Chiết xuất quả mơ có giúp ức chế vi khuẩn HP dạ dày?

Đau thượng vị, ợ chua, đầy bụng khó tiêu là tình trạng nhiều người Việt gặp phải. Khi nội soi dạ dày có kết quả dương tính với vi khuẩn Helicobacter pylori (HP), nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian từ quả mơ (mơ muối, nước mơ ngâm, ô mai) với hy vọng tiêu diệt loại vi khuẩn này mà không cần dùng kháng sinh.

Thực tế, các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên động vật cho thấy chiết xuất quả mơ (Prunus mume) có khả năng ức chế sự di chuyển của vi khuẩn HP, làm giảm số lượng vi khuẩn và giảm viêm niêm mạc dạ dày ^[1]. Tuy nhiên, hiệu quả này mới dừng ở mức hỗ trợ kìm hãm vi khuẩn trên mô hình thực nghiệm, hoàn toàn không thể thay thế phác đồ thuốc kháng sinh tiêu chuẩn để tiệt trừ HP ở người.

Vì sao vi khuẩn HP khó trị và gây hại dạ dày?

Helicobacter pylori (HP) là tác nhân quan trọng gây ra các bệnh lý dạ dày ở người, bao gồm viêm dạ dày mạn tính tiến triển, loét dạ dày tá tràng, dị sản ruột và ung thư dạ dày ^[2]. Trong một nghiên cứu năm 1992 khảo sát trên 485 bệnh nhân mắc các bệnh lý dạ dày, tỷ lệ phát hiện tổng cộng vi khuẩn HP lên tới 59,6% ^[3]. Vi khuẩn này còn liên quan mật thiết đến sự tái phát của loét tá tràng ^[4].

Để sinh tồn trong môi trường axit khắc nghiệt của dạ dày, HP sở hữu nhiều cơ chế tấn công đặc biệt. Nghiên cứu năm 1993 chỉ ra rằng enzyme ngoại bào của HP có chứa glycosyl-hydrase (với 2 dải protein ở mức 97 K và 20 K), có khả năng tiêu hóa chất nhầy dạ dày người thông qua việc phân hủy carbohydrate trong lớp nhầy bảo vệ, làm suy yếu hàng rào phòng thủ tự nhiên của niêm mạc ^[4]. Khi lớp nhầy bảo vệ dạ dày và phần trên ruột non bị suy yếu, niêm mạc sẽ dễ bị tổn thương bởi dịch vị axit, dẫn đến viêm loét, ung thư biểu mô dạ dày hoặc u lympho tế bào B nguyên phát ở dạ dày ^[5].

Bên cạnh đó, HP không cần xâm nhập sâu vào mô vẫn gây viêm nặng. Nghiên cứu năm 2003 cho thấy viêm dạ dày mạn tính do HP đặc trưng bởi sự thâm nhiễm đáng kể của bạch cầu trung tính vào niêm mạc dạ dày mà không có sự xâm lấn trực tiếp của vi khuẩn vào niêm mạc ^[6]. Các protein bề mặt tan trong nước của HP đóng vai trò kích hoạt và thúc đẩy sự di chuyển của bạch cầu trung tính người, kích thích sản sinh chemokine interleukin 8 (IL-8) và tăng cường tạo ra các gốc oxy phản ứng (ROS), từ đó gây tổn thương oxy hóa mạnh mẽ cho niêm mạc dạ dày ^[6]. Ngoài ra, tình trạng kháng thuốc kháng sinh của HP hiện đã xuất hiện trên toàn thế giới, khiến việc tìm kiếm các hoạt chất tự nhiên hỗ trợ điều trị trở thành hướng đi được giới khoa học quan tâm ^[7].

Quả mơ dưới góc nhìn dược liệu và cơ chế kìm hãm HP

Quả mơ có tên khoa học là Prunus mume Sieb. et Zucc., thuộc chi Prunus, họ Hoa hồng (Rosaceae), có họ hàng gần với cả cây mận và cây mơ ^[1]. Trên thế giới, loài này thường được gọi là mận Trung Quốc (Chinese plum), mơ Nhật Bản (Japanese apricot hay "Ume") hoặc "Ou-mae" tại Hàn Quốc ^[2]. Trong y học dân gian Hàn Quốc, quả này được dùng để trị sốt, ho và các rối loạn đường ruột ^[8].

