Thời tiết trở lạnh hoặc ngồi phòng điều hòa lâu khiến nhiều người gặp tình trạng bàn tay, bàn chân lạnh buốt dù đã mặc ấm. Thói quen uống một tách trà thảo mộc ấm, đặc biệt là trà quế chi, thường được truyền tai nhau như giải pháp tự nhiên giúp làm ấm cơ thể từ bên trong. Nhiều người thắc mắc liệu cành quế nhỏ bé này thực sự tác động ra sao đến hệ mạch máu và việc chọn nguyên liệu thế nào mới giữ được nhiều hoạt chất quý.
Trà quế chi hỗ trợ làm ấm tay chân nhờ chứa các hợp chất thơm đặc trưng như cinnamaldehyde và acid cinnamic trong cành quế [1]. Khi đi vào cơ thể cùng nước ấm, các hoạt chất này tạo cảm giác ấm nóng, hỗ trợ thúc đẩy lưu thông máu đến các vùng ngoại vi như đầu ngón tay và ngón chân. Tuy nhiên, hàm lượng dưỡng chất trong quế chi phụ thuộc rất lớn vào kích thước cành quế bạn chọn cũng như nhiệt độ và thời gian chiết xuất [1][2].
Cơ chế tuần hoàn ngoại vi và vai trò của hoạt chất trong quế chi
Cảm giác ấm áp ở bàn tay và bàn chân phụ thuộc trực tiếp vào lưu lượng máu tuần hoàn đến vùng da ngoại vi [3]. Trong y học, khả năng mở rộng lòng mạch để đưa máu đến các vùng xa trung tâm được gọi là giãn mạch ngoại vi, khác biệt với giãn mạch trung ương hay giãn mạch toàn thân [3]. Khi mạch máu ngoại vi co lại do lạnh hoặc ít vận động, lượng máu đến da giảm xuống, làm tay chân mất nhiệt nhanh chóng.
Một nghiên cứu năm 1986 trên người tình nguyện khỏe mạnh đã minh họa cách các hoạt chất giãn mạch điều chỉnh chọn lọc lưu lượng máu đến vùng da ngoại vi và tai trong [3]. Kết quả cho thấy chất gây giãn mạch ngoại vi như niacin tạo ra đáp ứng vận tốc dòng chảy khác biệt so với chất giãn mạch trung ương như papaverine hay chất giãn mạch toàn thân như histamine [3]. Điều này cho thấy việc cải thiện lưu lượng máu tại chỗ ở vùng da tay chân đóng vai trò quyết định để duy trì hơi ấm tự nhiên.
Trong tự nhiên, quế chi (cành non của cây quế, tên khoa học Cinnamomi Ramulus) được sử dụng rộng rãi nhờ chứa hai thành phần chỉ điểm quan trọng là cinnamaldehyde và acid cinnamic [1]. Hai hợp chất này tạo nên mùi thơm cay ấm đặc trưng của quế và là yếu tố chính được giới khoa học dùng để đánh giá chất lượng dược liệu [1]. Khi thưởng thức trà quế chi ấm, hơi nóng từ nước kết hợp cùng hương vị cay ấm của cinnamaldehyde giúp cơ thể thư giãn, hỗ trợ dòng máu lưu thông thuận lợi hơn ra vùng da ngoại vi.
Nghiên cứu khoa học nói gì về quế chi và sức khỏe mạch máu?
Để hiểu rõ giá trị của quế chi cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến tuần hoàn ngoại vi, cần nhìn vào các dữ liệu phân tích dược liệu và thử nghiệm lâm sàng về mạch máu. Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã tiến hành đánh giá chất lượng và thảo luận tiêu chuẩn phân loại đối với 41 lô mẫu quế chi thu hoạch tại các vùng sản xuất trọng điểm ở Quảng Tây và Quảng Đông [1]. Nhóm nghiên cứu đo lường các đặc điểm hình thái gồm trọng lượng lát cắt, đường kính hẹp nhất và đường kính rộng nhất của mặt cắt ngang, sau đó đối chiếu với hàm lượng acid cinnamic và cinnamaldehyde qua phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) [1].
