự do hơn, vị chát dịu hơn và chứa tỷ lệ khoáng, chất xơ khác với lá non.

Cơ chế chống oxy hóa của polyphenol trong trà

Tác dụng bảo vệ của trà đến từ khả năng trung hòa các gốc tự do phản ứng chứa oxy và nitơ ^[2]. Nhóm dẫn xuất catechin trong trà gồm epicatechin (EC), epigallocatechin (EGC), epicatechin gallate (ECG) và epigallocatechin gallate (EGCG) ^[2].

Trong đó, EGCG sở hữu tiềm năng kháng viêm và ngăn ngừa tổn thương oxy hóa mạnh mẽ nhất ^[2]. Các nhóm hydroxyl và cấu trúc phân tử đặc thù giúp phân tử polyphenol bắt giữ gốc tự do trước khi chúng hủy hoại tế bào ^[2].

Ngoài ra, chiết xuất từ trà còn có hoạt tính khử ion kim loại và ức chế quá trình peroxy hóa lipid ^[1]. Ion kim loại gây hình thành gốc tự do trong cơ thể, trong khi màng lipid là mục tiêu rất dễ bị tổn thương bởi stress oxy hóa ^[1].

Nghiên cứu chỉ ra điều gì về trà bancha và trà lên men?

Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã so sánh hoạt tính chống oxy hóa của 4 loại trà lên men truyền thống của Nhật Bản với trà xanh thông thường ^[1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành đo hàm lượng catechin và đánh giá khả năng dập tắt gốc tự do qua ba phương pháp thử nghiệm ^[1].

Kết quả cho thấy, hàm lượng catechin trong các loại trà lên men tối đa chỉ đạt 29% so với trà xanh (ở mẫu Ishizuchi-kurocha), và thấp nhất chỉ còn 0,5% (ở mẫu Batabata-cha) ^[1]. Mẫu Awa-bancha, một loại trà bancha lên men kỵ khí bởi vi khuẩn axit lactic, có hoạt tính chống oxy hóa thấp hơn trà xanh thông thường ^[1].

Thứ tự sức mạnh chống oxy hóa được nhóm nghiên cứu xếp hạng rõ ràng: Trà xanh > Ishizuchi-kurocha > Goishi-cha > Awa-bancha > Batabata-cha ^[1]. Dù hàm lượng catechin chỉ bằng khoảng 30% trà xanh ở mức cao nhất, các loại trà lên men vẫn thể hiện khả năng ức chế peroxy hóa màng tế bào nhất định ^[1].

Ở một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2020 về cây trà (Camellia sinensis), các nhà khoa học khẳng định nguồn cung cấp catechin dồi dào nhất vẫn là trà xanh chưa qua lên men ^[2]. Do đó, cành trà già bancha không thể sở hữu hàm lượng polyphenol vượt trội hơn trà búp non tươi như lời quảng bá [1, 2].

Những hiểu lầm phổ biến về tác dụng bồi bổ sinh lực

Hiểu lầm lớn nhất là xem trà bancha như thức uống kích thích tăng lực tức thì. Năng lượng sảng khoái sau khi uống trà bancha chủ yếu đến từ thói quen uống nước ấm giúp tuần hoàn tốt hơn.

Hàm lượng caffeine trong cành lá già bancha thấp hơn nhiều so với búp trà non. Điều này giúp người uống ít bị cồn cào, run tay hay mất ngủ. Người dùng nhầm tưởng sự êm dịu này là "bổ khí", nhưng thực tế chỉ là do lượng chất kích thích giảm đi.

Một sai lầm nghiêm trọng khác là tin rằng trà thực dưỡng chữa được ung thư hay bệnh mãn tính. Các hợp chất catechin trong trà xanh được ghi nhận có tiềm năng hỗ trợ phòng ngừa ung thư biểu mô phổi, vú, thực quản, dạ dày, gan và tuyến tiền liệt ^[2]. Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2020 nhấn mạnh trà và polyphenol trong trà tuyệt đối không thể thay thế phác đồ hóa trị chuẩn quy chuẩn ^[2].

