Nhiều bậc phụ huynh thường lo lắng khi thấy trẻ quấy khóc dữ dội, bụng căng cứng sau mỗi cữ bú bình. Tình trạng nuốt nhiều khí khi bú bình là nguyên nhân phổ biến khiến bé khó chịu, ọc sữa và đầy hơi.

Khi trẻ ngậm núm vú bình sữa không đúng khớp, một lượng không khí đáng kể sẽ lọt vào khoang miệng và đi thẳng xuống dạ dày cùng dòng sữa. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu bú sai khớp và điều chỉnh kỹ thuật cho ăn giúp hạn chế tình trạng ứ khí, mang lại sự êm dịu cho hệ tiêu hóa còn non nớt của trẻ.

Hiện tượng nuốt khí khi bú bình xảy ra như thế nào?

Trong quá trình bú bình, nếu miệng trẻ không bao trùm kín quầng núm vú hoặc góc nghiêng của bình sữa không đủ để sữa lấp đầy núm, không khí sẽ lẻn vào các khe hở. Hiện tượng này trong y khoa gọi là nuốt khí (aerophagia), một trong những yếu tố thường được ghi nhận liên quan đến sự khó chịu và quấy khóc ở trẻ nhỏ [1].

Cơ chế vận động nhai nuốt của nhũ nhi đòi hỏi sự phối hợp phức tạp của các nhóm cơ vùng mặt và cổ [2]. Cơ hai thân (digastricus) tham gia di chuyển xương móng, mở miệng, hạ hàm dưới và điều khiển lưỡi di chuyển lên trên, ra trước và về sau trong suốt quá trình mút sữa [2]. Khi trẻ ngậm bắt núm bình sai cách, cơ bắp phải làm việc quá tải dẫn đến mỏi cơ hoặc đau cơ, từ đó làm gián đoạn nhịp bú, khiến trẻ mút ngắt quãng, khóc nhiều hơn và càng nuốt thêm nhiều khí vào dạ dày [2].

Dấu hiệu nhận biết trẻ bú bình bị nuốt nhiều khí

Phụ huynh có thể nhận biết trẻ đang nuốt khí hoặc gặp vấn đề tiêu hóa do ứ khí qua các biểu hiện lâm sàng cụ thể:

Thứ nhất là tiếng ồn khi bú: Trẻ phát ra tiếng "chẹp chẹp", tiếng rít không khí hoặc sữa rỉ ra mép miệng. Đây là dấu hiệu cho thấy khớp ngậm lỏng lẻo, viền môi không tạo được áp lực hút chân không kín quanh núm vú.

Thứ hai là bụng chướng hơi và quấy khóc dữ dội: Khi túi khí tích tụ trong dạ dày và ruột, trẻ thường có biểu hiện quấy khóc không thể dỗ dành, mặt đỏ gay, co gập chân lên bụng. Trong một số trường hợp, nuốt khí và căng tức bụng là yếu tố liên quan mật thiết đến các cơn đau bụng co thắt ở nhũ nhi (infantile colic) [2], [1]. Hội chứng colic được đặc trưng bởi những cơn khóc dữ dội kéo dài hơn 3 giờ mỗi ngày, hơn 3 ngày mỗi tuần và kéo dài trên 3 tuần ở trẻ dưới 3-6 tháng tuổi [3].

Thứ ba là ợ hơi to hoặc trớ sữa ngay sau cữ bú: Lượng khí chiếm thể tích lớn trong dạ dày sẽ đẩy sữa trào ngược lên thực quản, gây nôn trớ hoặc ợ khan liên tục [4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về bú bình, nuốt khí và đau quấy ở trẻ?

Các bằng chứng khoa học ghi nhận nhiều khía cạnh xoay quanh việc bú bình, nhận thức của người chăm sóc và các biện pháp can thiệp khi trẻ bị ứ khí đường tiêu hóa.

Giả thuyết y khoa công bố năm 2010 chỉ ra rằng việc mút bình sữa hoặc núm vú là một gánh nặng cơ học lớn đối với hệ thống cơ nhai của trẻ sơ sinh [2]. Tình trạng đau cơ hai thân khi trẻ hoạt động bú sai cách có thể gây ra đau đớn, dẫn đến quấy khóc nhiều; việc khóc quá mức lại trực tiếp dẫn đến nuốt khí và gây khó chịu vùng bụng [2]. Theo thời gian, khi sức mạnh cơ bắp của trẻ phát triển, hiện tượng đau mỏi này sẽ giảm dần [2].

