Nhiều người có thói quen uống trà xanh sau bữa ăn để làm sạch khoang miệng, giảm cảm giác ngấy và ngừa sâu răng. Trong đó, trà bancha—loại trà xanh truyền thống thu hoạch từ lá già của cây trà (Camellia sinensis)—thường được dùng hàng ngày. Liệu loại trà này có thực sự ức chế được vi khuẩn gây hại cho răng?

Câu trả lời là có. Các nghiên cứu khoa học xác nhận chiết xuất từ lá trà xanh chứa nhiều hoạt chất polyphenol, đặc biệt là catechin, có khả năng ức chế vi khuẩn Streptococcus mutans—thủ phạm chính gây sâu răng ở người [1], [2].

Cơ chế tác động lên vi khuẩn gây sâu răng

Sâu răng là bệnh lý nhiễm khuẩn răng miệng phổ biến do sự phát triển của vi khuẩn trên bề mặt răng [3]. Trong số các vi sinh vật tồn tại trong khoang miệng, Streptococcus mutans được xác định là tác nhân khởi đầu và đóng vai trò chính trong quá trình hình thành sâu răng [3], [4]. Loại vi khuẩn này bám vào bề mặt răng, chuyển hóa đường thành axit và tạo ra màng sinh học (biofilm) phức tạp [5], [1], [2]. Màng sinh học bảo vệ vi khuẩn khỏi sự đào thải tự nhiên của nước bọt và hệ miễn dịch [1].

Các polyphenol tự nhiên trong trà xanh ngăn cản chu trình này qua nhiều cơ chế sinh học. Hoạt chất epigallocatechin gallate (EGCG) làm biến đổi điện thế màng tế bào của vi khuẩn ngay sau khi tiếp xúc [2]. Đồng thời, các catechin trong lá trà làm giảm biểu hiện của các gen gtfB, gtfC và ftf chịu trách nhiệm tổng hợp exopolysaccharide (chất nền tạo màng bám), cũng như ức chế các gen nox và sodA bảo vệ vi khuẩn khỏi stress oxy hóa [2]. Ngoài ra, polyphenol thô từ trà xanh còn ức chế enzym glucosyltransferase của S. mutans, từ đó ngăn tạo glucan không tan trong nước từ đường sucrose, làm mất khả năng bám dính của vi khuẩn lên men răng [6].

Bằng chứng từ các nghiên cứu thực nghiệm

Nhiều công trình khoa học trong phòng thí nghiệm và trên động vật đã chứng minh hoạt tính kháng khuẩn của lá trà Camellia sinensis:

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2011 khảo sát chiết xuất methanol của trà xanh và trà đen thu thập tại tỉnh Lahijan (Iran) trên chủng Streptococcus mutans (ATCC3566) qua phương pháp khuếch tán giếng thạch theo chuẩn NCCLS [3]. Với năm nồng độ thử nghiệm từ 50 mg/ml đến 400 mg/ml, kết quả cho thấy trà xanh kháng khuẩn ở nồng độ từ 100 đến 400 mg/ml [3]. Nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của chiết xuất trà xanh được xác định là 150 mg/ml, tạo đường kính vòng kháng khuẩn trung bình 9,5 mm [3].

Nghiên cứu công bố năm 2013 phân lập 20 chủng vi khuẩn S. mutans cùng các vi khuẩn nha chu từ răng sâu và túi nha chu của bệnh nhân lâm sàng [7]. Chiết xuất nước của trà xanh ở các nồng độ từ 1,56 đến 50 mg/ml được thử nghiệm qua đĩa khuếch tán thạch và pha loãng vi lượng [7]. Kết quả ghi nhận 100% chủng S. mutans lâm sàng nhạy cảm với chiết xuất trà xanh ở các nồng độ 6,25, 12,5, 25 và 50 mg/ml, tạo vòng ức chế từ 10 đến 38 mm [7]. Nồng độ MIC trung bình của chiết xuất trà xanh với S. mutans là 3,28 ± 0,7 mg/ml [7]. Chiết xuất cũng ức chế hoàn toàn các vi khuẩn gây bệnh nha chu gồm A. actinomycetemcomitans (MIC 6,25 mg/ml), P. gingivalis (MIC 12,5 mg/ml) và P. intermedia (MIC 12,5 mg/ml) [7].

Nghiên cứu năm 2014 đánh giá dịch chiết cồn của lá trà xanh đối chiếu với chlorhexidine 0,2% trên S. mutans và L. acidophilus [8]. Kết quả cho thấy MIC của chiết xuất cồn trà xanh đối với S. mutans là 0,2%, nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) là 0,8% [8]. Khi dùng 30 microlit chứa 300 microgam chiết xuất cồn, đường kính vòng ức chế vi khuẩn đạt 18,33 mm (so với đối chứng là 14,67 mm) [8].

Nghiên cứu năm 2021 phân lập S. mutans từ mẫu nước bọt và mảng bám răng để đánh giá khả năng tạo màng sinh học và thử nghiệm dịch chiết trà xanh dạng cồn và nước [1]. Kết quả kiểm nghiệm cho thấy nồng độ ức chế màng sinh học tối thiểu (MBIC) của dịch chiết cồn dao động từ 3,1 đến 12,5 mg/ml, còn dịch chiết nước dao động từ 6,5 đến 50 mg/ml [1].

