Nhiều cha mẹ ăn chay trường muốn con ăn cùng thực đơn để tạo thói quen lành mạnh từ nhỏ. Tuy nhiên, chế độ ăn thuần chay cắt bỏ hoàn toàn đạm và chất béo động vật khiến không ít phụ huynh lo ngại con bị thiếu chất, còi cọc và chậm nói.

Trẻ nhỏ hoàn toàn có thể phát triển bình thường nếu khẩu phần được tính toán kỹ lưỡng và bổ sung vi chất đúng cách [1], [2], [3]. Ngược lại, nếu cho trẻ ăn thuần chay tự phát và thiếu vi chất bắt buộc, nguy cơ suy dinh dưỡng, còi xương và tổn thương hệ thần kinh là rất lớn [4], [5].

Bẫy thể tích và rủi ro dinh dưỡng ở trẻ nhỏ

Hệ tiêu hóa của trẻ dưới 5 tuổi có dung tích dạ dày nhỏ nhưng nhu cầu năng lượng trên mỗi kg thể trọng lại rất cao. Thức ăn thuần thực vật chứa lượng chất xơ lớn, tạo thể tích cồng kềnh nhưng lại có mật độ năng lượng thấp [1]. Trẻ ăn nhanh no nhưng thực chất không nạp đủ tổng calo cần thiết trong ngày [1].

Bên cạnh đó, chế độ ăn nhiều thực vật thường chứa hàm lượng phytate cao, cản trở ruột non hấp thu các khoáng chất thiết yếu [1]. Sự hiện diện của phytate làm giảm tỷ lệ hấp thu canxi và sắt, gián tiếp gia tăng tỷ lệ mắc bệnh còi xương và thiếu máu do thiếu sắt ở trẻ [1]. Khi không được bù đắp bằng các thực phẩm đậm độ dinh dưỡng hoặc vi chất bổ sung, sự phát triển thể chất của trẻ sẽ bị suy giảm rõ rệt [1].

Tình trạng thiếu vi chất nghiêm trọng nhất thường bắt nguồn từ giai đoạn bú mẹ kéo dài. Nếu người mẹ ăn thuần chay không bổ sung vi chất, sữa mẹ sẽ thiếu hụt dưỡng chất nghiêm trọng [4]. Khi trẻ cai sữa và tiếp tục chuyển sang chế độ ăn hoàn toàn từ thực vật không có vi chất bổ trợ, các tổn thương cấu trúc và chức năng cơ thể sẽ bộc phát [4].

Nguy cơ tổn thương thần kinh và còi cọc do thiếu vitamin B12, vitamin D

Vitamin B12 là dưỡng chất không thể tự tổng hợp từ thực vật và hầu như chỉ có trong nguồn gốc động vật [6]. Khi trẻ ăn thuần chay không dùng thêm vi chất bổ sung, tình trạng thiếu hụt B12 chắc chắn sẽ xảy ra [5], [1]. B12 đóng vai trò then chốt trong quá trình myelin hóa sợi thần kinh và tạo máu [4].

Một tổng quan hệ thống năm 2022 tổng hợp 10 báo cáo ca bệnh ở trẻ trong giai đoạn ăn dặm thuần chay cho thấy các hậu quả lâm sàng nghiêm trọng [4]. Tất cả các trường hợp thiếu hụt vitamin B12 đều biểu hiện khiếm khuyết phát triển tâm thần vận động hoặc xuất hiện các triệu chứng thần kinh, một số trẻ đi kèm thiếu máu [4]. Kết quả kiểm tra hình ảnh y tế ghi nhận tình trạng bất thường ở não bộ và mất myelin sợi thần kinh [4].

Bên cạnh tổn thương hệ thần kinh, suy dinh dưỡng thể thấp còi và bệnh lý xương diễn ra đồng thời do thiếu vitamin D [4]. Trong một trường hợp được ghi nhận, ngoài việc thoái lui phát triển tâm thần vận động, trẻ còn bị tới bốn vết gãy xương do còi xương dinh dưỡng [4]. Việc can thiệp điều trị bằng vitamin B12 và vitamin D sau đó giúp cải thiện hầu hết dấu hiệu lâm sàng, tuy nhiên một số trường hợp vẫn để lại các khiếm khuyết thần kinh kéo dài [4]. Hiện tại y văn vẫn chưa có dữ liệu theo dõi dài hạn về các rối loạn khác như khuyết tật học tập ở nhóm trẻ này [4].

Nghiên cứu chỉ ra điều gì về chiều cao và cân nặng?

Các dữ liệu theo dõi tăng trưởng dài hạn cho thấy sự khác biệt tinh tế giữa trẻ ăn thuần chay và trẻ ăn bình thường.