Một nghiên cứu dịch tễ học thực hiện trên quy mô lớn tại Sheffield với 76.747 trẻ sơ sinh được đánh giá khi tròn 1 tháng tuổi cho thấy tỷ lệ báo cáo đau quấy (colic) ở nhóm bú mẹ thực tế có tỷ suất chênh cao hơn một chút so với bú bình (tỷ suất chênh OR = 1,35; khoảng tin cậy 95%: 1,28 - 1,43) [5]. Tuy nhiên, sau khi hiệu chỉnh theo tuổi của mẹ, số lần sinh và các yếu tố kinh tế xã hội, mức độ chênh lệch giảm xuống còn 1,09 [5]. Kết quả này cho thấy hình thức cho bú (bú bình hay bú mẹ) không phải là nguyên nhân duy nhất dẫn đến các khó chịu tiêu hóa ở trẻ, và các yếu tố chế độ ăn không nên xem là biện pháp can thiệp đầu tiên trên diện rộng [5].

Nghiên cứu cắt ngang trên 450 bà mẹ có con bị chứng đau quấy tại Palestine cho thấy 29,6% người mẹ nhận định bú bình là một yếu tố nguy cơ, và 50,4% coi việc vỗ ợ hơi là biện pháp phòng ngừa [6]. Đáng chú ý, 55,6% bà mẹ cho biết đã có hiểu biết từ trước nhưng phần lớn lại tìm kiếm thông tin từ bạn bè, người thân (40,2%) và kinh nghiệm cá nhân (35,3%), trong khi chỉ 13,3% dựa vào chuyên gia y tế [6].

Tương tự, khảo sát trên 285 bà mẹ tại Jazan, Ả Rập Xê Út ghi nhận 75,43% trẻ từng trải qua các cơn đau quấy bụng [7]. Khoảng 49,8% bà mẹ đồng tình rằng việc bú bình có thể dẫn đến đau quấy bụng, trong khi chỉ 3,9% phụ huynh tìm đến sự tư vấn của bác sĩ [7]. Đa số người mẹ lựa chọn các biện pháp như xoa bóp (63,5%) hoặc chườm ấm (59%) để xoa dịu trẻ [7].

Vỗ ợ hơi: Thói quen phổ biến nhưng bằng chứng còn hạn chế

Vỗ ợ hơi sau khi bú là thói quen chăm sóc gần như phổ biến toàn cầu, được các nhân viên y tế và người thân khuyên dùng nhằm giải phóng khí nuốt vào, giảm nôn trớ và giảm đau bụng [4]. Tuy nhiên, một báo cáo tổng quan năm 2025 về hiện tượng nuốt khí và ợ hơi ở trẻ sơ sinh đã chỉ ra rằng bằng chứng khoa học chứng minh hiệu quả của việc vỗ ợ hơi trong việc ngăn ngừa đau quấy ở trẻ khỏe mạnh sinh đủ tháng vẫn còn rất hạn chế và mâu thuẫn [4]. Y văn duy nhất đánh giá về hiệu quả của vỗ ợ hơi cho đến nay không ghi nhận lợi ích rõ rệt trong việc phòng ngừa hội chứng colic [4]. Ngoài ra, hiện vẫn chưa có hướng dẫn chuẩn hóa nào chỉ định kỹ thuật vỗ ợ hơi này vượt trội hơn kỹ thuật khác [4].

Bên cạnh đó, việc sử dụng các loại thuốc điều trị ứ khí hay đau bụng co thắt cũng đòi hỏi sự thận trọng lớn. Thuốc simethicone và các thuốc ức chế bơm proton được đánh giá là không mang lại hiệu quả rõ rệt trong điều trị chứng colic do đầy hơi ở trẻ sơ sinh, trong khi dicyclomine bị chống chỉ định hoàn toàn [3]. Một đánh giá năm 2014 cũng lưu ý rằng dù simethicone có thể giúp giảm đầy hơi về mặt lý thuyết, các dữ liệu lâm sàng vẫn chưa đủ đồng thuận để đưa ra phác đồ điều trị chuẩn mực [8]. Các can thiệp nắn chỉnh cột sống, xoa bóp hay thảo dược cũng chưa có đủ bằng chứng vững chắc ủng hộ [3], [8].