Kết quả phân tích từ 41 lô mẫu này chỉ ra một quy luật rất đáng chú ý: lát quế chi có trọng lượng càng lớn, đường kính hẹp nhất và đường kính rộng nhất của mặt cắt ngang càng to thì hàm lượng các thành phần chính gồm cinnamaldehyde và acid cinnamic càng thấp [1]. Các thành phần hoạt chất này có xu hướng giảm đồng thời khi kích thước cành quế tăng lên [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận chất lượng tổng thể của quế chi giữa hai vùng Quảng Đông và Quảng Tây tương đồng nhau, nhưng vẫn có sự chênh lệch giữa các nguồn gốc cụ thể và giữa các lô hàng khác nhau cùng một nơi sản xuất [1].
Bên cạnh chất lượng nguyên liệu, cách chiết xuất hoạt chất từ quế chi cũng được khảo sát kỹ lưỡng trong một nghiên cứu công bố năm 1992 [2]. Nghiên cứu này thiết lập phương pháp định lượng acid cinnamic trong quế chi và paeoniflorin trong rễ bạch thược thuộc các bài thuốc cổ truyền [2]. Khi thử nghiệm tìm điều kiện chiết xuất tối ưu cho chế phẩm chứa quế chi, các nhà khoa học xác định việc xử lý ở nhiệt độ 60 độ C trong thời gian 30 phút bằng bể siêu âm giúp tách chiết hoạt chất hiệu quả và ổn định nhất, với thời gian phân tách mẫu chỉ trong 15 phút [2].
Ở góc độ tuần hoàn máu ngoại vi, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi công bố năm 2008 đã khảo sát tình trạng rối loạn chức năng mạch máu ngoại vi trên 60 bệnh nhân bị đau cách hồi mức độ trung bình [4]. Bệnh nhân được chia thành 3 nhóm điều trị trong 20 tuần: dùng giả dược (16 người), dùng thuốc cilostazol 200 mg/ngày (17 người) hoặc pentoxifylline 1200 mg/ngày (15 người), đồng thời theo dõi lưu lượng máu cẳng tay và khả năng giãn mạch phụ thuộc hoặc không phụ thuộc nội mạc [4]. Kết quả sau 20 tuần cho thấy cilostazol giúp tăng lưu lượng máu cẳng tay sau đáp ứng sung huyết phản ứng và tăng quãng đường đi bộ tối đa, nhưng mọi phương pháp điều trị đều không mang lại hiệu quả ở nhóm bệnh nhân hút thuốc lá [4]. Dù nghiên cứu này đánh giá thuốc điều trị bệnh động mạch ngoại vi chứ không thử nghiệm trà quế chi, dữ liệu vẫn cho thấy lối sống không khói thuốc ảnh hưởng lớn đến khả năng phục hồi lưu lượng máu ở tay chân [4].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Việc sử dụng trà quế chi mang lại lợi ích thiết thực là cung cấp nước ấm và các hợp chất tự nhiên như cinnamaldehyde, acid cinnamic cho cơ thể [1]. Dữ liệu khoa học hiện có đã làm sáng tỏ rất rõ tiêu chuẩn chọn lựa cành quế dựa trên hình dáng bên ngoài và điều kiện nhiệt độ giúp giải phóng hoạt chất tối ưu [1][2]. Người dùng hoàn toàn có thể dựa vào các thông số này để chọn mua được loại quế chi giàu dưỡng chất nhất cho tách trà hàng ngày [1].
Tuy nhiên, độc giả cần nhìn nhận thẳng thắn giới hạn của các bằng chứng hiện tại. Các nghiên cứu về quế chi trong dữ liệu nêu trên tập trung vào việc định lượng hóa học, phân loại chất lượng lát cắt và tìm nhiệt độ chiết xuất trong phòng thí nghiệm, chứ chưa phải thử nghiệm lâm sàng đo trực tiếp lưu lượng máu ở người uống trà quế chi [1][2]. Trong khi đó, các nghiên cứu đo lưu lượng máu ngoại vi lại thực hiện trên các hoạt chất y khoa như niacin, cilostazol hay pentoxifylline [3][4]. Vì vậy, trà quế chi nên được xem là thức uống hỗ trợ làm ấm và chăm sóc sức khỏe thường ngày, không phải là thuốc đặc trị các bệnh lý mạch máu.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng quế chi làm ấm người
Hiểu lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là tâm lý chuộng những lát quế chi to, dày và nặng tay vì nghĩ rằng cành già, kích thước lớn sẽ tích tụ nhiều tinh chất hơn. Thực tế hoàn toàn ngược lại theo dữ liệu phân tích 41 lô mẫu năm 2024: lát cắt càng nặng, đường kính mặt cắt ngang càng lớn thì hàm lượng cinnamaldehyde và acid cinnamic càng sụt giảm [1]. Chọn những cành quế chi nhỏ, mảnh mới là cách thông minh để thu được lượng hoạt chất cao nhất [1].
