Trâm mốc có thực sự bảo vệ dạ dày khỏi vết loét như lời đồn?

Trâm mốc - từ cây ăn quả dân dã đến bài thuốc chữa dạ dày truyền miệng

Cây trâm mốc, hay còn được gọi là vối rừng, trâm sắn, là loài thực vật nhiệt đới quen thuộc có nguồn gốc từ Ấn Độ và khu vực Đông Nam Á ^[1]. Tại nhiều vùng quê Việt Nam cũng như các nước lân cận, quả trâm chín mọng với vị ngọt chát đặc trưng thường gắn liền với tuổi thơ của nhiều thế hệ. Không chỉ dùng làm thực phẩm, các bộ phận của cây trâm mốc từ lâu đã được nhân dân thu hái để làm nước uống giải nhiệt hoặc hỗ trợ điều trị các bệnh tiêu hóa thông thường ^[1].

Thời gian gần đây, trên các hội nhóm mạng xã hội chia sẻ nhiều thông tin cho rằng nước sắc từ lá hoặc vỏ cây trâm mốc có thể làm lành vết loét dạ dày, thậm chí thay thế thuốc tây y. Nhiều người bệnh đau dạ dày mãn tính, lo sợ tác dụng phụ của thuốc kháng toan kéo dài, đã vội vã tìm mua vỏ cây trâm mốc khô hoặc các loại bột tán thô để tự chữa trị tại nhà. Những lời đồn thổi truyền tai nhau ngày một lan rộng, khiến không ít người đặt niềm tin trọn vẹn vào loài cây dân dã này.

Tuy nhiên, liệu trâm mốc có thực sự sở hữu khả năng bảo vệ niêm mạc dạ dày một cách thần kỳ như những lời đồn thổi? Dưới góc nhìn của y học thực nghiệm hiện đại, hiệu quả chống loét của trâm mốc đã được khảo sát ở mức độ nào, cơ chế tác động ra sao và người tiêu dùng cần lưu ý những rủi ro gì khi sử dụng? Việc tìm hiểu kỹ các bằng chứng khoa học sẽ giúp người bệnh có cái nhìn sáng suốt và tránh những hiểm họa khôn lường cho sức khỏe.

Thực hư khả năng bảo vệ dạ dày: Bằng chứng khoa học nói gì?

Để trả lời thẳng thắn cho câu hỏi trâm mốc có bảo vệ dạ dày khỏi vết loét hay không: Các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật ghi nhận dịch chiết từ vỏ và lá trâm mốc thực sự có tác dụng bảo vệ niêm mạc dạ dày ^[1], ^[2]. Dược liệu này thể hiện khả năng giảm thiểu tổn thương bề mặt và phục hồi cấu trúc tế bào khi dạ dày bị tấn công bởi hóa chất hay thuốc giảm đau ^[1], ^[2].

Dù vậy, đây mới chỉ là các kết quả ghi nhận trên mô hình chuột trong điều kiện phòng thí nghiệm được kiểm soát nghiêm ngặt ^[1], ^[2]. Cho đến nay, vẫn chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng quy mô trên cơ thể người để khẳng định trâm mốc có thể chữa khỏi bệnh viêm loét dạ dày tá tràng.

Các chuyên gia nhận định rằng chiết xuất trâm mốc có tiềm năng trở thành một liệu pháp hỗ trợ bảo vệ dạ dày trong tương lai. Tuy nhiên, người bệnh tuyệt đối không nên xem việc uống lá hay vỏ trâm mốc là phương pháp điều trị dứt điểm thay thế phác đồ y khoa chuẩn mực.

Cơ chế bảo vệ niêm mạc: Tấm lá chắn chống oxy hóa và phục hồi chất nhầy

Bệnh viêm loét dạ dày thường xảy ra khi mất cân bằng giữa yếu tố tấn công (như axit dịch vị, gốc tự do, thuốc kháng viêm, rượu bia) và yếu tố bảo vệ (như lớp chất nhầy, lưu lượng máu nuôi dưỡng tế bào). Nghiên cứu cho thấy thuốc kháng viêm không steroid như indomethacin gây tổn thương và thủng dạ dày thông qua việc sản sinh quá mức các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) ^[1]. Khi các gốc tự do này tích tụ, chúng sẽ phá hủy màng tế bào thông qua quá trình peroxy hóa lipid và làm cạn kiệt lớp chất nhầy bảo vệ ^[1].