Những hiểu lầm thường gặp khi xử lý trẻ nuốt khí bú bình

Nhiều phụ huynh cho rằng chỉ cần trẻ khóc thắt bụng sau bú nghĩa là do dị ứng sữa công thức. Mặc dù dị ứng đạm sữa bò hoặc không dung nạp lactose có thể là một nguyên nhân gây kích thích tiêu hóa [1], [3], việc tự ý đổi sữa liên tục mà không chỉnh lại cách cho bú thường không giải quyết được gốc rễ nếu nguyên nhân thực sự đến từ kỹ thuật bú sai hoặc nuốt khí [3].

Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng vỗ ợ hơi là "chìa khóa" giải quyết dứt điểm mọi cơn đau bụng. Như đã nêu trong y văn y khoa gần đây, vỗ ợ hơi chỉ là biện pháp hỗ trợ giải phóng cơ học một phần lượng khí nhưng không ngăn ngừa được hội chứng đau quấy sơ sinh [4]. Tập trung vào việc ngăn chặn không khí lọt vào dạ dày ngay từ khi bắt đầu cữ bú quan trọng hơn việc xử lý thụ động sau đó.

Ai nên thận trọng khi trẻ nuốt nhiều khí?

Phụ huynh có con nhỏ dưới 6 tháng tuổi, đặc biệt là giai đoạn trẻ từ 3 đến 6 tuần tuổi (giai đoạn các triệu chứng khó chịu đường tiêu hóa và quấy khóc thường đạt đỉnh [3]), cần theo dõi sát sao biểu hiện của bé.

Cần đưa trẻ đi khám bác sĩ nhi khoa để loại trừ các bệnh lý thực thể nếu trẻ có các dấu hiệu báo động: khóc kèm sốt, nôn ra dịch mật hoặc máu, bỏ bú hoàn toàn, sụt cân hoặc không tăng cân, đi ngoài phân có máu, hoặc bụng chướng căng bất thường kèm bí trung đại tiện [3]. Không tự ý mua các loại thuốc giảm đau, thuốc chống co thắt hay chế phẩm thảo dược cho trẻ sơ sinh dùng khi chưa có chỉ định [1], [3].

Hướng dẫn áp dụng thực tế để khắc phục tình trạng nuốt khí

Để giảm thiểu tình trạng tích tụ túi khí dạ dày cho trẻ khi bú bình, người chăm sóc trẻ có thể áp dụng các bước thực tế sau:

  • Chỉnh khớp ngậm chuẩn: Đảm bảo môi trên và môi dưới của trẻ mở rộng tự nhiên, bao trọn phần lớn quầng núm vú cao su, không chỉ ngậm mỗi đầu núm. Không để xuất hiện khe hở hai bên khóe miệng làm lọt khí.
  • Nghiêng bình sữa đúng góc: Luôn giữ bình sữa nghiêng ở mức đủ để sữa lấp đầy toàn bộ núm vú trước khi đưa vào miệng trẻ và duy trì độ nghiêng đó trong suốt cữ bú, ngăn dòng khí lẻn vào giữa chừng.
  • Tư thế cho ăn: Giữ đầu trẻ cao hơn thân mình một góc khoảng 30–45 độ khi bú bình, tránh để trẻ nằm ngửa hoàn toàn khi bú vì tư thế này dễ gây sặc và nuốt thêm khí.
  • Tạm dừng và điều chỉnh: Nếu phát hiện trẻ mút ngắt quãng, phát ra tiếng chẹp chẹp hoặc tỏ ra căng thẳng, hãy nhẹ nhàng rút núm vú ra, dỗ dành để cơ hàm của trẻ thư giãn rồi cho ngậm lại [2].
  • Hỗ trợ tống khí: Sau khi bú, có thể bế trẻ thẳng đứng tựa vào vai hoặc ngồi trên đùi nâng cằm để hỗ trợ trẻ ợ hơi tự nhiên theo thói quen chăm sóc thông thường, kết hợp chườm ấm bụng nhẹ nhàng nếu trẻ cảm thấy khó chịu [4], [7].

Nuốt nhiều khí khi bú bình là vấn đề cơ học phổ biến bắt nguồn từ việc ngậm bình chưa đúng cách và sự phối hợp cơ miệng chưa hoàn thiện của trẻ sơ sinh. Việc chú trọng điều chỉnh khớp ngậm, giữ đúng góc bình sữa và theo dõi sát biểu hiện của con sẽ giúp bảo vệ dạ dày nhỏ bé của trẻ, giảm thiểu quấy khóc và giúp các cữ ăn trở nên nhẹ nhàng hơn.