Nhiều người truyền tai nhau uống trà củ sen khô hoặc nước ép củ sen tươi giúp "tiêu đờm, bổ phế, dứt ho kéo dài". Thức uống này trở thành bài thuốc thực dưỡng phổ biến mỗi mùa thời tiết trở lạnh.

Thực tế, củ sen chứa hợp chất chống oxy hóa và điều hòa miễn dịch, nhưng chưa bằng chứng lâm sàng trực tiếp chứng minh trà củ sen tiêu đờm hay chữa ho trên đường hô hấp người. Lợi ích giảm ho đờm của củ sen chủ yếu dựa trên kinh nghiệm dân gian suy diễn từ đặc tính kháng viêm phòng thí nghiệm.

Cơ chế sinh lý của ho có đờm và tác động từ củ sen

Ho có đờm là phản xạ tống chất nhầy tích tụ quá mức trong khí phế quản ra ngoài. Đờm dư kích thích thụ thể cảm giác dây thần kinh phế vị, phát tín hiệu lên thân não tạo cơn ho. Nếu chất nhầy ứ đọng kéo dài, niêm mạc hô hấp liên tục viêm nhiễm, sinh đờm nhiều hơn.

Để trị ho có đờm, dược chất cần loãng nhầy, giảm tiết mucin biểu mô đường thở, hoặc ức chế phản ứng viêm phế quản. Dịch nhầy tự nhiên trong củ sen tạo thành từ chuỗi polysaccharide thực vật [1]. Khi kết hợp hoạt chất polyphenol, chúng tạo lớp gel sinh học bảo vệ bề mặt khi tiếp xúc trực tiếp [1]. Tuy nhiên, khi uống vào, phức hợp này qua đường tiêu hóa thay vì vào trực tiếp khí quản.

Dược chất củ sen: Bằng chứng kháng viêm tế bào

Dù thiếu thử nghiệm lâm sàng trên niêm mạc hô hấp, củ sen chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học hỗ trợ miễn dịch:

Hợp chất polysaccharide (LRPs) và polyphenol: Nghiên cứu năm 2023 chỉ ra củ sen giàu polysaccharide có khả năng tạo liên kết hydro tự nhiên với polyphenol (như gallic acid, epigallocatechin) [1]. Phức hợp này giúp tăng hiệu quả chống oxy hóa và kích thích đại thực bào tiết cytokine kháng viêm IL-10 so với polysaccharide đơn lẻ [1].

Điều hòa phản ứng miễn dịch: Một nghiên cứu năm 2023 xác nhận phức hợp polysaccharide củ sen liên kết acid ferulic và acid chlorogenic làm tăng khối lượng phân tử lên 1,11 đến 2,27 lần [2]. Phức hợp kích thích tế bào miễn dịch sản sinh oxit nitric (NO) và TNF-alpha, tăng cường khả năng bắt giữ dị nguyên của hệ miễn dịch [2].

Chống viêm thông qua ức chế enzyme thoái hóa: Năm 2022, nghiên cứu trên tế bào da người HaCaT cho thấy polyphenol củ sen (nồng độ 1 và 10 mcg/mL) làm giảm biểu hiện gen IL-1alpha và protein MMP-1, giảm phá hủy mô do viêm [3].

Chống oxy hóa: Năm 2009, phân tích 4 giống sen trắng Hàn Quốc cho thấy hàm lượng polyphenol dao động từ 4,21 đến 7,95 mg GAE/g trọng lượng khô, đi kèm hoạt tính dọn gốc tự do đạt mức 54,27 micromol Trolox/g [4].

Chiết xuất đốt củ sen và những nghiên cứu chuyên sâu

Kinh nghiệm dân gian cho rằng đốt củ sen (phần nối giữa các củ) chữa bệnh đường hô hấp tốt nhất. Các nghiên cứu hiện đại ghi nhận bộ phận này chứa hàm lượng dược chất đáng chú ý:

Nghiên cứu năm 2018 dùng công nghệ enzyme và màng lọc siêu vi 100 kDa (áp suất 0,3 MPa, pH 5, tốc độ quay 600 vòng/phút) thu hồi polyphenol từ đốt củ sen [5]. Phân tích HPLC-MS xác định các hoạt chất giá trị cao gồm: acid chlorogenic, catechin, epicatechin, dimer procyanidin nhóm B, acid caffeic và rutin [5].

Nghiên cứu năm 2018 trên tế bào thần kinh đệm C6 glioma chứng minh dịch chiết đốt củ sen kích thích biểu hiện gen BDNF thông qua tăng cường hoạt tính enzyme heme oxygenase-1 (HO-1) [6]. Thử nghiệm dùng chất ức chế ZnPP cho thấy biểu hiện BDNF bị chặn lại, khẳng định chiết xuất tác động qua enzyme HO-1 [6].

