Nhiều gia đình hiện nay lựa chọn cho con theo đuổi chế độ ăn thực dưỡng với mong muốn thanh lọc cơ thể và phòng ngừa bệnh tật từ sớm. Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ kiêng khem khắt khe này cho trẻ gái trong giai đoạn tiền dậy thì và dậy thì lại tiềm ẩn nhiều hiểm họa khôn lường đối với sức khỏe. Không ít phụ huynh bàng hoàng khi thấy con gái chậm phát triển chiều cao, gầy yếu và xuất hiện tình trạng trễ kinh hoặc mất kinh kéo dài.
Áp dụng chế độ ăn thực dưỡng hà khắc—vốn cắt giảm tối đa chất béo, calo và dưỡng chất thiết yếu từ động vật—có thể cản trở nghiêm trọng quá trình tổng hợp hormone sinh dục, gây chậm lớn và tổn thương xương vĩnh viễn ở trẻ gái.
Thiếu hụt năng lượng và sự gián đoạn hormone sinh dục
Giai đoạn tiền dậy thì là khoảng thời gian cơ thể trẻ cần tích lũy một lượng năng lượng và tỷ lệ mỡ cơ thể nhất định để kích hoạt trục hạ đồi - tuyến yên - buồng trứng. Khi chế độ ăn thực dưỡng loại bỏ nguồn chất béo động vật, giảm năng lượng và phụ thuộc chủ yếu vào ngũ cốc nguyên cám kết hợp rau củ, cơ thể trẻ rơi vào tình trạng thâm hụt năng lượng nghiêm trọng. Việc hao hụt calo tác động tiêu cực đến điểm điều hòa ở vùng hạ đồi, từ đó ức chế giải phóng các gonadotropin—loại hormone cần thiết để chỉ đạo buồng trứng tiết ra estrogen.
Tình trạng thiếu năng lượng kết hợp với trọng lượng cơ thể và lượng mỡ thấp đã được chứng minh là có thể kéo dài trạng thái tiền dậy thì và gây vô kinh [1]. Sự phát triển thể chất và quá trình dậy thì chỉ có thể diễn ra thuận lợi khi cơ thể nhận đủ dinh dưỡng, giúp duy trì mức hormone tăng trưởng và nội tiết tố nữ ổn định để hoàn thiện cơ quan sinh dục cũng như chu kỳ kinh nguyệt [2], [3].
Bằng chứng khoa học về việc sụt giảm calo và rối loạn kinh nguyệt
Một nghiên cứu theo dõi trong 4 năm trên 15 vũ công múa ba lê ở lứa tuổi 13–15 đã cho thấy rõ tác động của việc thiếu hụt calo đối với chức năng sinh sản của trẻ gái [1]. Nhóm thiếu nữ này duy trì mức tiêu hao năng lượng thể chất cao từ giai đoạn sớm của tuổi vị thành niên và có trọng lượng cơ thể cũng như lượng mỡ tính toán thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng (p < 0.05) [1].
Kết quả cho thấy thời điểm xuất hiện kỳ kinh đầu tiên ở nhóm vũ công bị trì hoãn rõ rệt, diễn ra ở độ tuổi trung bình là 15,4 tuổi, muộn hơn có ý nghĩa thống kê so với mức 12,5 tuổi ở nhóm trẻ bình thường và 12,6 tuổi ở nhóm nữ sinh học nhạc (p < 0.01) [1]. Đáng chú ý, có 2 trường hợp vũ công dù đã 18 tuổi nhưng vẫn tiếp tục bị vô kinh nguyên phát [1]. Nồng độ gonadotropin của các trẻ gái này trước khi có kinh đều ở mức thấp hoặc cận dưới của mức bình thường [1]. Thêm vào đó, ở 10 trong số 15 đối tượng, sự tiến triển phát triển sinh dục và bắt đầu có kinh nguyệt chỉ xuất hiện khi các em giảm cường độ tập luyện hoặc bị chấn thương buộc phải nghỉ ngơi ít nhất 2 tháng [1]. Khi quay lại tập luyện, tình trạng vô kinh đã tái phát ở 11 trên 13 đối tượng dù cân nặng không thay đổi, khẳng định sự tiêu hao năng lượng ảnh hưởng trực tiếp đến trục hạ đồi - tuyến yên [1]. Dù phần lớn trẻ gái tại Mỹ bắt đầu dậy thì từ trước 13 tuổi và dậy thì muộn chỉ chiếm khoảng 2,5% dân số, các rối loạn chức năng hạ đồi do dinh dưỡng và thiếu năng lượng là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn tới mất kinh [2].
