Dứa là loại trái cây nhiệt đới phổ biến, giàu hương vị và thường xuyên xuất hiện trong bữa ăn gia đình. Tuy nhiên, nhiều người gặp tình trạng ợ chua, nóng rát vùng ngực sau khi uống một ly nước dứa tươi. Câu hỏi đặt ra là người bị trào ngược dạ dày thực quản có phải kiêng hoàn toàn loại quả này hay không?

Câu trả lời ngắn gọn: những người có cơ địa trào ngược axit rõ rệt, niêm mạc thực quản đang viêm hoặc nhạy cảm nên hết sức thận trọng khi dùng dứa. Dù dứa cung cấp nhiều dưỡng chất, tính chất chua tự nhiên của dịch quả có thể đóng vai trò như tác nhân kích thích luồng trào ngược hoặc làm trầm trọng thêm cảm giác bỏng rát ở vùng thực quản vốn đang bị tổn thương.

Cơ chế tác động của tính axit lên niêm mạc thực quản

Bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) bản chất là tình trạng rối loạn vận động tiêu hóa, khiến các chất chứa trong dạ dày trào ngược lên thực quản và vùng miệng [1]. Khi dịch vị mang tính axit tiếp xúc trực tiếp với mô mềm, chúng gây tổn thương trực tiếp lên các tế bào lót và kích thích thụ thể thần kinh phế vị [2]. Các triệu chứng điển hình của bệnh bao gồm ợ nóng và ợ chua [2].

Khi người bệnh nạp các loại đồ uống có độ axit tự nhiên cao như nước ép dứa, lượng axit này có thể trực tiếp làm gia tăng nồng độ axit trong lòng dạ dày. Dù các tài liệu hiện hành chưa đo lường độc lập từng loại axit hữu cơ như axit citric hay axit malic trên bệnh nhân, thực tế lâm sàng cho thấy nước dứa thường được dùng làm chất thử tạo dòng trào ngược qua cơ thắt thực quản dưới khi làm chẩn đoán hình ảnh [3]. Lực ép cơ học và dòng dịch chua di chuyển ngược lên có thể lập tức gây cảm giác nóng rát, kích ứng các vết xước có sẵn ở lòng thực quản.

Nước dứa và trào ngược qua lăng kính nghiên cứu chẩn đoán

Trong một nghiên cứu công bố năm 2020 trên 91 bệnh nhân (49 nam, 42 nữ, độ tuổi trung bình 55) có triệu chứng giống GERD, các bác sĩ đã sử dụng nước dứa (pineapple juice) để đánh giá hình ảnh trào ngược động học qua chụp cộng hưởng từ thời gian thực (real-time MRI) ở từ trường 3 T [3]. Thử nghiệm theo dõi sự di chuyển của nước dứa qua chỗ nối dạ dày - thực quản trong vòng trung bình 15 phút, kết hợp nghiệm pháp Valsalva [3].

Kết quả cho thấy, khi uống nước dứa, hiện tượng trào ngược hiển thị rõ trên MRI ở 60 bệnh nhân (chiếm 66%) [3]. Khi đối chiếu với các phương pháp tiêu chuẩn, đo pH-metry 24 giờ phát hiện trào ngược axit ở 41 bệnh nhân (45%), và đo trở kháng phát hiện trào ngược ở 54 bệnh nhân (59%) [3]. Kỹ thuật chụp MRI với nước dứa đạt độ nhạy 0,78 và giá trị dự đoán dương tính lên tới 0,87 [3]. Việc nước dứa được lựa chọn để theo dõi trực tiếp dòng trào ngược cho thấy tính chất chất lỏng đậm đặc và tính axit của nó dễ bộc lộ khiếm khuyết đóng mở của van dạ dày thực quản.

Trào ngược axit, tổn thương thực quản và các triệu chứng liên quan

Để hiểu tại sao người bị ợ chua cần cẩn thận với đồ chua như dứa, cần nhìn vào cách axit dạ dày tác động lên lớp niêm mạc. Một nghiên cứu năm 2004 trên 186 bệnh nhân có triệu chứng trào ngược dai dẳng cho thấy 131 người (70%) có trào ngược axit bất thường trên kết quả đo pH 24 giờ [4]. Ở nhóm có trào ngược axit bất thường này, các bác sĩ ghi nhận tần suất xước mòn niêm mạc thực quản cao hơn rõ rệt và áp lực khi nghỉ của cơ thắt thực quản dưới thấp hơn [4].

Khi cơ thắt thực quản dưới suy yếu, việc đưa thêm một lượng nước dứa có tính axit vào dạ dày sẽ dễ làm khởi phát dòng dịch trôi ngược lên [1, 6]. Nếu niêm mạc đã có vết trợt xước, tính axit sẽ gây đau buốt, bỏng rát dữ dội hơn [4]. Hơn nữa, trào ngược axit bất thường còn liên quan trực tiếp đến những biểu hiện tiêu hóa khó chịu khác. Một báo cáo năm 1997 ghi nhận trên 10 bệnh nhân buồn nôn mạn tính kháng trị, toàn bộ 10 người đều do trào ngược axit bất thường gây ra, trong đó 5 trường hợp có viêm thực quản qua nội soi [5]. Đáng chú ý, có tới 32 trên 33 cơn buồn nôn đi kèm với một đợt trào ngược axit [5]. Sau khi dùng thuốc ức chế axit hoặc phẫu thuật, triệu chứng buồn nôn này mới được giải quyết [5].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay

Cần lưu ý rằng trào ngược không chỉ đơn thuần là do dư thừa axit. Nghiên cứu năm 2004 chỉ ra có đến 30% bệnh nhân ợ nóng và ợ chua nhưng lại không có trào ngược axit bất thường khi đo pH 24 giờ, chứng minh các triệu chứng này không hoàn toàn đặc hiệu riêng cho axit [4].

