Cây nhàu từ lâu đã xuất hiện trong vườn nhà của nhiều gia đình Việt Nam như một cây thuốc dân dã. Gần đây, người tiêu dùng phân vân trước hai lựa chọn phổ biến: uống trà hãm từ lá nhàu hay dùng nước ép lên men từ quả nhàu để bồi bổ sức khỏe.
Cả lá nhàu và quả nhàu đều mang lại các giá trị sinh học đáng quý nhờ chứa nhiều nhóm chất chống oxy hóa tự nhiên. Tuy nhiên, việc khẳng định bên nào "tốt hơn" phụ thuộc vào mục đích sử dụng cụ thể, khả năng dung nạp của cơ thể và độ an toàn khi dùng dài ngày.
Bối cảnh và sự quan tâm đến cây nhàu
Cây nhàu, tên khoa học là Morinda citrifolia, thuộc họ Cà phê (Rubiaceae), là loài thực vật nhiệt đới lâu năm có nguồn gốc từ Đông Nam Á và đã được con người sử dụng làm thực phẩm, vị thuốc truyền thống hơn 2.000 năm qua [1], [2]. Quả chín tự nhiên thường tỏa ra mùi và vị axit butyric nồng gắt đặc trưng [2].
Nhờ khả năng thích nghi cao và nhiều bộ phận có thể ứng dụng, loài cây này thu hút sự quan tâm lớn của ngành dược phẩm và thực phẩm chức năng [1]. Trên thị trường hiện nay, các chế phẩm thương mại phổ biến nhất bao gồm đồ uống đóng chai từ nước ép quả, bột quả khô, dầu hạt và bột lá hoặc trà lá nhàu sấy khô [1].
Giá trị hoạt chất sinh học: Quả hay lá phong phú hơn?
Nhiều phân tích hóa học và dinh dưỡng chỉ ra rằng Morinda citrifolia chứa hơn 200 hợp chất thực vật có hoạt tính sinh học [1]. Danh mục này bao gồm axit hữu cơ, rượu, saccharide, anthraquinone, carotenoid, ester, triterpenoid, flavonoid, glycoside, lactone, iridoid, ketone, lignan, nucleoside, sterol cùng các chất phenol thơm [1]. Giá trị dinh dưỡng cao mang lại cho cây các đặc tính kháng khuẩn và chống oxy hóa đáng chú ý [1].
Trong quả nhàu, các nghiên cứu gần đây xác nhận nhiều hợp chất nổi bật như rutin (một flavonoid thuộc nhóm polyphenol), eugenol, asperuloside, axit asperulosidic, deacetylasperulosidic acid [3]. Bên cạnh đó là các chất nhóm anthraquinone điển hình như damnacanthal [2] và scopoletin [4]. Ngay trong phòng thí nghiệm, damnacanthal đang được đánh giá về khả năng hỗ trợ kìm hãm tế bào ung thư và thử nghiệm đóng gói trong hạt nano sinh học để tăng độ hấp thu [2].
Cả dịch chiết metanol từ quả và lá nhàu đều thể hiện khả năng ức chế quá trình hình thành mạch máu mới trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [4]. Điều này cho thấy cả hai bộ phận đều sở hữu các phân tử sinh học mạnh mẽ, không có bộ phận nào hoàn toàn vượt trội tuyệt đối mà mỗi bên sở hữu một phổ hoạt chất riêng.
Bằng chứng nghiên cứu: Tác dụng sinh học của quả nhàu
Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm nhằm tìm hiểu cơ chế hoạt động của các thành phần trong quả nhàu đối với tế bào ung thư và phản ứng viêm.
Trong một nghiên cứu mô phỏng phân tử công bố năm 2022, 23 hợp chất thực vật từ quả nhàu được đánh giá khả năng gắn kết với protein MAPK6 của người [3]. Điểm số gắn kết dao động từ -4,5 kcal/mol đến -7,9 kcal/mol, tương đương với thuốc đối chứng đạt -7,3 kcal/mol [3]. Trong đó, polyphenol rutin đạt điểm liên kết mạnh nhất là -7,9 kcal/mol, tiếp đến là axit asperulosidic (-7,2 kcal/mol) và deacetylasperulosidic acid (-7,0 kcal/mol) [3]. Nghiên cứu cho thấy các phân tử này có liên kết bền vững và hồ sơ an toàn qua phân tích ADMET, mở ra triển vọng thử nghiệm sâu hơn [3].
Năm 2021, một nghiên cứu trên 48 chuột cống trắng Wistar cái được chia thành 4 nhóm để so sánh dung dịch rửa nha khoa, bao gồm nhóm dùng nước ép quả nhàu tươi và nhóm dùng chiết xuất cồn quả nhàu [5]. Kết quả xét nghiệm huyết thanh ghi nhận sự gia tăng enzym Alkaline Phosphatase (ALP), Glutathione Peroxidase (GPX) và Glutathione Reductase (GR), trong khi nhóm chiết xuất cồn gây viêm mô cao hơn ở ngày thứ 7 và 14 [5]. Đến ngày thứ 30, mức viêm và chỉ số huyết thanh giữa các nhóm không còn khác biệt mang ý nghĩa thống kê, kết luận nước ép quả tươi ít gây độc tế bào hơn dạng chiết xuất cồn [5].
Dù vậy, phần lớn các thử nghiệm chống ung thư của quả nhàu hay damnacanthal mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm (in vitro) và mô phỏng điện toán, chưa có đủ dữ liệu lâm sàng diện rộng trên người [2], [3].
Bằng chứng nghiên cứu: Khả năng tái tạo từ lá nhàu
Nếu như quả nhàu nổi tiếng ở mảng chống oxy hóa dạng nước uống thì lá nhàu lại thu hút sự chú ý trong các ứng dụng tái tạo mô.