Thói quen pha chế làm giảm hoạt tính của trà

Nhiều người có thói quen thêm sữa, đường hoặc mật ong vào nước trà để dễ uống. Một nghiên cứu năm 2014 trên mô hình chuột nhắt Swiss đã phân tích tác động của các chất phụ gia này lên hoạt tính chống oxy hóa của trà ^[3].

Nghiên cứu cho thấy việc bổ sung sữa, đường và mật ong làm giảm đáng kể hoạt tính chống oxy hóa của trà theo mức độ phụ thuộc liều lượng (p < 0,05) ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra thêm chất tạo ngọt cỏ ngọt stevia không làm ảnh hưởng xấu đến hoạt tính này (p > 0,05) ^[3].

Nghiên cứu năm 2010 trên 5 thương hiệu trà cũng khẳng định việc thêm sữa bò (sữa nguyên kem, tách béo một phần, sữa gầy) vào 200 ml trà đều làm giảm tổng năng lực chống oxy hóa của dịch trà ^[4]. Đáng chú ý, sữa gầy làm sụt giảm khả năng chống oxy hóa nhiều hơn đáng kể so với sữa nguyên kem (p < 0,05) ^[4]. Do đó, pha thêm sữa hay đường ngọt vào trà bancha sẽ làm mất đi lượng polyphenol quý giá.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Trà bancha có tính kiềm nhẹ và nồng độ caffeine thấp, tương đối lành tính với đa số người dùng. Dẫu vậy, một số nhóm đối tượng vẫn cần cẩn giác trước khi dùng thường xuyên.

Người có bệnh lý dạ dày nặng không nên uống trà quá đậm đặc khi bụng đói. Chất tanin còn sót lại trong cành trà vẫn có thể gây co bóp niêm mạc và cản trở hấp thu sắt từ thực phẩm.

Bệnh nhân đang điều trị ung thư hoặc dùng thuốc đặc trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ. Không được tự ý bỏ thuốc điều trị để chuyển sang dùng các loại trà dưỡng sinh theo lời truyền miệng ^[2].

Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú nên kiểm soát tổng lượng nước trà nạp vào mỗi ngày. Dù hàm lượng caffeine thấp, việc lạm dụng thay thế hoàn toàn nước lọc vẫn không được khuyến khích.

Hướng dẫn sử dụng và áp dụng đúng cách

Để tận dụng tối đa lợi ích chống oxy hóa của trà, người dùng nên uống trà nguyên bản, không pha thêm đường sữa hay chất tạo ngọt có đường [5, 6].

Khi nấu trà bancha cành già, nên rửa sạch bụi bẩn, đun sôi nhẹ cùng nước lọc trong 10-15 phút để chiết xuất các hợp chất thực vật. Không nên hãm trà đi hãm lại quá nhiều ngày gây ôi thiu hoặc nhiễm vi sinh vật.

Nghiên cứu năm 2014 ghi nhận nồng độ chất chống oxy hóa glutathione (GSH) trong huyết tương đạt đỉnh sau 2 giờ uống trà (p < 0,001) ^[3]. Điều này cho thấy cơ thể phân giải hoạt chất của trà khá nhanh. Thay vì uống dồn một lượng lớn, việc chia nhỏ thành những tách trà ấm vừa phải trong ngày sẽ đem lại cảm giác dễ chịu hơn ^[3].

Trà bancha hay trà cành già là một thức uống nhẹ nhàng, phù hợp để thư giãn tinh thần và hỗ trợ chống oxy hóa cho cơ thể [1, 2]. Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng giá trị dinh dưỡng, tránh thần thánh hóa thành dược liệu tăng cường sinh lực hay trị bệnh nan y.