Chậm phát triển tầm vóc và vai trò của hormone tăng trưởng
Song hành với tình trạng chậm phát triển các đặc tính sinh dục thứ phát, trẻ gái ăn thực dưỡng kéo dài còn đứng trước rủi ro bị lùn và chậm lớn do thiếu chất thúc đẩy chuyển hóa. Bằng chứng y khoa ghi nhận hormone tăng trưởng (GH) đóng vai trò tối quan trọng đối với sự phát triển và chức năng của hệ thống sinh sản ở cả hai giới [3]. Hormone này tác động trực tiếp đến chu kỳ nang buồng trứng hoặc thông qua việc kích thích sản xuất yếu tố tăng trưởng tương tự insulin 1 (IGF-1) tại chỗ [3].
Khi cơ thể suy kiệt do chế độ ăn nghèo dinh dưỡng, sự tổng hợp các yếu tố tăng trưởng này bị cản trở. Một báo cáo loạt ca bệnh ở trẻ gái từ 17–19 tuổi bị dậy thì muộn và vô kinh nguyên phát ghi nhận có 2 trường hợp bị tầm vóc thấp bé (chiều cao dưới bách phân vị thứ 5) đi kèm với hiện tượng chậm trưởng thành xương rõ rệt [3]. Nồng độ đỉnh của hormone tăng trưởng qua thử nghiệm hạ đường huyết bằng insulin ở các bệnh nhân này bị suy giảm sâu (chỉ đạt 0,08; 1,4 và 1,4 ng/ml), cho thấy việc thiếu hụt trục hormone tăng trưởng là nguyên nhân duy nhất dẫn đến vô kinh nguyên phát và kìm hãm hoàn toàn sự phát triển chiều cao [3].
Hệ lụy từ ăn thực dưỡng: Xương giòn xốp và thiếu hụt vitamin B12 dai dẳng
Chế độ ăn thực dưỡng kiểu thuần chay, rất nghèo canxi và vitamin D từ sớm còn để lại những vết sẹo chuyển hóa nặng nề trên hệ xương khớp của trẻ khi bước vào tuổi dậy thì. Trong một nghiên cứu trên 195 thanh thiếu niên từ 9–15 tuổi (gồm 103 bé gái và 92 bé trai), các nhà khoa học đã đo hàm lượng khoáng xương (BMC) bằng kỹ thuật hấp thụ tia X năng lượng kép (DEXA) [4]. Nhóm 93 trẻ từng ăn thực dưỡng trong thời thơ ấu đã biểu hiện mức BMC thấp hơn đáng kể so với 102 trẻ đối chứng ăn chế độ hỗn hợp đầy đủ [4].
Cụ thể, sau khi hiệu chỉnh theo diện tích xương, cân nặng, chiều cao, phần trăm nạc cơ thể, độ tuổi và giai đoạn dậy thì, hàm lượng khoáng xương ở nhóm từng ăn thực dưỡng thấp hơn rõ rệt: ở toàn thân giảm 2,5% ở bé gái và 3,4% ở bé trai; ở cột sống giảm 5,0% ở bé gái và 8,5% ở bé trai; ở cổ xương đùi giảm 8,2% ở bé gái và 8,0% ở bé trai; ở thân xương quay giảm 5,6% ở bé gái và 6,8% ở bé trai [4]. Riêng tại mấu chuyển lớn xương đùi ở bé gái, hàm lượng khoáng xương cũng giảm đến 5,8% (p < 0.05) [4]. Những tổn thất khoáng chất trong thời thơ ấu này làm tăng nguy cơ gãy xương trong tương lai của các em [4].