Dịch chiết nước từ trâm mốc (SCC) đã chứng minh khả năng dọn dẹp gốc tự do mạnh mẽ với hoạt tính ức chế 50% gốc tự do trong thử nghiệm in vitro cao hơn cả chất chống oxy hóa đối chứng là axit ascorbic ^[1]. Khi đi vào mô hình nghiên cứu, dịch chiết trâm mốc giúp giảm rõ rệt hàm lượng lipid peroxide trong mô dạ dày ^[1]. Đồng thời, các chỉ số phòng thủ chống oxy hóa quan trọng như glutathione bị oxy hóa (GSSG) và enzyme glutathione peroxidase (GPx) được khôi phục đáng kể ^[1].

Bên cạnh khả năng trung hòa gốc tự do, trâm mốc còn can thiệp tích cực vào quá trình viêm cấp tính tại dạ dày. Bình thường, các tác nhân gây hại kích thích enzyme tổng hợp oxit nitric cảm ứng (iNOS) và các cytokine tiền viêm như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), phóng thích ồ ạt các gốc tự do ROS và RNS ^[1]. Chiết xuất trâm mốc đã làm giảm sự gia tăng của iNOS và TNF-alpha, từ đó làm dịu phản ứng viêm phá hủy ^[1].

Đặc biệt hơn, dịch chiết này còn giúp phục hồi hàm lượng oxit nitric (NO) và lượng chất nhầy thành dạ dày bị ức chế bởi thuốc giảm đau, đồng thời tái lập cân bằng hoạt động của enzyme cyclooxygenase (COX) ^[1]. Song song đó, các hợp chất tanin tự nhiên trong vỏ cây trâm mốc còn hỗ trợ kết tủa protein bề mặt, tạo nên một màng sinh học che chắn vết trợt khỏi sự ăn mòn của axit và cồn ^[2].

Soi chi tiết các thử nghiệm: Dịch chiết và tanin từ trâm mốc hiệu quả ra sao?

Để làm sáng tỏ hiệu quả chống loét của trâm mốc, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm động vật với các mô hình gây loét thực nghiệm khác nhau.

Nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát tác dụng của dịch chiết nước từ trâm mốc trên mô hình chuột bị loét dạ dày cấp tính do thuốc indomethacin ^[1]. Trong nghiên cứu này, indomethacin tạo ra các tổn thương xuất huyết niêm mạc nghiêm trọng và làm suy giảm nghiêm trọng lượng chất nhầy ở thành dạ dày chuột ^[1]. Kết quả cho thấy, việc cho chuột dùng trước dịch chiết nước trâm mốc đã giúp giảm rõ rệt các vết tổn thương xuất huyết trên bề mặt niêm mạc ^[1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng dịch chiết nước trâm mốc thể hiện trọn vẹn cả 3 đặc tính: chống oxy hóa, kháng viêm và chống loét đối với các tổn thương do thuốc kháng viêm indomethacin gây ra ^[1].

Trước đó, một nghiên cứu thực hiện năm 2003 đã đi sâu phân tích tác dụng bảo vệ dạ dày của nhóm hoạt chất tanin chiết xuất từ vỏ cây trâm mốc (với hàm lượng tanin được định lượng là 13,4%) trên chuột cống trắng Sprague-Dawley ^[2]. Nghiên cứu tiến hành gây tổn thương niêm mạc dạ dày trên 68 cá thể chuột bằng cách bơm dung dịch axit clohydric kết hợp ethanol (HCl/ethanol) qua ống thông dạ dày ^[2].

Trong phần đánh giá đại thể và vi thể, 30 con chuột được chia đều thành 3 nhóm gồm: nhóm đối chứng âm tính, nhóm dùng thuốc bảo vệ dạ dày Omeprazole và nhóm dùng tanin trâm mốc ^[2]. Kết quả quan sát đại thể bằng mắt thường không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về số lượng, kích thước và diện tích bề mặt vết tổn thương giữa 3 nhóm ^[2]. Tuy nhiên, khi kiểm tra vi thể trên lát cắt mô học bằng thang điểm đánh giá loét Best (Best's Ulcer Staging Index), nhóm dùng tanin trâm mốc cho thấy sự suy giảm tổn thương niêm mạc dạ dày rất rõ rệt với độ tin cậy p < 0,01 ^[2].

Mật độ tế bào lympho xâm nhập viêm giữa ba nhóm không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê, mặc dù cả nhóm dùng tanin và nhóm dùng Omeprazole đều ghi nhận số lượng lympho bào ít hơn nhóm đối chứng ^[2]. Ở nhánh thử nghiệm trên 38 con chuột còn lại để đo lường nồng độ gốc tự do sau khi gây tổn thương dạ dày, liều dùng 20,0 g tanin/kg thể trọng chuột đã làm giảm đáng kể nồng độ gốc tự do trong dạ dày ^[2]. Nghiên cứu này kết luận các tanin chiết xuất từ vỏ trâm mốc thực sự sở hữu tiềm năng bảo vệ dạ dày và chống hình thành vết loét ^[2].

Ngoài ra, trong y học cổ truyền Ayurveda và Unani, các chế phẩm từ cây trâm mốc cũng đã được ghi nhận trong việc hỗ trợ các rối loạn tiêu hóa và chống viêm loét ^[3]. Phân tích hóa thực vật đối với dịch chiết lá trâm mốc cho thấy hàm lượng polyphenol đạt tới 369,75 +- 17,9 mg GAE/g và flavonoid đạt 75,8 +- 5.3 mgRE/g, đóng góp đáng kể vào khả năng dập tắt các phản ứng viêm mô học ^[4].

Lợi ích hứa hẹn nhưng khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới con người còn xa

Dù các dữ liệu thực nghiệm trên động vật rất khả quan, chúng ta vẫn cần nhìn nhận công tâm về những giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại. Tất cả các kết luận về khả năng chống loét của trâm mốc đều mới dừng lại trên mô hình chuột cống hoặc chuột nhắt ^[1], ^[2]. Cơ thể con người có hệ tiêu hóa, chuyển hóa và hệ vi sinh vật đường ruột phức tạp hơn rất nhiều so với động vật gặm nhấm.

Trong các nghiên cứu, các nhà khoa học sử dụng các dạng chiết xuất chuẩn hóa, cô lập nhóm hoạt chất cụ thể (như tanin tinh khiết 13,4% hay dịch chiết nước SCC) với quy trình chiết xuất nghiêm ngặt và định liều chính xác ^[1], ^[2]. Ngược lại, việc người dân tự hái lá, băm vỏ cây đun sắc tại nhà hoàn toàn không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất. Nồng độ dược chất có thể thay đổi tùy thuộc vào mùa vụ, thổ nhưỡng, độ già của cây và cách thức sao tẩm phơi sấy.

Hơn nữa, liều lượng tanin áp dụng trong nghiên cứu trên chuột lên tới 20,0 g/kg thể trọng là một tỷ lệ rất cao ^[2]. Khi quy đổi tương đương sang cơ thể người, đây là một lượng dược liệu khổng lồ mà hệ tiêu hóa con người khó có thể dung nạp an toàn nếu dùng liên tục. Do đó, việc vội vàng khẳng định trâm mốc có thể thay thế thuốc chữa loét dạ dày cho con người là một kết luận hoàn toàn thiếu căn cứ khoa học.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng trâm mốc chữa bệnh đường tiêu hóa

Nhiều người lầm tưởng rằng thảo mộc tự nhiên thì vô hại, uống càng nhiều nước sắc trâm mốc càng nhanh lành ổ loét. Trên thực tế, tanin trong vỏ trâm mốc là hợp chất có tính làm se mạnh ^[2]. Nếu nạp một lượng tanin thô quá lớn vào dạ dày lúc đang viêm trợt, vị chát nồng có thể gây kích ứng niêm mạc, dẫn đến cảm giác cồn cào, buồn nôn, co thắt dạ dày hoặc gây táo bón nghiêm trọng.

Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng nước lá hoặc vỏ trâm mốc có thể triệt tiêu vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) - thủ phạm hàng đầu gây loét dạ dày. Hiện tại, các nghiên cứu mới chỉ chứng minh trâm mốc giúp chống oxy hóa, giảm tổn thương vi thể do cồn hoặc thuốc indomethacin chứ chưa có dữ liệu nào khẳng định trâm mốc có thể tiêu diệt hoàn toàn vi khuẩn HP trong dạ dày ^[1], ^[2]. Nếu người bệnh tự ý ngưng thuốc kháng sinh và thuốc ức chế tiết axit do bác sĩ kê đơn để chuyển sang dùng trâm mốc, ổ loét có thể diễn tiến âm thầm dẫn đến xuất huyết hoặc thủng dạ dày.

