Tăng huyết áp là vấn đề sức khỏe phổ biến trên toàn cầu, làm tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch thiếu máu cục bộ, bệnh mạch máu não và bệnh thận mạn tính [1]. Căn bệnh mạn tính này khiến nhiều người hình thành tâm lý tìm đến các liệu pháp tự nhiên hoặc thảo mộc để tự điều trị tại nhà [1]. Trong số đó, trà atiso đỏ (tên khoa học là Hibiscus sabdariffa, còn gọi là bụp giấm hay sour tea) nổi lên như một thức uống thảo mộc được nhiều người tin rằng có khả năng hạ huyết áp kỳ diệu [1, 5].
Liệu thức uống có vị chua dịu, màu đỏ bắt mắt này thực sự kiểm soát được huyết áp hay chỉ là lời đồn thổi truyền miệng? Dưới góc nhìn y học chứng cứ, câu trả lời nằm ở mức độ hỗ trợ nhất định chứ không phải là thần dược thay thế thuốc kê đơn [1, 4].
Trà atiso đỏ có thực sự giúp hạ huyết áp?
Nhiều thử nghiệm lâm sàng ghi nhận trà atiso đỏ có khả năng làm giảm chỉ số huyết áp ở những bệnh nhân tiền tăng huyết áp, tăng huyết áp nhẹ hoặc trung bình [2, 4, 8]. Các phân tích tổng hợp cho thấy thức uống này tạo ra sự suy giảm có ý nghĩa thống kê đối với cả huyết áp tâm thu (chỉ số trên) và huyết áp tâm trương (chỉ số dưới) khi so sánh với giả dược [2].
Tuy nhiên, mức độ tác dụng của atiso đỏ không đồng đều ở mọi trường hợp. Các nghiên cứu chứng minh thảo mộc này có tác dụng rõ rệt hơn nhóm đối chứng giả dược hay trà đen thông thường, nhưng hiệu quả kiểm soát không vượt trội hơn các nhóm thuốc đặc trị huyết áp theo đơn y khoa [1, 4]. Vì vậy, việc kỳ vọng loại trà này thay thế hoàn toàn thuốc điều trị là một sai lầm nguy hiểm [1, 4].
Cơ chế tác động được ghi nhận qua các phân tích
Các thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) cho thấy cây Hibiscus sabdariffa sở hữu đặc tính chống oxy hóa dồi dào nhờ vào nguồn chất anthocyanin phong phú có trong đài hoa [2, 8]. Trên các mô hình thử nghiệm ở động vật, chiết xuất từ đài hoa bụp giấm đã thể hiện tác dụng làm giảm cholesterol và hạ huyết áp phụ thuộc vào liều dùng [2, 8].
Phân tích hóa thực vật ghi nhận trong chiết xuất nước đài hoa atiso đỏ chứa nhiều hợp chất tự nhiên như axit chlorogenic, myricetin 3-arabinogalactoside, axit 5-O-caffeoylshikimic, quercetin 3-rutinoside, delphinidin 3-sambubioside và cyanidin 3-sambubioside [3]. Về mặt sinh lý, có bằng chứng cho thấy atiso đỏ hoạt động như một chất lợi tiểu tự nhiên, hỗ trợ tuần hoàn mà đa phần không gây ảnh hưởng tiêu cực đến nồng độ điện giải trong cơ thể [4].
Các bằng chứng khoa học nói lên điều gì?
Hiệu quả sinh học của atiso đỏ trên người đã được đánh giá qua nhiều thử nghiệm lâm sàng với các thiết kế và đối tượng cụ thể:
Thử nghiệm năm 2010 tiến hành ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược trên 65 người trưởng thành từ 30-70 tuổi bị tiền tăng huyết áp và tăng huyết áp nhẹ, không dùng thuốc hạ áp [5]. Nhóm can thiệp dùng 3 khẩu phần trà atiso đỏ pha sẵn (240 mL/khẩu phần) mỗi ngày trong 6 tuần, nhóm đối chứng uống đồ uống giả dược [5]. Kết quả sau 6 tuần cho thấy trà atiso đỏ hạ huyết áp tâm thu tốt hơn giả dược (-7,2 ± 11,4 so với -1,3 ± 10,0 mm Hg; P = 0,030) [5]. Huyết áp tâm trương giảm -3,1 ± 7,0 mm Hg ở nhóm dùng trà so với -0,5 ± 7,5 mm Hg ở nhóm giả dược, dù sự khác biệt này chưa đạt ý nghĩa thống kê (P = 0,160) [5]. Đáng chú ý, những người có huyết áp tâm thu ban đầu càng cao thì phản ứng giảm áp lực mạch máu khi uống trà càng rõ [5].