Tình trạng giảm mật độ xương còn bắt nguồn từ sự thiếu hụt vitamin B12 (cobalamin) trầm trọng. Một nghiên cứu cắt ngang trên 73 thanh thiếu niên từ 9–15 tuổi từng ăn thực dưỡng cho thấy nồng độ vitamin B12 trong huyết thanh thấp hơn rõ rệt (trung bình nhân 246 pmol/L so với 469 pmol/L ở nhóm 94 trẻ đối chứng), trong khi nồng độ axit methylmalonic (MMA) lại tăng cao vượt bậc (0,27 micromol/L so với 0,16 micromol/L) [5]. Sau khi hiệu chỉnh toàn diện các yếu tố chiều cao, cân nặng, tuổi dậy thì và lượng canxi nạp vào, nồng độ MMA cao có mối liên hệ chặt chẽ với mật độ xương (BMD) thấp (p = 0.0003), và nồng độ vitamin B12 thấp liên quan mật thiết với cả BMC thấp (p = 0.0038) lẫn BMD thấp (p = 0.0035) [5].
Đáng lo ngại hơn, sự thiếu hụt này không dễ dàng bù đắp. Một nghiên cứu trên 73 trẻ từng ăn thực dưỡng đến 6 tuổi rồi sau đó chuyển sang ăn chay có sữa trứng hoặc ăn thịt cá trở lại ghi nhận: có đến 21% trẻ vẫn có nồng độ MMA bất thường (> 0,41 micromol/L), 37% có nồng độ vitamin B12 bất thường (< 218 pmol/L), 10% có homocysteine tăng cao (> 12,8 micromol/L) và 15% bị tăng thể tích hồng cầu trung bình (> 89 fL) [6]. Dù các em đã tiêu thụ sữa chua, sữa tươi và ăn thịt, cá 2–3 lần mỗi tuần, lượng nạp này vẫn không đủ để khôi phục trạng thái cobalamin bình thường [6]. Đáng chú ý ở bé gái, việc ăn thịt đóng góp nhiều hơn vào chỉ số cobalamin so với việc chỉ dùng sản phẩm từ sữa [6].
Tình trạng xương kém khoáng hóa này dường như không thể tự bù đắp kịp thời trong giai đoạn dậy thì. Nghiên cứu trên 69 trẻ từng ăn thực dưỡng (34 bé gái, 35 bé trai) so với 99 trẻ ăn đối chứng cho thấy không hề có bằng chứng về việc bắt kịp khối lượng xương tương đối qua các dấu ấn chu chuyển xương như osteocalcin hay phosphatase kiềm [7]. Thậm chí ở nhóm bé gái từng ăn thực dưỡng, lượng bài tiết phosphat qua nước tiểu còn thấp hơn 23% so với nhóm trẻ bình thường [7].
Những hiểu lầm tai hại của phụ huynh về ăn thực dưỡng cho trẻ
Nhiều bậc cha mẹ tin rằng trẻ em có thể thanh lọc cơ thể và lớn lên khỏe mạnh chỉ bằng gạo lứt, muối mè và rau củ hấp. Họ lầm tưởng rằng cơ thể con người có khả năng tự thích nghi và tổng hợp mọi chất cần thiết mà không cần đến đạm động vật hay mỡ thực phẩm. Đây là suy nghĩ sai lầm mang tính hệ thống. Trẻ vị thành niên là đối tượng có tốc độ nhân đôi tế bào và phát triển khung xương nhanh chóng, nhu cầu năng lượng và vi chất trên mỗi kg thể trọng cao hơn người trưởng thành rất nhiều.