Hiểu lầm thứ hai là thói quen dùng nước sôi sùng sục đun nấu quế chi thật lâu hoặc hãm qua loa vài phút bằng nước nguội. Dữ liệu nghiên cứu năm 1992 cho thấy điều kiện chiết xuất tối ưu đối với chế phẩm chứa quế chi nằm ở mức nhiệt độ vừa phải là 60 độ C duy trì trong 30 phút [2]. Ngoài ra, nhiều người lầm tưởng chỉ cần uống trà ấm là đủ cải thiện tuần hoàn mà bỏ qua việc cai thuốc lá, trong khi thử nghiệm lâm sàng năm 2008 đã chứng minh hút thuốc lá làm mất đi hiệu quả cải thiện lưu lượng máu ngoại vi của cả các phác đồ điều trị [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng trà quế chi?
Dù quế chi là nguyên liệu tự nhiên quen thuộc, không phải ai bị lạnh tay chân cũng nên tự ý sử dụng thường xuyên với lượng lớn. Những người có triệu chứng lạnh tay chân kèm theo đau mỏi bắp chân khi đi bộ (dấu hiệu của chứng đau cách hồi do bệnh động mạch ngoại vi) cần đi khám chuyên khoa để được đánh giá chức năng mạch máu chính xác thay vì chỉ uống trà thảo mộc [4].
Những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh lý tim mạch, thuốc tác động lên mạch máu hoặc thuốc giãn mạch ngoại vi cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng quế chi đều đặn [3][4]. Phụ nữ mang thai, người có cơ địa dễ kích ứng với tinh dầu quế hoặc người có bệnh nền mạn tính cũng nên hỏi ý kiến nhân viên y tế để đảm bảo an toàn. Trà thảo mộc chỉ đóng vai trò hỗ trợ lối sống, tuyệt đối không thay thế thuốc điều trị do bác sĩ kê đơn.
Cách chọn và pha trà quế chi giữ trọn hoạt chất
Khi chọn mua quế chi khô để pha trà, bạn hãy quan sát kỹ hình dáng lát cắt. Dựa trên tiêu chuẩn đánh giá chất lượng năm 2024, hãy ưu tiên chọn những lát quế chi có kích thước nhỏ, đường kính mặt cắt ngang hẹp và trọng lượng lát nhẹ để đảm bảo hàm lượng cinnamaldehyde và acid cinnamic ở mức cao nhất [1]. Tránh chọn những cành quá to, thô và nặng vì lượng hoạt chất quý đã giảm đi đáng kể [1].
Về cách pha, bạn có thể ứng dụng thông số nhiệt độ từ nghiên cứu chiết xuất năm 1992 vào gian bếp gia đình [2]. Thay vì đun sôi mạnh làm bay hơi tinh dầu, hãy hãm các lát quế chi nhỏ trong bình giữ nhiệt với nước ấm khoảng 60 độ C và ủ trong khoảng 30 phút trước khi thưởng thức [2]. Trong các bài thuốc cổ truyền, quế chi cũng thường được kết hợp cùng các thảo dược khác như bạch thược để tạo sự cân bằng và hài hòa dược tính [2]. Bên cạnh việc nhâm nhi tách trà ấm vào buổi sáng hoặc chiều lạnh, hãy kết hợp vận động nhẹ nhàng, giữ ấm cơ thể và tránh xa khói thuốc lá để bảo vệ sức khỏe mạch máu ngoại vi một cách bền vững [4].
Tóm lại, trà quế chi là thức uống thơm ấm, cung cấp cinnamaldehyde và acid cinnamic giúp hỗ trợ làm ấm cơ thể cho người hay lạnh tay chân [1]. Để đạt hiệu quả tốt nhất, người dùng nên chọn các lát cành nhỏ gọn và hãm ở nhiệt độ ấm vừa phải khoảng 60 độ C trong 30 phút [1][2]. Nếu tình trạng lạnh tay chân kéo dài hoặc đi kèm đau nhức khi vận động, bạn nên thăm khám bác sĩ để kiểm tra tuần hoàn máu toàn diện [4].