Dù dồi dào chất chống oxy hóa, các nghiên cứu này chỉ dừng lại ở mô hình tế bào thần kinh hoặc quy trình hóa phân tích, chưa kiểm tra đáp ứng giảm tiết nhầy niêm mạc hô hấp.

Khoảng trống giữa nghiên cứu phòng thí nghiệm và thực tế

Kỳ vọng củ sen chữa khỏi ho có đờm tồn tại khoảng cách khoa học lớn:

Thiếu thử nghiệm lâm sàng: Không có thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) nào đánh giá tác dụng long đờm, giãn phế quản của trà củ sen trên bệnh nhân viêm họng, viêm phế quản. Dữ liệu kháng viêm hiện có thực hiện trên tế bào đại thực bào ngoài cơ thể (in vitro) [3, 6].

Cơ chế giảm nhầy chưa chứng minh: Chưa có bằng chứng cho thấy hợp chất trong củ sen tác động lên thụ thể MUC5AC – gen chủ đạo kiểm soát tiết dịch nhầy đường thở khi đường hô hấp bị kích ứng.

Hiệu ứng làm dịu họng tạm thời: Uống trà củ sen ấm tạo lớp bảo vệ niêm mạc hầu họng cơ học nhờ tinh bột và polysaccharide, giảm cảm giác ngứa rát họng, giảm tần suất ho khan kích ứng. Đây là phản ứng vật lý với nước ấm, không phải dược lý tiêu đờm.

Hiểu lầm về "thực dưỡng trị dứt điểm": Dùng trà củ sen thay thế thuốc điều trị nhiễm trùng hô hấp dễ dẫn đến viêm phổi hoặc viêm phế quản tắc nghẽn mạn tính.

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Dù củ sen là thực phẩm lành tính, một số trường hợp cần lưu ý:

Người ho có đờm kèm sốt cao, đờm xanh hoặc vàng đặc: Dấu hiệu nhiễm trùng đường thở do vi khuẩn, cần thăm khám y tế dùng kháng sinh phù hợp, không tự điều trị bằng trà củ sen.

Người mắc chứng khó tiêu, đầy chướng bụng: Lượng polysaccharide và chất xơ dồi dào trong củ sen làm chậm tiêu hóa nếu dùng nhiều, tăng áp lực dạ dày [1].

Người có bệnh nền tiểu đường: Củ sen chứa lượng carbohydrate và tinh bột đáng kể; nếu nấu nước củ sen đậm đặc hoặc cho thêm mật ong/đường phèn làm tăng đường huyết.

Trẻ nhỏ và người có cơ địa dị ứng: Tránh dùng các loại trà bột củ sen trôi nổi chứa tạp chất gây kích ứng đường thở.

Cách sử dụng củ sen hỗ trợ sức khỏe hô hấp

Sử dụng củ sen đúng cách giúp bổ sung dinh dưỡng và chất chống oxy hóa cho cơ thể:

Lựa chọn nguyên liệu: Dùng củ sen tươi hoặc lát củ sen sấy khô nguồn gốc rõ ràng, không mốc hỏng, không sấy lưu huỳnh. Giữ lại phần đốt củ sen khi đun nấu để tận dụng lượng polyphenol và acid chlorogenic tự nhiên [5].

Chế biến đúng cách: Dùng 20–30g củ sen khô (hoặc 100g củ sen tươi thái lát) sắc với 500ml nước trong 20–30 phút lửa nhỏ. Uống từng ngụm ấm giúp tinh chất polysaccharide làm ẩm biểu mô hầu họng, giảm cảm giác rát buốt.

Không lạm dụng: Chỉ xem trà củ sen là thức uống dưỡng sinh hỗ trợ, bù nước cho cơ thể. Uống 1–2 tách mỗi ngày trong đợt cảm lạnh nhẹ, kết hợp vỗ rung lồng ngực hỗ trợ tống xuất chất nhầy tự nhiên.

Trà củ sen thực dưỡng là thức uống giàu polyphenol và polysaccharide, hỗ trợ chống oxy hóa và làm dịu hầu họng nhờ nhiệt độ và cấu trúc dịch nhầy [3, 5]. Thức uống này không thể thay thế thuốc long đờm hoặc phác đồ y khoa đặc hiệu. Người bị ho đờm kéo dài trên 7–10 ngày cần đến cơ sở y tế thăm khám xác định chính xác nguyên nhân [7].