Một nghiên cứu theo dõi dọc tại Anh từ năm 1988 trên nhóm trẻ sinh ra từ các bà mẹ thuần chay ghi nhận phần lớn trẻ tăng trưởng và phát triển bình thường [2]. Tuy nhiên, các em có xu hướng vóc dáng nhỏ hơn và cân nặng nhẹ hơn so với tiêu chuẩn của quần thể chung [2]. Khẩu phần của nhóm trẻ này thường ghi nhận mức nạp năng lượng, canxi và vitamin D dưới mức khuyến nghị [2].

Một tổng quan hệ thống năm 2024 tại các quốc gia thu nhập cao cho thấy chế độ ăn thuần chay (vegan) làm hạn chế tăng trưởng so với trẻ ăn tạp, làm tăng nguy cơ thấp còi và nhẹ cân [5]. Dù vậy, tỷ lệ trẻ bị ảnh hưởng nghiêm trọng chỉ chiếm một phần tương đối nhỏ [5]. Tổng quan cũng ghi nhận hàm lượng khoáng xương ở trẻ ăn chay, đặc biệt là trẻ ăn thuần chay, bị suy giảm rõ rệt so với trẻ ăn tạp [5]. Cả hai nhóm trẻ ăn thực vật đều có mức dự trữ sắt trong cơ thể thấp hơn (dù các chỉ số chuyển hóa sắt thường bình thường), nồng độ 25(OH)D máu thấp nếu không bổ sung, và đối mặt với nguy cơ thiếu hụt iod ảnh hưởng sức khỏe tuyến giáp [5].

Đồng thuận với điều này, báo cáo cập nhật năm 2025 từ Ủy ban Dinh dưỡng ESPGHAN dựa trên 10 bài báo với dữ liệu từ khoảng 1.500 trẻ em cho thấy bằng chứng hiện tại chưa đủ để kết luận chế độ thuần chay nghiêm ngặt có hỗ trợ tăng trưởng bình thường hay không [7]. Dù vậy, các nghiên cứu không quan sát thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về điểm số z-score của chiều cao hoặc chỉ số khối cơ thể (BMI) giữa trẻ thuần chay và nhóm ăn tạp [7].

Tổng quan năm 2025 đánh giá 12 nghiên cứu quan sát công bố giai đoạn 2017–2024 cũng cho kết quả tương tự [8]. Mười trong số mười hai nghiên cứu không tìm thấy khác biệt đáng kể về các chỉ số tăng trưởng giữa trẻ ăn chế độ thực vật và trẻ ăn tạp [8]. Tuy nhiên, xu hướng các chỉ số tăng trưởng thấp hơn cùng nguy cơ suy dinh dưỡng vẫn hiện diện, song song với điểm tích cực là tỷ lệ trẻ thừa cân thấp hơn hẳn [8]. Trong số đó, một nghiên cứu ghi nhận trẻ thuần chay có chiều cao thấp hơn và một nghiên cứu khác chỉ ra trẻ sơ sinh có mẹ ăn thuần chay đạt cân nặng lúc sinh thấp hơn [8].

Lợi ích chuyển hóa và khoảng trống bằng chứng hiện nay

Dù tiềm ẩn nguy cơ còi cọc nếu thực hiện sai cách, chế độ ăn thuần chay mang lại một số giá trị tích cực đối với sức khỏe tim mạch. Trẻ ăn thuần chay có hồ sơ lipid máu thuận lợi hơn so với trẻ ăn tạp [5]. Thêm vào đó, nhóm trẻ ăn chế độ này rất ít khi rơi vào tình trạng béo phì [3], [8].

Tuy vậy, bức tranh khoa học về ăn chay ở trẻ vẫn còn nhiều lỗ hổng lớn. Nhiều dữ liệu hiện có xuất phát từ các báo cáo ca bệnh riêng lẻ vốn có chất lượng bằng chứng ở mức thấp [4]. Chưa có nghiên cứu can thiệp nào đánh giá kết quả tăng trưởng ở những trẻ nhận được sự tư vấn và đồng hành bài bản từ chuyên gia dinh dưỡng [8].

Khoa học hiện vẫn thiếu dữ liệu định lượng chính xác về tình trạng của 5 vi chất then chốt bao gồm axit béo omega-3, kẽm, iod và selen ở trẻ thuần chay [3]. Hiện cũng chưa rõ tỷ lệ trẻ em trên thực tế tuân thủ được một thực đơn lên kế hoạch chuẩn xác là bao nhiêu [3]. Ngoài ra, dữ liệu về nguy cơ nhiễm trùng hay các bệnh truyền nhiễm ở trẻ ăn dặm thực vật lớn tuổi vẫn hoàn toàn bị bỏ trống, ngoài các dữ liệu sẵn có trên sữa công thức từ đậu nành [4]. Chính sự thiếu hụt bằng chứng đồng nhất này khiến khuyến nghị giữa các quốc gia hiện rất trái ngược: một số nước ủng hộ nhưng một số nước lại khuyến cáo không áp dụng cho trẻ nhỏ [5].