Một thử nghiệm in vitro khác năm 2021 tập trung đánh giá trực tiếp hoạt chất EGCG tinh khiết ở các nồng độ 50, 75 và 100 microgam/ml bằng phương pháp khuếch tán đĩa giấy [4]. Đường kính vòng kháng khuẩn ghi nhận lần lượt là 10,33 mm (ở 50 microgam/ml), 15,33 mm (ở 75 microgam/ml) và 28,67 mm (ở 100 microgam/ml), với giá trị MIC trung bình đạt mức 1,07 [4].

Nghiên cứu in vitro năm 2021 phân tích sâu về cơ chế cũng xác nhận EGCG làm giảm đáng kể sự hình thành màng sinh học, lượng ADN của vi khuẩn và lượng exopolysaccharide ở dải nồng độ 2,2 đến 4,4 mg/ml [2].

Về thử nghiệm in vivo, một nghiên cứu trên động vật công bố năm 1991 đã bổ sung hợp chất polyphenol thô từ trà xanh (Sunphenon) với tỷ lệ 0,05% vào chế độ ăn và nước uống của chuột thí nghiệm nhiễm S. mutans chủng JC-2 (serotype c) [6]. Kết quả ghi nhận chỉ số sâu răng ở nhóm chuột dùng polyphenol thấp hơn rõ rệt so với nhóm đối chứng không dùng [6].

Giới hạn của các bằng chứng hiện có

Dù các kết quả thực nghiệm rất khả quan, đa số nghiên cứu công bố vẫn thực hiện trong phòng thí nghiệm (in vitro) trên đĩa thạch hoặc đĩa nuôi cấy [3], [1], [2], [7], [4], [8]. Trong môi trường khoang miệng tự nhiên, nước bọt liên tục tiết ra và cuốn trôi các hoạt chất, làm giảm thời gian tiếp xúc của polyphenol với vi khuẩn.

Ngoài ra, thành phần tự nhiên của lá trà xanh chưa qua tinh chế còn chứa các polysaccharide có khối lượng phân tử lớn (>10 kDa) cấu tạo từ axit galacturonic như pectin [5]. Một nghiên cứu năm 2016 chỉ ra rằng lượng pectin tự nhiên trong trà xanh có thể thúc đẩy màng sinh học phát triển, phần nào bù trừ và làm giảm hiệu lực ức chế vi khuẩn của catechin so với các dạng chiết xuất tinh khiết [5].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người cho rằng uống nước trà xanh pha thật đậm sẽ tiêu diệt hoàn toàn vi khuẩn sâu răng. Đây là quan niệm sai lầm. Dịch trà chỉ có tác dụng hỗ trợ ức chế sự bám dính và kìm hãm vi khuẩn phát triển, không thể thay thế cho kem đánh răng chứa fluoride hoặc động tác chải răng cơ học.

Một hiểu lầm khác là thêm đường hoặc mật ong vào nước trà bancha để dễ uống. Đường sucrose chính là cơ chất giúp S. mutans tổng hợp màng bám và sinh axit phá hủy men răng [6], [2]. Thói quen uống trà thêm đường sẽ làm mất hoàn toàn lợi ích bảo vệ răng miệng của polyphenol.

Ai nên thận trọng khi dùng nước trà thường xuyên?

Mặc dù trà bancha lành tính và có hàm lượng caffeine thấp hơn lá búp non, một số đối tượng vẫn cần lưu ý:

  • Người có tiền sử đau dạ dày, viêm loét dạ dày tá tràng nên tránh uống nước trà đậm khi bụng đói vì tanin có thể kích ứng niêm mạc.
  • Người có răng nhiễm màu, men răng xốp cần súc lại miệng bằng nước lọc sau khi uống trà để tránh làm xỉn màu men răng do sắc tố thực vật bám đọng.
  • Người đang dùng các thuốc điều trị mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh tương tác bất lợi giữa polyphenol trong trà và thuốc.

Áp dụng thực tế để bảo vệ răng miệng

Để tận dụng đặc tính kháng khuẩn tự nhiên của lá trà bancha mà không gây hại men răng, bạn có thể áp dụng theo các hướng dẫn sau:

  • Hãm trà với nước sôi và uống ấm, tuyệt đối không pha thêm đường hay chất tạo ngọt.
  • Sau các bữa ăn, có thể dùng một ngụm trà bancha ấm súc miệng kỹ trong 30 giây để hỗ trợ làm sạch mảng bám thức ăn và ức chế tạm thời vi khuẩn.
  • Sau khi uống hoặc súc miệng bằng nước trà, hãy tráng lại miệng bằng một ngụm nước lọc sạch để hạn chế lắng đọng sắc tố gây ố răng.
  • Duy trì việc chải răng 2 lần mỗi ngày và dùng chỉ nha khoa; xem nước trà là biện pháp hỗ trợ bổ sung chứ không thay thế vệ sinh răng miệng chuẩn mực.

Các polyphenol tự nhiên trong lá trà xanh Camellia sinensis đã được chứng minh có tác dụng ức chế rõ rệt vi khuẩn Streptococcus mutans và cản trở hình thành mảng bám sâu răng [3], [6], [2]. Tuy nhiên, việc sử dụng trà bancha chỉ phát huy hiệu quả tốt nhất khi kết hợp cùng chế độ vệ sinh răng miệng đều đặn và lối sống lành mạnh.