Nghiên cứu công bố năm 2012 và tái khẳng định năm 2014 đánh giá tác động của dịch chiết nước lá nhàu lên tế bào dây chằng nha chu người [6], [7]. Nhóm nghiên cứu nhận thấy dịch chiết nước từ lá làm tăng đáng kể hoạt tính của enzym alkaline phosphatase so với môi trường nuôi cấy thông thường [6], [7].
Đặc biệt, các nốt khoáng hóa chứa chất nền chỉ xuất hiện khi nuôi cấy cùng dịch chiết lá nhàu, bắt màu thuốc nhuộm alizarin red S và rất giàu canxi lẫn phốt pho [6], [7]. Kết quả này mở ra tiềm năng ứng dụng của lá nhàu trong việc hỗ trợ tái tạo xương và mô quanh răng [6], [7].
Ngoài ra, thử nghiệm tạo mạch trên màng màng đệm-niệu phôi gà năm 2012 chứng minh chiết xuất từ lá lẫn quả đều có khả năng ức chế tạo mạch mạnh hơn chất đối chứng suramin [4]. Điều này cho thấy lá nhàu có tiềm năng sinh học không hề thua kém quả.
Độc tính và độ an toàn: Điểm khác biệt quan trọng
Khi so sánh trà lá và nước ép quả, khía cạnh an toàn khi dùng dài ngày là yếu tố then chốt người tiêu dùng cần cân nhắc kỹ.
Một nghiên cứu độc tính mãn tính kéo dài 6 tháng trên chuột cái vào năm 2017 đã so sánh trực tiếp dịch chiết nước từ quả và lá nhàu [8]. Khi chuột uống nước chứa dịch chiết quả ở liều cao 2 mg/ml, các tổn thương gan nghiêm trọng xuất hiện: tế bào gan hoại tử, giảm chiều dài gan, tăng men gan AST, giảm albumin huyết thanh và tỷ lệ tử vong lên tới 40% trong vòng 3 tháng đầu [8]. Ngược lại, dịch chiết nước từ lá ăn được ở cả hai mức liều thử nghiệm đều hoàn toàn không gây ra độc tính quan sát được [8].
Các nhà nghiên cứu nhận định tổn thương gan từ quả có thể do nhóm anthraquinone nằm ở vỏ và hạt kích thích mạnh enzym quinone reductase với mức độ gấp 40 lần l-sulforaphane [8]. Báo cáo này cũng củng cố thêm 6 trường hợp thực tế ở người từng bị tổn thương gan do uống nước ép quả nhàu kéo dài [8].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây nhàu
Nhiều người lầm tưởng rằng nước ép quả nhàu càng nồng đặc, uống càng nhiều thì khả năng "thải độc" và "trị bách bệnh" càng cao. Đây là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nguy hiểm, bởi việc lạm dụng nước ép đậm đặc trong thời gian dài có thể gây gánh nặng nghiêm trọng cho gan [8].
Một hiểu lầm khác là cho rằng lá nhàu chỉ là phụ phẩm bỏ đi, không chứa nhiều dưỡng chất bằng quả. Thực tế, dịch chiết lá đã được chứng minh có khả năng chống tăng sinh mạch và kích hoạt khoáng hóa tế bào xương mà lại thể hiện biên độ an toàn tiêu hóa tốt hơn dịch chiết quả trong các mô hình thử nghiệm [4], [8], [6].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có tiền sử viêm gan, suy giảm chức năng gan, tăng men gan không nên tự ý dùng nước ép quả nhàu kéo dài [8]. Dữ liệu đã ghi nhận các ca tổn thương gan liên quan trực tiếp đến việc uống nước ép quả thường xuyên [8].
Phụ nữ mang thai, người đang mắc các bệnh lý mãn tính phức tạp hoặc chuẩn bị phẫu thuật cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng bất kỳ chế phẩm đậm đặc nào từ cây nhàu. Khi cơ thể xuất hiện các triệu chứng bất thường như mệt mỏi quá mức, vàng da, chán ăn, cần dừng sử dụng ngay và tới cơ sở y tế kiểm tra chức năng gan.
Áp dụng thực tế: Chọn trà lá hay nước ép quả?
Nếu bạn tìm kiếm một thức uống nhẹ nhàng, thanh nhiệt, hỗ trợ chống oxy hóa và có thể nhâm nhi hàng ngày với độ an toàn cao, trà lá nhàu hãm từ lá sấy sạch là lựa chọn rất đáng cân nhắc nhờ việc không ghi nhận độc tính trong nghiên cứu [8].
Nếu muốn dùng nước ép quả nhàu nhằm tận dụng các hợp chất polyphenol và anthraquinone đa dạng, bạn chỉ nên dùng với liều lượng vừa phải, không uống dồn dập nhiều ngày liên tục và nên ưu tiên sản phẩm nước ép lên men tự nhiên có nguồn gốc kiểm định rõ ràng [1], [8], [5]. Tránh tự ý ngâm ủ quả tươi lẫn hạt và vỏ để uống liều cao nếu chưa qua tinh chế loại bỏ tạp chất [8].
Cả trà lá nhàu và nước ép quả nhàu đều là những nguồn cung cấp hoạt chất sinh học tự nhiên quý giá từ nền y học cổ truyền nhiệt đới [1], [2]. Việc lựa chọn loại nào nên căn cứ vào thể trạng cá nhân, trong đó lá nhàu nổi trội về tính êm dịu, an toàn, còn quả nhàu mang hàm lượng chất chuyển hóa dồi dào nhưng đòi hỏi sự cẩn trọng cao hơn về liều lượng sử dụng.