Bên cạnh đó, trào ngược không axit cũng đóng vai trò quan trọng trong việc gây ra triệu chứng. Một nghiên cứu đa trung tâm năm 2006 trên 150 bệnh nhân đã phân tích mối liên quan giữa các cơn trào ngược và triệu chứng [6]. Ở nhóm bệnh nhân không dùng thuốc ức chế bơm proton (PPI), có 31,1% liên quan đến trào ngược axit đơn thuần, 4,1% do trào ngược không axit và 20,3% kết hợp cả hai [6]. Khi dùng thuốc PPI, trào ngược không axit trở thành nguyên nhân nổi trội gây triệu chứng như ợ ngược và ho [6]. Nghiên cứu năm 2011 trên 186 trẻ nhỏ cũng kết luận các biến cố trào ngược không axit có khả năng gây triệu chứng tương đương với biến cố axit [7]. Do đó, dứa không phải là nguyên nhân duy nhất gây bùng phát khó chịu, và việc loại bỏ dứa chưa chắc đã chấm dứt hoàn toàn các cơn trào ngược nếu căn nguyên đến từ trào ngược không axit hoặc rối loạn vận động [7, 8].

Những hiểu lầm thường gặp về trào ngược và đồ ăn chua

Nhiều người lầm tưởng rằng cứ bị trào ngược thì cơ thể phải xuất hiện ngay cảm giác ợ nóng hay bỏng rát ngực [3, 5]. Thực tế, bệnh lý này có thể biểu hiện bằng các triệu chứng ngoài thực quản như ho mạn tính, co thắt phế quản, viêm thanh quản, khàn tiếng hoặc buồn nôn kéo dài [3, 4, 8]. Một số bệnh nhân chỉ có triệu chứng hô hấp mà không hề có ợ nóng cổ điển [5, 8].

Một hiểu lầm khác là cho rằng ăn dứa sẽ giúp "tiêu hóa tốt hơn" nên người bị trào ngược cứ ăn thoải mái khi đang đói. Dù dứa có các enzyme tự nhiên hỗ trợ phân giải đạm, tính axit của dịch quả khi tiếp xúc với dạ dày rỗng có thể kích thích co bóp và đẩy nhanh phản xạ trào ngược lên ngực [3]. Ngược lại, quan niệm cấm tuyệt đối dứa suốt đời cũng chưa hoàn toàn chính xác, vì mức độ nhạy cảm của mỗi cá nhân với thực phẩm là khác nhau.

Nhóm đối tượng nên thận trọng khi ăn dứa

Dựa trên các dữ liệu về phản xạ trào ngược axit và tổn thương thực quản, các nhóm sau nên hạn chế hoặc cẩn trọng tối đa với dứa:

  • Người có viêm loét, trợt xước thực quản: Niêm mạc đang viêm mỏng manh sẽ phản ứng đau rát rất nhanh khi tiếp xúc với dịch trào ngược có tính axit [4].
  • Người đang có triệu chứng ợ chua, buồn nôn dai dẳng: Nước dứa dễ kích hoạt dòng trào ngược qua van dạ dày, khiến cơn buồn nôn hoặc nóng rát ngực tái phát [1, 4].
  • Người mắc hội chứng trào ngược có biểu hiện hô hấp: Những bệnh nhân ho mạn tính, viêm họng hay khàn tiếng nghi do trào ngược cần tránh các tác nhân làm gia tăng dòng axit trào ngược kích thích thần kinh phế vị [3, 8].
  • Trẻ nhỏ có triệu chứng trào ngược: Nghiên cứu cho thấy triệu chứng ở trẻ thường phức tạp và không chỉ do axit [7]; hệ tiêu hóa của trẻ nhạy cảm nên không nên tự ý cho uống nước dứa đậm đặc khi nghi ngờ có bệnh trào ngược.

Gợi ý cách sử dụng dứa hợp lý và an toàn

Nếu rất yêu thích hương vị của dứa nhưng có tiền sử trào ngược nhẹ, người bệnh có thể áp dụng một số phương thức tiêu thụ an toàn hơn trong sinh hoạt:

  • Tránh uống nước ép dứa nguyên chất: Nghiên cứu chẩn đoán dùng dịch nước dứa nguyên chất để quan sát dòng trào ngược [3]. Dạng lỏng dễ dàng rò rỉ ngược qua cơ thắt hơn dạng rắn.
  • Không ăn dứa khi đói: Luôn dùng dứa sau bữa ăn chính hoặc chế biến cùng các món ăn khác (xào, nấu canh) để nồng độ axit được trung hòa bởi các loại thực phẩm khác.
  • Dùng lượng vừa phải: Chỉ nên ăn vài miếng nhỏ thay vì ăn nửa quả hay cả quả một lúc. Theo dõi sát phản ứng của cơ thể trong vòng vài giờ sau ăn.
  • Kết hợp lối sống khoa học: Không nằm ngay sau khi ăn thực phẩm có tính chua, giữ khoảng cách tối thiểu 2-3 tiếng trước khi đi ngủ để hạn chế tối đa nguy cơ dịch dạ dày trào ngược lên thực quản.

Dứa là nguồn cung cấp vitamin thơm ngon nhưng người bệnh trào ngược dạ dày thực quản cần lắng nghe cơ thể. Nhận biết đúng tình trạng bệnh, điều chỉnh chế độ ăn hợp lý và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa khi có triệu chứng bất thường là giải pháp tốt nhất để bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa.