Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới bằng một ly nước cam vắt hoặc bổ sung bưởi, quýt vào thực đơn giảm cân với mong muốn tăng cường đề kháng và thanh lọc cơ thể. Tuy nhiên, không ít người sau đó phải đối mặt với cảm giác nóng rát cồn cào sau xương ức, vị chua trào ngược lên cổ họng và đầy trướng bụng khó chịu.

Câu trả lời cho vấn đề này nằm ở đặc tính axit tự nhiên của các loại quả múi. Dù trái cây nói chung rất tốt cho tiêu hóa, nhóm cam quýt lại là tác nhân quen thuộc kích hoạt triệu chứng ở người có đường tiêu hóa nhạy cảm. Việc hiểu rõ cơ chế tác động và biết bản thân có thuộc nhóm nguy cơ hay không sẽ giúp bạn điều chỉnh chế độ ăn uống an toàn mà không làm mất đi nguồn dưỡng chất quý giá.

Bản chất của trào ngược dạ dày và tác động từ axit citric

Bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) xảy ra khi dịch vị chứa axit từ dạ dày thường xuyên trào ngược lên ống thực quản [1], [2]. Tình trạng này làm phát sinh các triệu chứng điển hình như ợ nóng, ợ chua [2], [3]. Ở điều kiện bình thường, cơ thắt thực quản dưới (LES) hoạt động như một van một chiều, chỉ mở ra khi thức ăn đi xuống dạ dày và đóng chặt lại để ngăn dịch vị trào ngược lên trên.

Trái cây họ cam quýt (cam, chanh, bưởi, quýt) chứa hàm lượng axit citric tự nhiên rất lớn, tạo nên vị chua đặc trưng. Khi đi qua thực quản, lượng axit nồng độ cao tiếp xúc trực tiếp với bề mặt niêm mạc. Nếu niêm mạc thực quản đã có sẵn các vết trợt xước hoặc viêm nhiễm, axit citric sẽ tác động trực tiếp vào các đầu mút dây thần kinh cảm giác, gây ra cảm giác đau rát buốt dữ dội. Đồng thời, tính axit mạnh của nhóm quả này cũng góp phần làm thay đổi môi trường dịch vị, tác động tiêu cực đến sự ổn định của vùng cơ thắt tiếp giáp giữa dạ dày và thực quản.

Cơ chế kích ứng niêm mạc và áp lực lên cơ thắt

Trào ngược về bản chất là một hiện tượng chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi tính axit của dịch dạ dày [4]. Trong cơ chế bệnh sinh, niêm mạc thực quản vốn không có lớp màng nhầy dày bảo vệ bền vững như niêm mạc dạ dày. Khi dịch vị trào ngược mang theo axit dạ dày cộng hưởng cùng axit citric ngoại sinh từ hoa quả họ cam quýt, sức đề kháng mô của thực quản bị suy giảm rõ rệt [4]. Hiện tượng này dẫn tới tổn thương rào cản tế bào học, kích hoạt các triệu chứng lâm sàng khó chịu dù lượng axit trào ngược thực tế có thể chưa quá lớn [4].

Bên cạnh tổn thương tại chỗ, các nghiên cứu tiêu hóa chỉ ra rằng áp lực cơ thắt thực quản dưới có thể bị suy giảm bởi nhiều yếu tố lối sống và thức ăn [5]. Khói thuốc lá hay các chất kích thích làm giảm trương lực cơ thắt thực quản dưới, tạo điều kiện thuận lợi cho axit tràn ngược lên [5]. Tương tự, các loại thực phẩm mang tính axit mạnh như cam quýt, khi kết hợp cùng thực phẩm giàu chất béo hay đồ uống có gas, sẽ thúc đẩy các đợt mở giãn bất thường của van cơ thắt, tạo lối mở đưa dịch vị dạ dày lên cao [2], [5].

Bằng chứng khoa học về mối liên hệ giữa cam quýt và trào ngược

Để làm rõ vai trò của dinh dưỡng đối với bệnh lý tiêu hóa, các nhà khoa học trên thế giới đã tiến hành nhiều nghiên cứu quy mô. Năm 2021, một tổng quan hệ thống dựa trên tiêu chuẩn PRISMA đã thu thập dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu y khoa uy tín bao gồm MEDLINE, Scopus và Web of Science tính đến tháng 8 năm 2020 [2]. Sau khi sàng lọc kỹ lưỡng, nhóm nghiên cứu đã tổng hợp 25 công trình khoa học gồm 5 nghiên cứu bệnh chứng, 14 nghiên cứu cắt ngang và 6 nghiên cứu tiến cứu để đánh giá tác động của dinh dưỡng lên bệnh trào ngược [2]. Kết quả tổng hợp chỉ ra rằng các sản phẩm từ cam quýt, cùng với chế độ ăn giàu chất béo, đồ uống có gas, thức ăn cay, mặn và đồ chiên rán, có mối liên quan trực tiếp đến việc gia tăng nguy cơ mắc GERD [2].

Trước đó, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2002 nhằm đánh giá triệu chứng trên 306 bệnh nhân viêm thực quản trào ngược dạng trợt loét, 235 bệnh nhân thực quản Barrett và 198 người đối chứng khỏe mạnh [6]. Nghiên cứu phát hiện ra rằng các triệu chứng trào ngược do các loại thực phẩm kích thích như cam quýt, cà chua, sô cô la, chất béo hoặc gia vị cay nóng thường có xu hướng tập trung ở cùng một nhóm người bệnh [6]. Tần suất xuất hiện triệu chứng chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi sự hiện diện của các tổn thương trợt niêm mạc trên nội soi [6].

Năm 2025, một tài liệu hướng dẫn quản lý ợ nóng dựa trên đồng thuận khoa học năm 2024 đã đưa ra khuyến cáo mạnh mẽ: người bệnh cần kiêng cữ trái cây họ cam quýt, cà chua, các món nhiều gia vị cay, đồ ăn béo, đồ chiên, sô cô la, rượu bia, thuốc lá và tránh các bữa ăn quá no [5]. Đồng thời, khuyến cáo ở mức độ vừa phải được đưa ra đối với việc hạn chế cà phê và nước ngọt có gas [5].

Trái cây nói chung và trái cây cam quýt: Sự khác biệt cần lưu ý

Một nghịch lý thú vị trong dinh dưỡng tiêu hóa là hoa quả tươi nói chung lại là yếu tố bảo vệ đường tiêu hóa. Một nghiên cứu cắt ngang năm 2017 thực hiện trên 3.979 người trưởng thành tại Iran sử dụng bảng câu hỏi tần suất thực phẩm đã ghi nhận tỷ lệ mắc GERD trong cộng đồng là 23,9% [1]. Sau khi hiệu chỉnh các biến số gây nhiễu, những người có mức tiêu thụ trái cây cao nhất giảm được 25% nguy cơ mắc GERD so với nhóm ăn ít nhất (OR = 0,75; KTC 95%: 0,59-0,97) [1]. Nhóm tiêu thụ kết hợp cả trái cây và rau quả ở mức cao nhất giảm được 33% nguy cơ mắc bệnh (OR = 0,67; KTC 95%: 0,51-0,88) [1].

Đặc biệt ở phụ nữ, mức tiêu thụ rau quả cao nhất giúp giảm 36% nguy cơ (OR = 0,64; KTC 95%: 0,45-0,91) [1]. Ở những đối tượng thừa cân hoặc béo phì (BMI trên 25 kg/m2), lượng tiêu thụ trái cây dồi dào giúp giảm tới 42% đến 53% nguy cơ trào ngược [1]. Tuy nhiên, kết quả này áp dụng cho tổng lượng trái cây nói chung trong chế độ ăn dài hạn, không đồng nghĩa với việc tiêu thụ đơn lẻ các loại quả có tính axit cao như cam, chanh [1], [2]. Trái cây kiềm tính hoặc ít chua cung cấp chất xơ hòa tan giúp hỗ trợ nhu động, trong khi trái cây họ cam quýt lại chứa nồng độ axit citric trực tiếp kích hoạt cơn đau rát ở người đã có tổn thương [2], [5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cam quýt

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "uống nước chanh ấm buổi sáng giúp kiềm hóa dạ dày và chữa dứt điểm trào ngược". Chanh và cam dù sau khi chuyển hóa có thể tạo tro kiềm, nhưng khi vừa tiếp xúc với niêm mạc thực quản, tính axit nguyên bản của chúng sẽ tác động trực tiếp lên lớp biểu mô nhạy cảm [4]. Nếu thực quản đang có các vết trợt loét, axit citric sẽ làm vết thương thêm trầm trọng [6].

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng chỉ cần uống thuốc giảm tiết axit thì có thể thoải mái ăn cam quýt. Các nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng có khoảng 20% đến 42% bệnh nhân không đáp ứng một phần hoặc hoàn toàn với phác đồ ức chế bơm proton (PPI) thông thường [3]. Nguyên nhân của tình trạng trào ngược dai dẳng, kháng trị này bắt nguồn từ sự tuân thủ kém, dùng sai liều lượng thuốc, chẩn đoán chưa chuẩn xác, hoặc các yếu tố bệnh kèm theo và trào ngược axit dư thừa chưa được kiểm soát [3]. Nếu người bệnh tiếp tục nạp lượng lớn axit từ cam quýt, niêm mạc thực quản vẫn sẽ bị kích thích liên tục, làm giảm hiệu quả của các biện pháp điều trị nội khoa [3], [5].

