Nhiều phụ huynh lo lắng khi thấy con nhẹ cân hơn bạn bè cùng lứa và băn khoăn liệu có phải do khẩu phần ăn thiếu tinh bột. Tinh bột là nguồn cung cấp năng lượng quen thuộc, nhưng chậm tăng cân là vấn đề dinh dưỡng phức tạp hơn việc thiếu hụt một chất đơn lẻ.
Dựa trên các bằng chứng y khoa hiện có, trẻ chậm tăng cân chủ yếu bắt nguồn từ việc thiếu hụt tổng năng lượng nạp vào (calo) chứ không riêng do thiếu tinh bột [3, 7, 8]. Các nghiên cứu can thiệp và quan sát cho thấy phần lớn trẻ chậm lớn không nạp đủ lượng thức ăn cần thiết hoặc có mức tiêu hao năng lượng bất thường [1, 2, 4].
Trẻ chậm tăng cân có phải do thiếu tinh bột?
Y văn chỉ ra nguyên nhân phổ biến nhất của chậm tăng trưởng ở trẻ em là thiếu hụt năng lượng toàn diện [3, 8]. Tinh bột (carbohydrate) cung cấp calo nền tảng, nhưng chế độ ăn thiếu đạm, thiếu chất béo hoặc khẩu phần quá ít đều dẫn tới tình trạng này [1]. Bệnh lý thực thể chỉ chiếm khoảng 1,4% tổng số ca chậm tăng cân, phần lớn còn lại là nguyên nhân phi thực thể liên quan đến lượng ăn vào [2].
Ngoài ra, trẻ chậm tăng cân thường gặp khó khăn trong việc tự điều chỉnh cảm giác đói và no [3]. Một thử nghiệm lâm sàng đối chứng mù đôi ghi nhận trẻ chậm phát triển thể chất tiêu thụ ít năng lượng hơn đáng kể trong bữa ăn so với trẻ bình thường (687,5 kJ so với 1065,9 kJ) và không có phản ứng bù trừ năng lượng thích hợp sau khi uống bổ sung dinh dưỡng [3].
Cơ chế năng lượng và vai trò của carbohydrate
Carbohydrate chuyển hóa thành glucose, tạo ra nguồn năng lượng tức thời cho các hoạt động của cơ thể và hỗ trợ tích lũy mô. Khi trẻ không nhận đủ tổng năng lượng, cơ thể sẽ ưu tiên duy trì chức năng sống cơ bản thay vì phân bổ năng lượng cho sự tăng trưởng thể chất [4, 7].
Ở trẻ có bệnh lý nền như tim bẩm sinh hay thoát vị hoành, nhu cầu năng lượng bị đẩy lên cao do chuyển hóa cơ bản tăng mạnh [4, 6]. Nếu chỉ bổ sung tinh bột đơn thuần mà không nâng tổng mức năng lượng nạp vào tương xứng với mức tiêu hao, trẻ vẫn không thể bắt kịp đà tăng trưởng chuẩn [4, 7].
Các bằng chứng từ nghiên cứu lâm sàng
Một nghiên cứu can thiệp trên trẻ sơ sinh mắc bệnh tim bẩm sinh và chậm lớn đã thử nghiệm chế độ ăn bổ sung chuỗi polymer glucose [4]. Kết quả cho thấy tổng năng lượng nạp vào tăng 31,7% và tốc độ tăng cân cải thiện từ 1,3 g/kg/ngày lên 5,8 g/kg/ngày, đồng thời thương số hô hấp tăng phản ánh việc sử dụng carbohydrate hiệu quả [4].
Một nghiên cứu khác theo dõi 8 trẻ tim bẩm sinh nặng bằng phương pháp đo nước đánh dấu kép cho thấy mức tiêu hao năng lượng hàng ngày lên tới 425 kJ/kg, cao hơn hẳn trẻ bình thường, trong khi lượng ăn vào chỉ đạt 82% nhu cầu khuyến nghị [5]. Nghiên cứu ước tính trẻ cần mức năng lượng nạp vào tới 600 kJ/kg/ngày để tăng trưởng bình thường [5].
Nghiên cứu trên 43 trẻ sau phẫu thuật thoát vị hoành bẩm sinh cũng chỉ ra 59% trẻ rơi vào trạng thái tăng chuyển hóa trong giai đoạn đầu đời [6]. Để đạt tốc độ tăng cân tiêu chuẩn từ 25 đến 35 g/kg/ngày, nhóm trẻ này cần mức nạp năng lượng lên tới 125,0 ± 20 kcal/kg/ngày [6].
Bên cạnh yếu tố bệnh lý, chế độ ăn thuần chay hoặc ăn chay không cân đối cũng có thể gây chậm lớn nghiêm trọng ở trẻ nhỏ do không cung cấp đủ lượng calo cần thiết [2]. Thực hành dinh dưỡng cộng đồng ghi nhận việc đánh giá chính xác khẩu phần năng lượng là bước then chốt để can thiệp hiệu quả cho các ca chậm phát triển thể chất [7].
Điều chưa biết từ các bằng chứng hiện có
Các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa đưa ra tỷ lệ phần trăm cụ thể của riêng carbohydrate hay tinh bột trong khẩu phần tối ưu cho trẻ chậm cân thông thường không có bệnh lý nền.
Y văn hiện tại tập trung chủ yếu vào tổng calo nạp vào, hoặc khảo sát trên các nhóm bệnh lý đặc thù như tim bẩm sinh và sau phẫu thuật [1, 4, 6]. Ảnh hưởng riêng lẻ của việc thiếu hụt tinh bột đơn thuần ở trẻ khỏe mạnh chưa được phân tách rõ ràng với sự thiếu hụt dinh dưỡng tổng thể.
Ai nên thận trọng khi điều chỉnh chế độ ăn?
Trẻ có dị tật bẩm sinh, bệnh tim hoặc tiền sử phẫu thuật lồng ngực/tiêu hóa là nhóm có nguy cơ cao bị tăng chuyển hóa năng lượng [4, 6]. Gia đình không nên tự ý điều chỉnh lượng tinh bột hay đổi sữa mà cần có sự giám sát y khoa chặt chẽ [4, 8].
Những trẻ theo chế độ ăn chay cùng gia đình cũng cần được theo dõi kỹ lưỡng bởi chuyên gia dinh dưỡng để tránh tình trạng sụt giảm calo nghiêm trọng [2]. Phụ huynh không nên tự ý áp dụng chế độ kiêng khem hay nhồi nhét tinh bột quá mức khi chưa tìm hiểu rõ nguyên nhân biếng ăn hoặc cơ chế hấp thu của trẻ [2, 7].
Hướng xử trí thực tế cho cha mẹ
Thay vì chỉ tập trung đong đếm lượng cháo, cơm hay bột, cha mẹ cần nhìn nhận khẩu phần ăn của trẻ dưới góc độ cân bằng năng lượng toàn diện [7, 8]. Cần đảm bảo chế độ ăn giàu dinh dưỡng, kết hợp hợp lý giữa tinh bột, chất đạm và chất béo lành mạnh [3, 7].
Khi nhận thấy trẻ có dấu hiệu chững cân kéo dài, việc đầu tiên là ghi lại nhật ký ăn uống và đưa trẻ đi khám bác sĩ nhi khoa [8]. Nhân viên y tế sẽ đo đạc các chỉ số tăng trưởng, đánh giá tiền sử ăn uống để xác định nguyên nhân là do lượng ăn không đủ, kém hấp thu hay bệnh lý tiềm ẩn, từ đó đưa ra phác đồ can thiệp phù hợp [7, 8].