Các chế phẩm từ Prunus mume rất đa dạng, từ quả tươi, nước ép cô đặc cho đến dạng quả chế biến khô gọi là Ô mai (Mume Fructus) ^[8]. Để làm Mume Fructus, quả mơ xanh già được sấy ở nhiệt độ thấp cho đến khi phần thịt quả màu hơi vàng chuyển sang màu nâu, vỏ nhăn lại rồi đem om cho đến khi chuyển sang màu đen, tạo thành dạng sấy khô cacbon hóa để bảo quản và sử dụng ^[8].

Về cơ chế tác động lên vi khuẩn HP, điểm mấu chốt nằm ở khả năng làm "tê liệt" phương tiện di chuyển của vi khuẩn. Khả năng di động (motility) là yếu tố thiết yếu để vi khuẩn HP di cư và định cư tại dạ dày ^[1]. Việc ức chế khả năng di động này sẽ dẫn đến giảm sự định cư của vi khuẩn tại niêm mạc dạ dày ^[1]. Nghiên cứu đã ghi nhận quả Prunus mume chưa chín có hoạt tính ức chế khả năng di động của vi khuẩn HP ^[8].

Cụ thể hơn, hợp chất hoạt tính có tên là syringaresinol phân lập từ Prunus mume đã được chứng minh có khả năng ức chế hơn 90% khả năng di động của HP ở nồng độ 500 microgam/mL, với giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) đạt mức 50 microgam/mL ^[1]. Bên cạnh tác động trực tiếp lên HP, chiết xuất nước của Mume Fructus còn có khả năng dọn dẹp các gốc tự do như DPPH, ABTS, gốc hydroxyl (OH), gốc superoxide (O2-) và nitrit, góp phần chống oxy hóa ^[8].

Các nghiên cứu khoa học nói gì về tác dụng của quả mơ?

Hiệu quả của Prunus mume đối với vi khuẩn HP và niêm mạc dạ dày đã được kiểm chứng qua các thí nghiệm sàng lọc dược liệu trong ống nghiệm và thử nghiệm trên mô hình động vật.

Trong một nghiên cứu công bố năm 1992 nhằm tìm hiểu mối liên hệ giữa HP và bệnh sinh của viêm dạ dày teo mạn tính, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm kìm khuẩn (bacteriostatic test) trên 53 vị thuốc và bài thuốc cổ truyền ^[3]. Kết quả phân loại cho thấy Prunus mume và Corydalis yanhusuo (Diên hồ sách) đạt mức độ nhạy cảm trung bình đối với vi khuẩn HP ^[3]. Mức độ này thấp hơn nhóm nhạy cảm cao là Coptis chinensis (Hoàng liên) và Rheum palmatum (Đại hoàng), cũng như nhóm nhạy cảm là Panax notoginseng (Tam thất) và Magnolia officinalis (Hậu phác) ^[3].

Bằng chứng rõ nét hơn về tác dụng bảo vệ dạ dày của quả mơ đến từ nghiên cứu năm 2005 thực hiện trên mô hình chuột nhảy Mông Cổ (Mongolian gerbils) bị nhiễm HP ^[2]. Trong nghiên cứu này, chuột nhảy sau khi được gây nhiễm HP đã được cho uống nước có pha nước ép quả mơ cô đặc (CJA) ở nồng độ 1% và 3% liên tục trong 10 tuần ^[2]. Các nhà khoa học sử dụng kỹ thuật Real-time PCR để định lượng vi khuẩn HP thông qua việc đo lượng gen urease A (dùng gen GAPDH của chuột nhảy làm đối chứng nội) ^[2].

Kết quả sau 10 tuần cho thấy, việc tiêu thụ chất cô đặc từ Prunus mume làm giảm đáng kể sự biểu hiện của urease A trong dạ dày bị nhiễm khuẩn, cho thấy sự sụt giảm tình trạng nhiễm HP ^[1]. Cụ thể, liều lượng gen urease A tương đối trung bình tại dạ dày tuyến ở nhóm dùng CJA nồng độ 1% là 26,6 +/- 11,6% và nhóm nồng độ 3% là 30,3 +/- 10,5%, thấp hơn có ý nghĩa thống kê (với P < 0,01 ở nhóm 1% và P < 0,05 ở nhóm 3%) so với mức 100 +/- 40,9% ở nhóm đối chứng chỉ nhiễm HP mà không dùng mơ ^[2].