Sự thiếu thốn vi chất do kiêng khem không chỉ dừng lại ở xương và nội tiết mà còn ảnh hưởng đến trí não. Nghiên cứu thực tế ghi nhận trẻ em bị thiếu hụt cobalamin do ăn thực dưỡng trong 6 năm đầu đời có điểm số thực hiện các bài kiểm tra trí tuệ linh hoạt kém hơn đáng kể so với trẻ ăn bình thường (r = -0,28; p = 0,01) [8]. Việc nhầm lẫn giữa một chế độ ăn điều trị ngắn hạn của người lớn với chế độ nuôi dưỡng một đứa trẻ đang lớn là nguyên nhân trực tiếp tước đoạt cơ hội phát triển tối ưu của con trẻ.
Những ai cần tuyệt đối tránh chế độ ăn thực dưỡng khắt khe?
Trẻ em trong độ tuổi dậy thì và tiền dậy thì là đối tượng đầu tiên tuyệt đối không được áp dụng các hình thức ăn thực dưỡng kiêng khem chất béo và calo. Bất kỳ sự thiếu hụt năng lượng nào trong giai đoạn nhạy cảm này cũng có thể kích hoạt cơ chế sinh tồn, khiến cơ thể tự động cắt giảm chức năng sinh sản và ngừng tăng trưởng để duy trì các cơ quan sống cơ bản [1].
Trẻ gái có dấu hiệu chậm lớn, chiều cao dưới chuẩn, trẻ gái nhẹ cân, hoặc những trẻ tham gia các môn thể thao đòi hỏi cường độ vận động cao như múa, điền kinh cần được bảo vệ nghiêm ngặt khỏi các chế độ ăn hạn chế calo [1]. Ngoài ra, những trẻ có tiền sử rối loạn hấp thu, bệnh đường tiêu hóa hoặc đang trong giai đoạn phục hồi bệnh tật bắt buộc phải được nuôi dưỡng bằng chế độ ăn giàu dinh dưỡng và đa dạng nguồn thực phẩm.
Lời khuyên áp dụng dinh dưỡng thực tế cho trẻ tuổi dậy thì
Thay vì áp dụng các nguyên lý thực dưỡng khắt khe, cha mẹ cần cung cấp một chế độ dinh dưỡng cân bằng và đa dạng sinh học cho trẻ gái:
- Bảo đảm đủ năng lượng và chất béo lành mạnh: Cung cấp đầy đủ chất béo từ dầu thực vật, mỡ cá béo, trứng và các loại hạt để cung cấp nguyên liệu nền tảng cho buồng trứng sản xuất hormone sinh dục.
- Bổ sung đạm động vật chất lượng cao: Cần cho trẻ ăn đều đặn thịt nạc, gia cầm, cá và hải sản; việc tiêu thụ thịt giúp cải thiện nhanh chóng nồng độ vitamin B12 ở bé gái hơn các nguồn thức ăn khác [6].
- Cung cấp đủ nguồn canxi và vitamin D: Khuyến khích trẻ sử dụng sữa, sữa chua kết hợp với việc tắm nắng tự nhiên hoặc bổ sung vitamin D theo hướng dẫn y tế để hỗ trợ tích lũy khoáng xương tối đa trong độ tuổi dậy thì [4].
- Theo dõi định kỳ chu kỳ sinh lý: Nếu trẻ gái bước sang tuổi 13–14 mà chưa xuất hiện dấu hiệu phát triển ngực, hoặc đến 15 tuổi vẫn chưa có kinh nguyệt, cha mẹ cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa nội tiết sinh sản ngay lập tức, không tự ý can thiệp bằng các biện pháp ăn uống dân gian [1], [2].
Chế độ ăn thực dưỡng loại bỏ chất béo và calo là rào cản nghiêm trọng đối với sự phát triển bình thường của trẻ gái tuổi dậy thì. Cha mẹ cần tỉnh táo lựa chọn chế độ ăn cân bằng, phong phú để con trẻ hoàn thiện thể chất, chiều cao và duy trì sức khỏe sinh sản lành mạnh.
