Nhiều người Việt Nam thường có thói quen gảy bỏ hạt khi ăn cà chua vì lo sợ hạt rơi vào ruột thừa gây viêm hoặc phải mổ cấp cứu. Nỗi sợ vô hình này được truyền miệng qua nhiều thế hệ, khiến không ít người thận trọng quá mức đối với một loại thực phẩm bổ dưỡng.

Thực tế y khoa cho thấy, nuốt hạt cà chua nói riêng và các loại hạt thực vật nói chung dẫn đến viêm ruột thừa là trường hợp cực kỳ hy hữu. Tỷ lệ ruột thừa bị viêm do hạt trái cây hoặc bã thực vật chiếm một con số vô cùng nhỏ trong tổng số các ca bệnh ghi nhận trên thực tế [1].

Cơ chế gây viêm ruột thừa hoạt động ra sao?

Ruột thừa là một đoạn ống tiêu hóa nhỏ hình ngón tay phát sinh từ manh tràng. Viêm ruột thừa cấp tính là cấp cứu ngoại khoa thường gặp nhất trên thế giới, với tỷ lệ mắc bệnh trong suốt cuộc đời của một người là khoảng 7% [2]. Bệnh thường có đỉnh điểm xuất hiện trong độ tuổi từ 10 đến 30 tuổi [3], [4].

Cơ chế bệnh sinh chính dẫn đến viêm ruột thừa là tình trạng tắc nghẽn trong lòng ống ruột thừa [5], [6]. Khi lòng ruột thừa bị bít tắc, áp lực bên trong lòng ống sẽ tăng cao, làm cản trở tuần hoàn cung cấp máu cho lớp niêm mạc [5]. Tình trạng thiếu máu cục bộ này dẫn đến sự xâm nhập của vi sinh vật qua thành ruột thừa, tạo ra phản ứng viêm và tích tụ mủ [5].

Nguyên nhân phổ biến nhất gây tắc nghẽn thường là sỏi phân (fekaloid hay fecalith), tăng sản mô bạch huyết (thường gặp ở trẻ em) hoặc do giun sán [3], [5], [4], [6]. Bã thức ăn, hạt trái cây hay khối u cũng có thể gây bít tắc nhưng chỉ đóng góp một phần rất nhỏ trong căn nguyên bệnh lý [3], [5], [4], [6].

Nghiên cứu chỉ ra tỷ lệ dị vật hạt thực vật rất thấp

Một nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2011 đã khảo sát toàn bộ các mẫu bệnh phẩm sau phẫu thuật cắt ruột thừa để tìm mối liên quan giữa hạt trái cây, tàn dư thực vật và tình trạng viêm ruột thừa [1]. Kết quả phân tích cho thấy hạt trái cây chỉ hiện diện ở vỏn vẹn 1 trường hợp, chiếm tỷ lệ cực thấp là 0,05%, đi kèm với sự xuất hiện của mủ trong lòng ruột thừa [1].

Ngoài hạt trái cây, nghiên cứu trên cũng ghi nhận các tàn dư thực vật khó tiêu hóa nằm trong ruột thừa ở 7 trường hợp, tương ứng tỷ lệ 0,35% [1]. Trong số 7 trường hợp có tàn dư thực vật này, các nhà khoa học xác định có phản ứng viêm ruột thừa ở 2 ca, trong khi 5 ca còn lại xảy ra tình trạng bít tắc và tăng sản mô bạch huyết trong lòng ruột thừa [1]. Toàn bộ các ca bệnh liên quan tới thực vật trong nghiên cứu đều không ghi nhận trường hợp nào tử vong [1].

Các tác giả kết luận rằng tỷ lệ viêm ruột thừa cấp tính do thực vật gây ra là tối thiểu trong toàn bộ bệnh nhân phải cắt ruột thừa [1]. Điều này khẳng định kích thước nhỏ bé và cấu trúc của hạt cà chua hiếm khi đủ điều kiện để tự gây bít tắc và làm viêm một lòng ruột thừa bình thường.

Những nguyên nhân gây viêm ruột thừa hiếm gặp khác

Bên cạnh hạt thực vật, y văn ghi nhận nhiều nguyên nhân ít phổ biến khác có thể kích hoạt viêm ruột thừa cấp. Một nghiên cứu hồi cứu thực hiện trên 6.785 bệnh phẩm ruột thừa tại một cơ sở y tế tuyến cuối công bố năm 2022 cho thấy, các nguyên nhân bất thường chỉ chiếm 1,44% (tương đương 98 mẫu) [7]. Nhóm nguyên nhân lạ này gồm có u thần kinh nội tiết (phổ biến nhất), u tuyến răng cưa, u nhầy ruột thừa mức độ thấp, polyp tăng sản và ký sinh trùng [7].

Nhiễm ký sinh trùng đường ruột cũng là một căn nguyên cần lưu ý. Một nghiên cứu hồi cứu khác trên 10.658 bệnh nhân trên 15 tuổi trải qua phẫu thuật cắt ruột thừa từ năm 2011 đến năm 2023 chỉ ra 114 ca phẫu thuật do nhiễm ký sinh trùng [3]. Phân tích giải phẫu bệnh cho thấy giun kim (Enterobius vermicularis) chiếm đa số với 94,7%, sán dây bò (Taenia saginata) chiếm 3,5% và giun đũa (Ascaris lumbricoides) chiếm 1,8% [3].