Đồng thời, điểm số vi thể đánh giá tình trạng viêm dạ dày và tăng sản niêm mạc ở các nhóm chuột dùng nước ép mơ cô đặc cũng thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng theo cách phụ thuộc vào liều lượng ^[2]. Một nghiên cứu khác được trích dẫn trong tổng quan năm 2014 cũng chứng minh tác dụng phòng ngừa của Prunus mume đối với bệnh viêm dạ dày teo mạn tính bằng cách ức chế nhiễm HP và giảm viêm niêm mạc đang hoạt động ^[1]. Từ những dữ liệu này, các nhà nghiên cứu nhận định rằng có thể kỳ vọng vào tác dụng ức chế sự phát triển ung thư dạ dày nhờ việc giảm số lượng HP và cải thiện tình trạng viêm dạ dày mạn tính hoạt động do HP gây ra khi sử dụng nước ép mơ cô đặc ^[2].

Ngoài ra, tổng quan năm 2013 còn ghi nhận việc điều trị bằng hỗn hợp Prunus mume giúp làm giảm biểu hiện của các yếu tố gây viêm như TNF-alpha, COX-2, IL-4, STAT6, INF-gamma, STAT1 trên mô hình chuột nhắt bị viêm đại tràng do DSS, củng cố thêm bằng chứng về đặc tính kháng viêm đường tiêu hóa của loại quả này ^[8].

Lợi ích thực sự và những giới hạn cần biết

Nhìn vào các dữ liệu trên, lợi ích của Prunus mume thể hiện ở ba khía cạnh: làm giảm khả năng bơi và bám dính của HP vào lớp nhầy nhờ hoạt chất syringaresinol ^[1], giảm mật độ vi khuẩn HP trong dạ dày thông qua việc giảm biểu hiện gen urease A ^[2], và làm dịu phản ứng viêm cũng như sự tăng sinh bất thường của niêm mạc dạ dày ^[2]. Các nghiên cứu dịch tễ học nhìn chung cũng đồng thuận về ảnh hưởng bảo vệ của trái cây và rau quả trong việc giảm nguy cơ tân sinh (khối u) dạ dày ^[2].

Tuy nhiên, người đọc cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng hiện tại:

• Thứ nhất, dữ liệu định lượng giảm HP và giảm viêm dạ dày của nước ép mơ cô đặc mới được thực hiện trên chuột nhảy Mông Cổ trong điều kiện phòng thí nghiệm với nồng độ chuẩn hóa 1% và 3% trong 10 tuần ^[2]. Cơ địa động vật khác với con người, do đó chưa thể suy diễn trực tiếp liều lượng này sang người bệnh.
• Thứ hai, trong phép thử kháng khuẩn so sánh với các dược liệu khác, Prunus mume chỉ đạt độ nhạy trung bình với HP, tức là khả năng kìm khuẩn ở mức vừa phải chứ không phải chất diệt khuẩn mạnh ^[3].
• Thứ ba, ngay cả ở nhóm chuột dùng nước ép mơ cô đặc có hiệu quả tốt nhất, lượng gen urease A của vi khuẩn vẫn còn ở mức 26,6% đến 30,3% so với nhóm chứng, nghĩa là vi khuẩn chỉ giảm đi chứ không bị tiêu diệt hoàn toàn 100% ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng mơ trị bệnh dạ dày

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ cần uống nước mơ ngâm đường hoặc ăn ô mai hàng ngày là có thể "chữa khỏi" hoàn toàn vi khuẩn HP mà không cần uống thuốc theo đơn bác sĩ. Như các nghiên cứu đã chỉ ra, chiết xuất mơ có tác dụng kìm hãm sự di chuyển và giảm số lượng vi khuẩn chứ không tiệt trừ sạch vi khuẩn ^[1]. Việc tự ý bỏ thuốc kháng sinh để uống nước mơ có thể khiến vi khuẩn HP tiếp tục tiết enzyme phá hủy lớp chất nhầy bảo vệ dạ dày và kích hoạt bạch cầu gây tổn thương oxy hóa niêm mạc ^[6].