Cũng có người tin rằng ăn quả trâm mốc tươi ngọt chát hàng ngày sẽ giúp chữa khỏi bệnh dạ dày. Cần lưu ý rằng phần lớn các thử nghiệm chống loét được thực hiện trên dịch chiết nước hoặc chiết xuất tanin từ vỏ cây ^[1], ^[2]. Quả trâm tươi tuy giàu dưỡng chất và chất chống oxy hóa, nhưng khi ăn quá nhiều lúc đói, lượng axit hữu cơ tự nhiên trong quả có thể khiến dạ dày tăng tiết dịch vị và đau rát nhiều hơn.

Ai nên cẩn trọng khi tìm đến trâm mốc?

Mặc dù trâm mốc là loài cây quen thuộc, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý và thận trọng trước khi có ý định sử dụng các chế phẩm từ loại thảo mộc này.

Nghiên cứu về dịch chiết lá trâm mốc đã ghi nhận đặc tính chống đông máu đáng chú ý, làm kéo dài thời gian đông máu ngoại sinh (prothrombin time) lên tới 28,3 +- 1,8 giây so với nhóm đối chứng là 15,8 +- 0,2 giây (p < 0,05) ^[4]. Điều này đồng nghĩa với việc những người đang mắc chứng rối loạn đông máu, người chuẩn bị phẫu thuật hoặc những bệnh nhân đang sử dụng thuốc chống đông máu cần hết sức cẩn giác ^[4]. Việc tự ý sử dụng dịch chiết trâm mốc có thể làm gia tăng nguy cơ chảy máu, đặc biệt nguy hiểm đối với các bệnh nhân đang bị xuất huyết dạ dày tiến triển ^[4].

Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc cô đặc từ vỏ hoặc lá trâm mốc vì chưa có dữ liệu an toàn đầy đủ trên thai nhi và trẻ sơ sinh. Những người có tiền sử táo bón mãn tính cũng nên tránh dùng vỏ trâm mốc hàm lượng cao vì lượng tanin lớn dễ gây khô kết phân và giảm nhu động ruột ^[2]. Ngoài ra, những người có bệnh lý mãn tính đang dùng nhiều thuốc chuyển hóa qua gan cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh các tương tác thuốc không mong muốn.

Sử dụng trâm mốc an toàn và đúng cách trong đời sống

Nếu bạn yêu thích vị quả trâm mốc hoặc muốn sử dụng một số bộ phận cây trâm mốc như một loại trà thảo mộc thưởng thức, hãy tuân thủ nguyên tắc cân bằng và điều độ. Đối với quả chín tự nhiên, bạn có thể ăn như một món trái cây tráng miệng thông thường sau bữa ăn chính từ 30 phút đến 1 tiếng, tránh ăn khi bụng đang rỗng để không kích thích cồn cào dạ dày.

Với lá trâm mốc khô, việc hãm một lượng nhỏ lá tươi hoặc khô lấy nước uống loãng tương tự như uống trà vối truyền thống có thể hỗ trợ thanh nhiệt cơ thể. Tuy nhiên, không nên nấu nước quá đặc hay uống thay thế hoàn toàn nước lọc cả ngày. Khi sử dụng vỏ cây, tuyệt đối không dùng bột vỏ trâm mốc không rõ nguồn gốc trôi nổi trên mạng vì nguy cơ lẫn tạp chất, nấm mốc hoặc kim loại nặng độc hại.

Để hỗ trợ cải thiện và phục hồi niêm mạc dạ dày, điều quan trọng nhất vẫn là xây dựng chế độ dinh dưỡng lành mạnh: ăn uống đúng giờ, nhai kỹ, hạn chế rượu bia, đồ ăn cay nóng và giảm căng thẳng thần kinh. Khi có các dấu hiệu đau thượng vị, ợ hơi, ợ chua kéo dài, bước đầu tiên người bệnh cần làm là đến các cơ sở y tế chuyên khoa để nội soi và chẩn đoán chính xác nguyên nhân, thay vì tự tìm kiếm các bài thuốc truyền miệng chưa được chuẩn hóa.

Dịch chiết trâm mốc thực sự là một đối tượng nghiên cứu thảo dược giàu tiềm năng với khả năng bảo vệ niêm mạc và chống viêm thực nghiệm ^[1], ^[2]. Dẫu vậy, thảo dược này chỉ nên được xem như một nguồn tham khảo hỗ trợ và cần thêm nhiều bằng chứng lâm sàng trước khi ứng dụng chính thức trong điều trị ^[1], ^[2]. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi bổ sung bất kỳ sản phẩm thảo dược nào để đảm bảo dạ dày của bạn được bảo vệ một cách an toàn và khoa học nhất.