Nhiều phụ nữ duy trì chế độ ăn chay trứng sữa (lacto-ovo-vegetarian) trước khi mang thai thường băn khoăn liệu thói quen ẩm thực này có cung cấp đầy đủ dưỡng chất cho thai nhi hay không. Việc kiêng hoàn toàn thịt và cá tự nhiên dấy lên mối lo ngại về tình trạng thiếu hụt vi chất, ảnh hưởng đến sự phát triển toàn diện của em bé.

Chế độ ăn chay trứng sữa hoàn toàn có thể đảm bảo một thai kỳ khỏe mạnh nếu được lập kế hoạch dinh dưỡng bài bản và khoa học [4, 5]. Tuy nhiên, do loại bỏ thịt động vật và cá, thai phụ cần đặc biệt chú ý bổ sung các dưỡng chất then chốt như axit folic (folate), sắt, axit béo omega-3 (DHA), vitamin B12, vitamin D cùng các khoáng chất thiết yếu khác [4, 5].

Cơ chế chuyển hóa vi chất ở thai phụ ăn chay

Khi mang thai, nhu cầu về năng lượng, protein và vi chất dinh dưỡng của cơ thể người mẹ gia tăng đáng kể để hỗ trợ sự phát triển của thai nhi và nhau thai [1, 5]. Chế độ ăn chay trứng sữa cho phép sử dụng trứng và các chế phẩm từ sữa, cung cấp nguồn đạm cũng như một phần canxi, nhưng lại thiếu vắng thịt đỏ và cá biển – hai nguồn cung cấp dồi dào sắt dạng heme và chuỗi axit béo không bão hòa đa.

Axit folic (vitamin B9) là yếu tố bắt buộc để ngăn ngừa dị tật ống thần kinh và hỗ trợ phân chia tế bào [1]. Trong khi đó, sắt đóng vai trò trung tâm trong quá trình tạo máu, vận chuyển oxy nuôi thai nhi [4, 5]. Axit béo omega-3, đặc biệt là docosahexaenoic acid (DHA), giữ vai trò cấu tạo não bộ và võng mạc mắt [4, 5]. Nếu không có sự chủ động bù đắp thông qua thực phẩm phù hợp hoặc viên uống bổ sung, thai phụ ăn chay dễ rơi vào trạng thái thiếu hụt vi chất tiềm ẩn [1, 5].

Nghiên cứu khoa học nói gì về thai kỳ ăn chay trứng sữa?

Bằng chứng thực nghiệm từ các công trình nghiên cứu trên thế giới đã phân tích chi tiết tác động của chế độ ăn này đối với cả mẹ và bé:

Nghiên cứu theo dõi tiến cứu do các nhà khoa học Đan Mạch thực hiện trên đoàn hệ 66.738 thai kỳ thuộc cơ sở dữ liệu Danish National Birth Cohort (thu thập giai đoạn 1996–2002, công bố năm 2024) đã so sánh các chế độ ăn khác nhau [2]. Trong đó, có 183 phụ nữ theo chế độ ăn chay trứng sữa [2]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ năng lượng từ protein ở nhóm ăn chay trứng sữa là 13,3%, thấp hơn mức 15,4% ở nhóm ăn thịt thông thường nhưng cao hơn nhóm ăn thuần chay (10,4%) [2]. Khi có sử dụng thực phẩm bổ sung, mức tiêu thụ vi chất giữa các nhóm không còn sự khác biệt lớn [2].

Trước đó, một nghiên cứu quan sát tiến cứu công bố năm 2021 trên 273 phụ nữ mang thai đơn gồm 112 người ăn thịt cá thông thường, 37 người ăn cá, 64 người ăn chay trứng sữa và 60 người ăn thuần chay [3]. Kết quả cho thấy trẻ sinh ra từ các bà mẹ ăn chay trứng sữa đạt cân nặng trung bình 3.285 ± 482 g, tương đương với nhóm ăn thịt cá (3.328 ± 495 g) và cao hơn hẳn nhóm thuần chay (3.015 ± 420 g, P = 0,004) [3]. Nhóm thuần chay bị tăng nguy cơ trẻ nhẹ cân so với tuổi thai (RR = 5,9), trong khi nhóm ăn chay trứng sữa duy trì các chỉ số sinh ổn định [3].

Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu đa trung tâm tại Mỹ (2009–2013) thuộc Viện Quốc gia về Sức khỏe Trẻ em và Phát triển Con người (NICHD) theo dõi 1.948 thai phụ nguy cơ thấp, công bố năm 2021 [4]. Trong số 99 phụ nữ tự báo cáo ăn chay, các nhà nghiên cứu phân tích nhóm ăn chay toàn phần (gồm thuần chay và ăn chay trứng sữa) [4]. Kết quả cho thấy nhóm ăn chay toàn phần dựa trên khẩu phần ăn có tỷ lệ trẻ sinh ra nhỏ hơn so với tuổi thai cao hơn (tỷ suất chênh hiệu chỉnh ORadj = 2,51; KHOẢNG TIN CẬY 95%: 1,01–6,21) và tăng nhẹ nguy cơ tăng cân không đủ trong tam cá nguyệt thứ hai (ORadj = 2,24; KHOẢNG TIN CẬY 95%: 0,95–5,27) [4]. Dẫu vậy, nghiên cứu kết luận hiện tượng này mang tính chất tầm vóc nhỏ tự nhiên và không đi kèm bệnh tật sau sinh hay các biến chứng sản khoa nghiêm trọng ở người mẹ [4].

Về tình trạng vi chất, một nghiên cứu hồi cứu tại Ý thực hiện từ năm 2021 đến 2024 trên 107 cặp mẹ con được phát hiện thiếu hụt vitamin B12 thông qua sàng lọc sơ sinh [5]. Độ tuổi trung bình của các bà mẹ là 32,5 tuổi, nồng độ vitamin B12 huyết tương trung bình đạt 240 pg/ml [5]. Đáng chú ý, 71% là người ăn thịt cá thông thường, 16% ăn chay sữa, 12% ăn chay trứng sữa và 1% ăn thuần chay [5]. Trong thời gian mang thai, 70,7% bà mẹ có uống bổ sung axit folic, 68,7% bổ sung sắt, nhưng chỉ có 15% bổ sung vitamin B12 [5]. Nghiên cứu nhấn mạnh việc thiếu hụt vi chất có thể xảy ra ở bất kỳ chế độ ăn nào nếu không cân đối, đòi hỏi phải can thiệp sớm từ trước khi thụ thai [5].

Một tài liệu tổng quan y khoa công bố năm 2016 khẳng định lập trường của Hiệp hội Dinh dưỡng Hoa Kỳ rằng chế độ ăn chay trứng sữa được lập kế hoạch đúng cách hoàn toàn đảm bảo tiến trình mang thai và cho con bú bình thường [6]. Điểm khác biệt quan trọng được chỉ ra là thành phần sữa mẹ ở người ăn chay có hàm lượng axit docosahexaenoic (DHA) thấp hơn, trong khi axit linoleic và alpha-linolenic lại cao hơn phụ nữ không ăn chay [6].

Các dưỡng chất thai phụ ăn chay trứng sữa cần chú trọng bổ sung

Dựa trên các nghiên cứu khoa học, thai phụ ăn chay trứng sữa cần lưu tâm hàng đầu đến những chất sau:

  • Axit folic (Folate): Đóng vai trò sống còn trong giai đoạn hình thành hệ thần kinh của phôi thai [1]. Nghiên cứu thực tế ghi nhận có tới 70,7% bà mẹ chủ động dùng sản phẩm bổ sung axit folic trong thai kỳ để phòng ngừa khiếm khuyết [5].
  • Sắt: Nhu cầu sắt tăng cao để phòng ngừa thiếu máu thai kỳ [4, 5]. Sắt thực vật (non-heme) có tỷ lệ hấp thu thấp hơn sắt động vật, vì vậy việc bổ sung sắt qua thực phẩm chức năng thường được áp dụng rộng rãi, với khoảng 68,7% thai phụ sử dụng [5].
  • Axit béo Omega-3 (DHA): Vì không ăn cá, lượng DHA tích lũy trong sữa mẹ của phụ nữ ăn chay thường thấp hơn [6]. Do đó, thai phụ cần chú ý nguồn bổ sung DHA trực tiếp từ dầu tảo hoặc các chế phẩm vi chất thai kỳ chuyên biệt [4, 5].
  • Vitamin B12: Mặc dù trứng và sữa có chứa B12, tỷ lệ thai phụ ăn chay đạt đủ mức khuyến nghị mà không dùng viên uống vẫn ở mức thấp [5]. Bổ sung B12 dạng uống giúp nâng nồng độ huyết tương từ 231,2 ± 104 pg/ml lên 255,5 ± 113 pg/ml [5].
  • Vitamin D và Canxi: Đảm bảo quá trình khoáng hóa xương thai nhi và duy trì mật độ xương của mẹ [4, 5].

Hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn chay khi mang thai

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống thêm sữa và ăn trứng mỗi ngày là đã đáp ứng đầy đủ mọi nhu cầu dinh dưỡng của thai kỳ. Dữ liệu thực tế cho thấy các vi chất như vitamin B12 hay sắt vẫn có thể bị thiếu hụt nếu phụ nữ chủ quan không theo dõi liều lượng [5].

Một hiểu lầm khác là lo ngại trẻ sinh ra từ mẹ ăn chay trứng sữa sẽ luôn bị nhẹ cân hoặc suy dinh dưỡng. Các nghiên cứu quan sát quy mô lớn đã chứng minh trẻ sinh ra từ mẹ ăn chay trứng sữa có cân nặng tương đương nhóm ăn thịt (3.285 g so với 3.328 g) và sinh đủ tháng [2, 4]. Tình trạng nhẹ cân hoặc biến chứng sản khoa như tiền sản giật chỉ ghi nhận tăng rõ rệt ở những người theo chế độ thuần chay nghiêm ngặt mà không bổ sung vi chất đầy đủ [2, 6].

Ai nên thận trọng khi ăn chay mang thai?

Những thai phụ có tiền sử thiếu máu do thiếu sắt, người từng sinh con nhẹ cân hoặc gặp các rối loạn chuyển hóa cần kiểm tra dinh dưỡng chặt chẽ [1, 7]. Trẻ sơ sinh bú mẹ từ những người mẹ ăn chay có nồng độ B12 thấp có nguy cơ bị ảnh hưởng chuyển hóa đã được phát hiện qua các chương trình sàng lọc sơ sinh [5].

Tại một số quốc gia như Đức, các chuyên gia y tế khuyến cáo phụ nữ mang thai áp dụng chế độ ăn chay cần được kiểm tra lịch sử ăn uống kỹ lưỡng và thực hiện xét nghiệm định kỳ nhằm kiểm soát rủi ro [7]. Bất kỳ thai phụ nào có bệnh lý mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa sản hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi thực đơn.

Gợi ý thực hành dinh dưỡng an toàn cho thai kỳ

Để đảm bảo thai nhi phát triển toàn diện, thai phụ ăn chay trứng sữa có thể áp dụng các bước thực tế sau:

  • Đa dạng hóa nguồn đạm thực vật từ đậu nành, đậu lăng, đậu gà kết hợp với trứng và các loại sữa ít béo hoặc sữa hạt tăng cường vi chất [4, 6].
  • Tối ưu hóa hấp thu sắt bằng cách ăn thực phẩm giàu sắt thực vật kèm các loại rau củ, quả giàu vitamin C (cam, bưởi, ớt chuông); tránh uống trà hoặc cà phê ngay sau bữa ăn [4, 5].
  • Bổ sung viên vi chất tiền sản chứa đủ axit folic, sắt, vitamin D và vitamin B12 theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa [1, 4, 5].
  • Sử dụng nguồn cung cấp omega-3 thực vật từ quả óc chó, hạt lanh hoặc chọn thực phẩm bổ sung DHA chiết xuất từ vi tảo biển để bù đắp phần thiếu hụt do không ăn cá [4, 5].

Chế độ ăn chay trứng sữa hoàn toàn có thể song hành cùng một thai kỳ an toàn và khỏe mạnh. Điểm mấu chốt nằm ở sự hiểu biết về các vi chất dễ thiếu hụt như folate, sắt, B12 và DHA để có kế hoạch bổ sung khoa học, giúp mẹ tròn con vuông.