Một nghiên cứu tại Thổ Nhĩ Kỳ trên 660 bệnh nhân cắt ruột thừa cũng phát hiện tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng là 1,8% (12 ca), trong đó giun kim chiếm 75% và sán dây chiếm 25% [4]. Trong một báo cáo ca bệnh năm 2025 tại Ethiopia, một con giun đũa trưởng thành đã gây tắc ruột thừa ở bé trai 10 tuổi khiến ổ bụng ứ đọng khoảng 100 mL mủ loãng [5]. Thậm chí chấn thương bụng kín do va đập bóng cũng đã được ghi nhận có khả năng làm khởi phát viêm ruột thừa cấp [2], [6].

Hiểu lầm thường gặp về hạt thực vật và hệ tiêu hóa

Rất nhiều người vẫn lầm tưởng rằng mọi loại hạt nhỏ khi đi qua đường tiêu hóa đều có nguy cơ "rơi tọt" vào miệng ruột thừa. Thực tế, hệ tiêu hóa vận hành liên tục nhờ các đợt sóng nhu động ruột, đưa thức ăn và chất xơ đào thải ra ngoài qua phân một cách tự nhiên.

Lòng ruột thừa có cơ chế co bóp nhẹ và được bảo vệ để không dễ dàng tiếp nhận các dị vật tự do trôi nổi. Hạt cà chua có kích thước tương đối nhỏ và lớp vỏ trơn mềm khi vào dạ dày và ruột non sẽ trôi theo dòng phân thay vì mắc kẹt. Nguy cơ bít tắc chỉ xảy ra trong những trường hợp cơ địa ruột thừa có sự bất thường về giải phẫu, tăng sản bạch huyết từ trước hoặc vô tình kết hợp với sỏi phân [1], [5], [6]. Do đó, việc loại bỏ hoàn toàn hạt cà chua là một sự cẩn trọng quá mức cần thiết đối với người khỏe mạnh.

Ai nên thận trọng khi ăn hạt thực vật?

Dù tỷ lệ hạt thực vật gây viêm ruột thừa là tối thiểu, các nhà khoa học vẫn khuyến nghị việc tránh nuốt các loại hạt trái cây không tiêu hóa được và cần nhai kỹ thức ăn để góp phần phòng ngừa nguy cơ bít tắc ruột thừa [1].

Những đối tượng nên đặc biệt cẩn thận khi sử dụng các loại thực phẩm còn nguyên hạt và bã thực vật cứng gồm:

  • Trẻ nhỏ: Đối tượng có phản xạ nhai chưa hoàn thiện và cơ chế miễn dịch dễ dẫn đến tăng sản mô bạch huyết trong lòng ruột thừa khi bị kích thích [5].
  • Người già hoặc người có vấn đề về răng miệng: Khả năng nghiền nát thức ăn bị suy giảm, dễ nuốt cả mẩu thức ăn thô hoặc hạt cứng, làm tăng lượng tàn dư thực vật chưa tiêu hóa xuống đường ruột [1].
  • Người có tiền sử rối loạn vận động tiêu hóa hoặc viêm nhiễm đường ruột: Những bệnh nhân này cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để có chế độ ăn phù hợp, tránh gây ứ trệ thức ăn.

Cách ăn cà chua an toàn và bảo đảm dinh dưỡng

Cà chua là nguồn thực phẩm giàu dưỡng chất, vitamin và chất chống oxy hóa tự nhiên. Để tận dụng tối đa giá trị dinh dưỡng mà vẫn bảo vệ tốt hệ tiêu hóa, bạn có thể áp dụng những thói quen ăn uống lành mạnh sau:

  • Tập thói quen nhai kỹ: Đây là biện pháp đơn giản và hiệu quả nhất để làm nhỏ các cấu trúc xơ sợi và bã thực vật trước khi xuống dạ dày [1].
  • Chế biến nhiệt vừa phải: Nấu chín, sốt hoặc xay nhuyễn cà chua giúp cấu trúc chất xơ mềm ra, đồng thời hỗ trợ cơ thể hấp thụ chất dinh dưỡng dễ dàng hơn.
  • Vệ sinh thực phẩm cẩn thận: Luôn rửa sạch rau củ quả dưới vòi nước chảy để loại bỏ trứng ký sinh trùng, bởi vì các loại giun sán lây qua đường ăn uống cũng là tác nhân có thể gây viêm ruột thừa cấp [5].
  • Bỏ hạt cho nhóm đối tượng nhạy cảm: Nếu chuẩn bị thức ăn cho trẻ nhỏ hoặc người cao tuổi khó nhai, bạn có thể bổ đôi quả cà chua và gạt bớt hạt để phòng ngừa nguy cơ hóc hoặc khó tiêu.

Cần lưu ý, viêm ruột thừa cấp tính thường có biểu hiện khởi phát bằng cơn đau âm ỉ quanh rốn hoặc thượng vị, sau đó di chuyển và khu trú ở hố chậu phải, kèm theo buồn nôn, nôn hoặc chán ăn [3], [5], [6]. Nếu gặp phải các triệu chứng đau bụng bất thường này, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được khám và chẩn đoán kịp thời thông qua siêu âm hoặc chụp cắt lớp vi tính [5], [2].

Lời đồn nuốt hạt cà chua gây viêm ruột thừa đã bị thổi phồng so với thực tế khoa học. Tỷ lệ hạt trái cây trực tiếp gây viêm ruột thừa là cực kỳ thấp trong thực hành ngoại khoa [1]. Bạn hoàn toàn có thể yên tâm thưởng thức món ăn quen thuộc này mỗi ngày, miễn là duy trì thói quen ăn chậm, nhai kỹ và giữ gìn vệ sinh an toàn thực phẩm.