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng các chế phẩm mơ ăn vặt ngoài thị trường với chiết xuất dùng trong nghiên cứu. Trong nghiên cứu năm 2005, chế phẩm được dùng là nước ép quả mơ cô đặc (CJA) pha vào nước uống với tỷ lệ chính xác 1% hoặc 3% ^[2]. Trong khi đó, nước mơ ngâm tại nhà thường chứa lượng đường rất lớn, còn ô mai hay mơ muối lại chứa nhiều muối và phụ gia. Tiêu thụ quá nhiều đường hoặc muối đều không có lợi cho người đang bị viêm loét dạ dày.

Ai nên thận trọng khi sử dụng các chế phẩm từ quả mơ?

Dù là thực phẩm tự nhiên quen thuộc, không phải ai bị bệnh dạ dày cũng nên dùng quả mơ một cách tùy tiện:

• Người đang có vết loét dạ dày tá tràng cấp tính hoặc trào ngược dạ dày thực quản nặng: Khi lớp nhầy bảo vệ dạ dày đã bị enzyme của vi khuẩn HP làm suy yếu, niêm mạc rất nhạy cảm với axit ^[5]. Quả mơ tươi hoặc chưa chín có vị chua gắt (nhiều axit hữu cơ), nếu dùng lúc đói hoặc dùng lượng lớn có thể gây kích ứng, làm tăng cảm giác xót ruột, ợ chua.
• Người mắc bệnh đái tháo đường, thừa cân béo phì: Cần thận trọng với các loại nước mơ ngâm đường truyền thống vì hàm lượng đường cao dễ làm tăng đường huyết.
• Người bị tăng huyết áp, bệnh thận: Cần hạn chế các loại mơ muối (umeboshi) hoặc ô mai mặn để tránh nạp quá nhiều natri vào cơ thể.
• Người đang điều trị bệnh nền hoặc đang dùng phác đồ thuốc diệt HP: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi dùng thêm bất kỳ dạng chiết xuất dược liệu hay thực phẩm chức năng nào để tránh tương tác bất lợi.

Cách áp dụng thực tế và an toàn trong đời sống

Để tận dụng lợi ích hỗ trợ sức khỏe đường tiêu hóa từ quả mơ một cách khoa học, người dùng có thể lưu ý các nguyên tắc thực tế sau:

• Chọn dạng chế biến phù hợp: Thay vì ăn quả mơ xanh tươi quá chua, có thể sử dụng dạng nước cốt mơ pha loãng (tương tự nguyên lý pha loãng 1-3% trong nước uống của nghiên cứu) hoặc dùng quả mơ đã qua chế biến nhiệt như Ô mai (Mume Fructus) hãm nước uống ấm ^[2].
• Thời điểm và lượng dùng: Nên uống nước mơ pha loãng sau bữa ăn, khi dạ dày đã có thức ăn đệm, tránh uống lúc bụng rỗng. Pha loãng với nhiều nước ấm, giảm tối đa lượng đường hoặc muối khi ngâm chế biến.
• Kết hợp lối sống lành mạnh: Bổ sung đa dạng các loại rau củ và trái cây tươi trong chế độ ăn hàng ngày để tăng cường khả năng chống oxy hóa và bảo vệ dạ dày ^[2]. Đồng thời, tuân thủ việc ăn chín uống sôi, dùng riêng dụng cụ ăn uống khi trong nhà có người nhiễm HP để hạn chế lây nhiễm chéo.

Tóm lại, chiết xuất quả mơ (Prunus mume) có cơ sở khoa học trong việc ức chế khả năng di chuyển của vi khuẩn HP, hỗ trợ giảm lượng vi khuẩn và làm dịu tình trạng viêm niêm mạc dạ dày trên mô hình thực nghiệm ^[1]. Tuy nhiên, người bệnh chỉ nên xem các chế phẩm từ mơ là thực phẩm hỗ trợ bảo vệ dạ dày, tuyệt đối không dùng thay thế phác đồ điều trị y khoa và cần hỏi ý kiến bác sĩ khi có các triệu chứng đau dạ dày kéo dài.