Một thử nghiệm lâm sàng năm 2019 chia 46 bệnh nhân tăng huyết áp giai đoạn 1 thành hai nhóm: cả hai nhóm đều nhận lời khuyên thay đổi lối sống và chế độ ăn, riêng nhóm can thiệp uống thêm 2 tách trà chua atiso đỏ tiêu chuẩn mỗi sáng trong 1 tháng [1]. Kết quả cho thấy cả hai nhóm đều giảm chỉ số, nhưng mức giảm huyết áp tâm thu và tâm trương trung bình ở nhóm uống trà chua cao hơn rõ rệt (lần lượt P = 0,004 và P < 0,001) [1].
Nghiên cứu sớm hơn vào năm 1999 thử nghiệm trên 31 bệnh nhân nhóm can thiệp và 23 bệnh nhân nhóm đối chứng mắc tăng huyết áp vô căn mức độ trung bình (loại trừ người tăng huyết áp thứ phát hoặc dùng trên 2 loại thuốc) [6]. Nhóm can thiệp dùng trà chua ghi nhận huyết áp tâm thu giảm 11,2% và tâm trương giảm 10,7% sau 12 ngày [6]. Đáng chú ý, chỉ 3 ngày sau khi ngừng uống trà, huyết áp tâm thu lại tăng 7,9% và tâm trương tăng 5,6% [6]. Điều này phản ánh tính chất duy trì ngắn hạn của thảo mộc nếu không có can thiệp y tế vững chắc [6].
Năm 2019, một nghiên cứu thí điểm can thiệp đa trung tâm bên ngoài trại tị nạn ở Jordan tiến hành trên 38 người có huyết áp trên 140/90 mmHg [7]. Can thiệp cho người tham gia dùng trà karkade (Hibiscus sabdariffa) với liều 10 g dược liệu/0,5 L nước mỗi ngày, tăng dần lên 15 g/1 L và 20 g/1 L ở tuần thứ hai và thứ ba nếu huyết áp chưa hạ [7]. Kết quả ở 29 người hoàn thành (trong đó 72% đang dùng thuốc điều trị nhưng huyết áp không kiểm soát được và 28% không dùng thuốc) cho thấy atiso đỏ dung nạp tốt: 38% đạt mức huyết áp mục tiêu và 65% giảm huyết áp tâm thu ít nhất 10 mmHg [7].
Phân tích tổng hợp năm 2022 trên 13 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 1.205 người tham gia [2]. Phân tích chỉ ra Hibiscus sabdariffa làm giảm đáng kể cả huyết áp tâm thu (chênh lệch trung bình -6,67 mm Hg; P = 0,004) và huyết áp tâm trương (-4,35 mm Hg; P = 0,02) so với giả dược [2]. Khi phân tích nhóm nhỏ, sự thay đổi có ý nghĩa thống kê ở bệnh nhân chỉ bị tăng huyết áp, nhưng lại không có ý nghĩa ở bệnh nhân tăng huyết áp kèm hội chứng chuyển hóa [2]. Ngoài ra, khi so sánh với đối chứng hoạt tính (thuốc hạ áp hoặc thảo mộc khác), mức thay đổi không có ý nghĩa thống kê vượt trội (P > 0,05) [2].
Hiểu lầm phổ biến: Uống trà atiso đỏ thay cho thuốc huyết áp?
Quan niệm nguy hiểm nhất của nhiều người bệnh là xem trà thảo mộc có thể thay thế hoàn toàn thuốc Tây [1, 4]. Dù một tổng quan năm 2014 cho biết trà Hibiscus có hiệu quả hạ áp tương đương captopril trong một số thử nghiệm, nhưng lại kém hiệu quả hơn lisinopril [4]. Đồng thời, tổng quan hệ thống năm 2010 khảo sát 4 thử nghiệm ngẫu nhiên với 390 bệnh nhân cho thấy: atiso đỏ giảm áp tốt hơn trà đen nhưng kém hơn thuốc ức chế men chuyển [8]. Đặc biệt, hầu hết các nghiên cứu thu thập thời điểm đó có chất lượng phương pháp còn kém (điểm Jadad < 3), thời gian theo dõi ngắn và không đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, do đó không đủ bằng chứng tin cậy để khuyến nghị dùng thay thế điều trị chính [8].