Ai là người nên hạn chế tuyệt đối nhóm quả này?

Không phải tất cả mọi người đều phải loại bỏ hoàn toàn cam quýt khỏi khẩu phần ăn. Tuy nhiên, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và hạn chế tối đa:

  • Người đã được chẩn đoán viêm trợt thực quản hoặc thực quản Barrett qua nội soi: Những tổn thương bề mặt niêm mạc khiến thực quản cực kỳ nhạy cảm với các loại thực phẩm gây kích ứng như cam quýt, sô cô la hay gia vị cay nóng [6].
  • Người thường xuyên bị trào ngược và ợ nóng về đêm: Khảo sát cho thấy có tới 79% bệnh nhân trào ngược gặp triệu chứng ợ nóng ban đêm [7]. Trong số đó, 75% bị ảnh hưởng giấc ngủ, 63% ngủ không ngon giấc và 40% bị suy giảm khả năng làm việc vào ngày hôm sau [7]. Trào ngược ban đêm có liên quan mật thiết đến các biến chứng nguy hiểm như loét trợt, chít hẹp hoặc ung thư biểu mô tuyến thực quản [7]. Dùng cam quýt vào buổi tối sẽ làm tăng lượng axit dư thừa, khiến việc nằm ngủ trở thành gánh nặng cho thực quản [5], [7].
  • Người mắc chứng ợ nóng kháng trị: Bệnh nhân đã điều trị bằng thuốc ức chế bơm proton nhưng triệu chứng không thuyên giảm cần rà soát lại toàn bộ thực đơn và loại bỏ triệt để các thực phẩm dễ gây kích ứng niêm mạc theo hướng dẫn đồng thuận [3], [5].

Hướng dẫn áp dụng thực tế và điều chỉnh lối sống

Đối với những người có hệ tiêu hóa nhạy cảm hoặc đang trong giai đoạn điều trị trào ngược, việc kiểm soát chế độ ăn uống và thói quen sinh hoạt đóng vai trò tiên quyết:

  • Kiểm soát khẩu phần: Hạn chế tối đa các loại nước ép cam, chanh nguyên chất đậm đặc. Nếu muốn sử dụng, chỉ nên dùng một lượng rất nhỏ như vài giọt chanh pha loãng trong bữa ăn, tránh dùng vào lúc bụng rỗng. Thay vào đó, hãy ưu tiên các nguồn vitamin C và chất xơ từ các loại rau quả ít chua, lành tính với dạ dày [1].
  • Thời điểm tiêu thụ: Tuyệt đối không dùng cam quýt hoặc đồ ăn chua gần giờ đi ngủ. Cần tránh nằm ngửa hoặc đi ngủ trong vòng 2 đến 3 giờ sau khi ăn để tận dụng trọng lực giữ axit trong dạ dày [5].
  • Điều chỉnh tư thế ngủ: Nâng cao đầu giường từ 6 đến 8 inch (khoảng 15 đến 20 cm) giúp giảm thiểu rõ rệt các đợt trào ngược ban đêm nhờ tác động của trọng lực [5].
  • Giảm áp lực ổ bụng: Người thừa cân béo phì cần có kế hoạch giảm cân khoa học vì mỡ bụng làm tăng áp lực ổ bụng đẩy dịch vị lên cao [5]. Tránh mặc quần áo quá chật hoặc các hoạt động cúi gập người ngay sau bữa ăn [5].
  • Cai thuốc lá và kiêng chất kích thích: Ngừng hút thuốc lá là biện pháp then chốt để phục hồi trương lực cơ thắt thực quản dưới [5]. Hạn chế tối đa đồ ăn nhiều dầu mỡ, đồ chiên xào, thức uống có gas, rượu bia và sô cô la [2], [5].

Trái cây họ cam quýt tuy bổ dưỡng nhưng lại là "con dao hai lưỡi" đối với người có hệ tiêu hóa yếu hoặc đang bị trào ngược dạ dày thực quản. Việc lắng nghe cơ thể, loại bỏ các tác nhân gây kích ứng niêm mạc và tuân thủ các thói quen sinh hoạt khoa học là chìa khóa để bảo vệ đường tiêu hóa. Nếu các triệu chứng nóng rát sau xương ức, ợ chua kéo dài dai dẳng không dứt, bạn nên chủ động đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được nội soi chẩn đoán chính xác và tư vấn phác đồ điều trị phù hợp nhất [8], [6].