Các hiểu lầm thường gặp khi nuôi con thuần chay

Sai lầm phổ biến nhất của cha mẹ là cho rằng thực phẩm tự nhiên luôn cung cấp đầy đủ mọi dưỡng chất, từ đó từ chối cho con uống vi chất bổ sung. Thực tế cho thấy, việc lên thực đơn bằng các nhóm thực phẩm tự nhiên chỉ có thể đáp ứng được khoảng 90% nhu cầu khuyến nghị hàng ngày về đạm, sắt, kẽm, canxi và omega-3, hoàn toàn không thể cung cấp đủ vitamin B12 và vitamin D [6]. Vitamin B12 là bắt buộc phải bổ sung từ ngoài [6].

Một hiểu lầm khác là quy đồng sữa hạt tự nấu với sữa mẹ hoặc sữa công thức. Khi trẻ bước vào tuổi ăn dặm, việc chỉ cho trẻ uống các loại nước hạt loãng như sữa gạo khiến năng lượng bị thiếu hụt nghiêm trọng, trong khi tính an toàn chống nhiễm khuẩn chưa được xác lập [4]. Tương tự, nhiều người tin rằng trẻ ăn chay sẽ luôn thiếu máu nặng, nhưng các phân tích cho thấy trẻ thường chỉ có mức dự trữ sắt thấp hơn, trong khi các chỉ số chuyển hóa sắt nói chung vẫn duy trì ở mức bình thường [5].

Những đối tượng trẻ cần đặc biệt thận trọng

Trẻ dưới 2 tuổi, đặc biệt là giai đoạn ăn dặm bổ sung, là nhóm đối tượng dễ tổn thương nhất trước các khiếm khuyết dinh dưỡng [4]. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) nhấn mạnh giai đoạn ăn dặm có tốc độ lớn rất nhanh, cơ thể trẻ cực kỳ nhạy cảm với tình trạng thiếu hụt vi chất và đòi hỏi chế độ ăn phải chứa đầy đủ mọi chất thiết yếu để phát triển tâm thần vận động bình thường [4].

Trẻ sinh non, trẻ nhẹ cân lúc sinh hoặc trẻ sinh ra từ mẹ ăn thuần chay nhưng không bổ sung vi chất cũng nằm trong nhóm nguy cơ rất cao [4], [8]. Nhóm trẻ này bước vào đời với lượng dự trữ vitamin B12 và sắt rất mỏng manh, nhanh chóng cạn kiệt nếu tiếp tục ăn dặm thực vật thiếu bù đắp [4], [5]. Cha mẹ nuôi con thuần chay có quan điểm bài trừ y học hiện đại hoặc từ chối bổ sung vi chất cũng là yếu tố rủi ro trực tiếp dẫn đến suy dinh dưỡng ở trẻ [3].

Hướng dẫn áp dụng thực tế để trẻ phát triển an toàn

Nếu gia đình lựa chọn cho trẻ ăn thuần chay, chế độ ăn phải được thiết kế khoa học thay vì cắt giảm thực phẩm động vật một cách cơ học [6], [3].

Về vi chất, việc bổ sung vitamin B12 là bắt buộc tuyệt đối cho toàn bộ trẻ ăn thuần chay [5], [6]. Việc sử dụng sản phẩm bổ sung B12 đã được chứng minh giải quyết triệt để tình trạng thiếu hụt [5]. Bên cạnh đó, cần chủ động bổ sung vitamin D bất cứ khi nào trẻ ít tiếp xúc với ánh nắng mặt trời [6]. Khẩu phần có thể kết hợp thêm các loại thực phẩm tăng cường vi chất như đồ uống thực vật, ngũ cốc ăn sáng đã được bổ sung vi chất dinh dưỡng [6], [3].

Về chế biến và phối hợp món ăn, cha mẹ nên chọn các loại dầu ăn có tỷ lệ axit linoleic trên linolenic thấp nhằm hỗ trợ chức năng thị giác [1]. Để vượt qua rào cản mật độ năng lượng thấp, cần chia nhỏ bữa ăn và tăng cường các thực phẩm giàu dưỡng chất, tránh để lượng chất xơ cồng kềnh cản trở hấp thu [1], [6]. Khẩu phần mỗi ngày phải đảm bảo đủ đạm, kẽm, canxi và sắt [7], [6].

Quan trọng nhất, trẻ ăn thuần chay bắt buộc phải được theo dõi định kỳ về mức tăng trưởng thể chất, lượng ăn vào và các chỉ số sinh hóa máu [7]. Phụ huynh không tự ý thử nghiệm các chế độ ăn hà khắc cho con mà cần tham vấn trực tiếp các chuyên gia y tế có chuyên môn về dinh dưỡng nhi khoa [7], [8].

Tóm lại, chế độ ăn thuần chay không mặc định mang lại lợi ích vượt trội, cũng không tất yếu gây ra còi cọc cho trẻ nhỏ [7], [3]. Kết quả tăng trưởng của trẻ phụ thuộc hoàn toàn vào mức độ hiểu biết và sự cẩn trọng của cha mẹ trong việc bù đắp năng lượng và vi chất thiết yếu [1], [2], [3].