Phân tích năm 2022 cũng khẳng định atiso đỏ không hề vượt trội hơn các loại thuốc điều trị tăng huyết áp thông thường [2]. Tự ý bỏ thuốc để uống trà thảo mộc có thể đẩy người bệnh vào nguy cơ tăng huyết áp đột ngột dẫn đến tai biến [5, 6].
Bên cạnh đó, việc ngừng uống trà cũng khiến huyết áp bật tăng trở lại nhanh chóng chỉ sau vài ngày như ghi nhận trong nghiên cứu năm 1999 [6]. Do đó, atiso đỏ chỉ đóng vai trò hỗ trợ chế độ ăn uống, không phải là phương pháp chữa khỏi bệnh dứt điểm [1, 2, 4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng trà atiso đỏ?
Người đang sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp, điển hình như captopril, cần hết sức thận trọng [3]. Nghiên cứu dược động học năm 2020 trên chuột đực giống Sprague Dawley phát hiện chiết xuất nước atiso đỏ (60 mg/200 g thể trọng dùng 2 tuần) gây tương tác nghiêm trọng: làm giảm đáng kể diện tích dưới đường cong nồng độ (AUC) và nồng độ đỉnh trong huyết tương của thuốc captopril, đồng thời làm tăng độ thanh thải toàn thân của thuốc [3]. Sự suy giảm sinh khả dụng này cảnh báo nguy cơ tương tác thuốc - thảo mộc ở người bệnh đang dùng thuốc theo đơn [3].
Bệnh nhân mắc tăng huyết áp kèm theo hội chứng chuyển hóa cần lưu ý dữ liệu cho thấy atiso đỏ không mang lại hiệu quả hạ huyết áp rõ rệt trên đối tượng này [2].
Về độ an toàn chung, tổng quan năm 2014 ghi nhận chiết xuất Hibiscus sabdariffa có độc tính thấp (liều gây chết trung bình LD50 trên động vật từ 2.000 đến trên 5.000 mg/kg/ngày), không thấy bằng chứng độc gan hoặc thận ở mức dùng thông thường [4]. Tuy nhiên, tổng quan này lưu ý nguy cơ xuất hiện tác dụng bất lợi trên gan nếu dùng chiết xuất ở liều quá cao [4]. Người có bệnh gan, thận nền tảng hoặc có thể trạng nhạy cảm luôn cần tham vấn bác sĩ điều trị trước khi dùng thường xuyên [4].
Cách dùng atiso đỏ an toàn trong đời sống
Dựa trên các can thiệp lâm sàng thực tế, trà atiso đỏ có thể được đưa vào khẩu phần hàng ngày theo các phương án có kiểm soát:
Bạn có thể tham khảo liều dùng từng được thử nghiệm như uống 2-3 tách trà đài hoa atiso đỏ pha nước ấm mỗi ngày (khoảng 240 mL mỗi khẩu phần) [2, 5]. Thời điểm dùng có thể trải đều trong ngày hoặc dùng vào buổi sáng cùng chế độ ăn uống lành mạnh [2, 5]. Người tự pha trà từ đài hoa sấy khô có thể áp dụng liều khởi đầu 10 g thảo mộc hãm với 0,5 lít nước, tránh lạm dụng sắc nấu với liều lượng quá đậm đặc [3, 8].
Luôn xem trà là một phần kết hợp cùng lối sống lành mạnh, tập luyện thể lực và chế độ ăn giảm muối chứ không phó mặc việc kiểm soát áp lực máu cho thảo mộc [1]. Đối với người đang dùng thuốc Tây hạ áp, tuyệt đối không tự ý tăng giảm liều lượng thuốc và nên uống trà cách xa thời điểm uống thuốc để hạn chế nguy cơ tương tác dược động học bất lợi [3].
Trà atiso đỏ là thức uống tự nhiên có khả năng hỗ trợ cải thiện các chỉ số áp lực mạch máu ở mức độ nhẹ [2, 4]. Dù vậy, người tiêu dùng cần có cái nhìn tỉnh táo, không thần thánh hóa thảo mộc, tuyệt đối tuân thủ chỉ định của bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ hệ tim mạch an toàn, lâu dài [1, 4].
