Nhiều bậc phụ huynh khi thấy con nhẹ cân, thấp còi so với bạn bè đồng trang lứa thường rơi vào tâm lý sốt ruột và tìm kiếm mọi giải pháp bồi bổ. Trong dân gian, ba kích được biết đến như một vị thuốc bổ xương khớp và tăng cường sinh lực, khiến không ít người nảy sinh ý định dùng dược liệu này nấu cháo hoặc ngâm sắc cho trẻ uống với hy vọng kích thích khung xương phát triển.
Tuy nhiên, các bác sĩ và chuyên gia dược lý khẳng định: tuyệt đối không dùng ba kích cho trẻ nhỏ để kích thích tăng trưởng chiều cao hay cải thiện tình trạng còi cọc. Việc sử dụng tùy tiện các vị thuốc bổ dương tính ấm ở lứa tuổi đang hoàn thiện hệ nội tiết tiềm ẩn nguy cơ rối loạn phát triển thể chất nghiêm trọng, đặc biệt là nguy cơ dậy thì sớm và cốt hóa sớm sụn tăng trưởng.
Quan niệm sai lầm về việc dùng dược liệu bổ thận cho trẻ nhỏ
Trong y học cổ truyền, còi xương hay chậm lớn ở trẻ thường liên quan đến tạng tỳ (hấp thu dinh dưỡng) và tạng thận (chủ cốt tủy). Tuy nhiên, cơ thể trẻ em có đặc điểm "thuần dương vô âm", các cơ quan tạng phủ non nớt và hệ thống nội tiết chưa hoàn chỉnh. Việc dùng các vị thuốc có tính chất trợ dương mạnh mẽ như ba kích cho trẻ là sai lệch hoàn toàn về nguyên tắc trị liệu.
Nhiều phụ huynh lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên luôn an toàn, không có tác dụng phụ nên có thể dùng cho bất kỳ lứa tuổi nào. Sự thật là các hoạt chất sinh học trong thảo dược có khả năng can thiệp trực tiếp vào các trục hormone và chuyển hóa của cơ thể. Đối với trẻ nhỏ, hệ thống enzyme chuyển hóa tại gan và đào thải tại thận chưa đạt mức độ hoàn thiện của người trưởng thành, khiến dược chất dễ tích tụ và gây độc.
Thực tế điều trị đã ghi nhận nhiều trường hợp trẻ bị rối loạn tiêu hóa, nóng trong, chảy máu cam hoặc xuất hiện các dấu hiệu thay đổi giọng nói, phát triển tuyến vú sớm do phụ huynh lạm dụng các bài thuốc ngâm, thuốc bổ truyền miệng chứa các vị thuốc trợ dương tráng hỏa.
Ba kích thực chất chứa những gì và tác dụng theo khoa học
Cây ba kích (tên khoa học Morinda officinalis) là một loài thực vật thuộc họ Cà phê (Rubiaceae), phân bố tự nhiên và được trồng trọt phổ biến tại các vùng đồi núi ở miền Nam Trung Quốc và miền Bắc Việt Nam [1]. Phần rễ của cây được thu hái, sơ chế rút bỏ lõi gỗ để làm thuốc.
Về thành phần hóa học, rễ ba kích chứa hàm lượng dồi dào các loại đường oligosaccharide và polysaccharide tự nhiên [1]. Một nghiên cứu phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao năm 2021 trên các mẫu ba kích chuẩn hóa cho thấy rễ chứa hàm lượng sucrose từ 1,21% đến 7,92%, kestose từ 1,02% đến 3,37%, và nystose từ 2,38% đến 6,55% [1]. Ngoài ra, thảo dược này còn chứa các hợp chất iridoid glycoside như monotropein, các hợp chất anthraquinone như rubiadin-1-methyl ether, cùng nhiều axit hữu cơ khác [3, 4].
Theo các tài liệu y văn hiện đại, ba kích chủ yếu được nghiên cứu và ứng dụng trong hỗ trợ điều trị liệt dương, suy giảm chức năng sinh dục, loãng xương ở người cao tuổi, thoái hóa khớp, trầm cảm và các phản ứng viêm mạn tính [4, 5]. Hoàn toàn không có chỉ định y khoa chính thống nào sử dụng rễ ba kích làm thực phẩm bổ sung dinh dưỡng thông thường hay kích thích tăng trưởng cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.
Nghiên cứu xương từ ba kích: Đối tượng thực nghiệm là ai?
Một số người viện dẫn các nghiên cứu khoa học cho thấy ba kích giúp tăng sinh tế bào xương để bào chữa cho việc dùng cho trẻ em. Dù vậy, khi xem xét kỹ các tài liệu công bố, toàn bộ các thử nghiệm đều được tiến hành trên mô hình động vật bệnh lý hoặc tế bào nhân tạo, hoàn toàn không tương thích với sinh lý trẻ nhỏ.
Nghiên cứu công bố năm 2014 đánh giá tác dụng của viên nang ba kích (MOP) trên chuột cống cái 6 tháng tuổi bị loãng xương do cắt buồng trứng hai bên [2]. Các nhà khoa học chia chuột thành nhiều nhóm, trong đó các nhóm điều trị bằng ba kích uống liều 90, 270 và 810 mg/kg/ngày trong suốt 12 tuần liên tục [2]. Kết quả cho thấy ba kích ngăn ngừa đáng kể sự mất xương nhờ làm giảm nồng độ phosphatase kiềm (AKP) và phosphatase axit kháng tartrate (TRAP) trong huyết thanh, đồng thời tăng osteocalcin (OC) trong huyết tương, củng cố độ bền uốn của xương [2]. Đây là mô hình loãng xương sau mãn kinh của phụ nữ lớn tuổi, không liên quan đến xương đang lớn của trẻ.
Tương tự, nghiên cứu năm 2019 thử nghiệm trên chuột cống cái 12 tuần tuổi bị loãng xương do tiêm dexamethasone (corticoid liều cao) [3]. Sau 8 tuần can thiệp, ba kích giúp tăng mật độ khoáng xương (BMD), cải thiện vi cấu trúc bè xương thông qua điều hòa ALP, TRAP và CTX-I, đồng thời can thiệp vào con đường chuyển hóa axit arachidonic [3]. Thử nghiệm tế bào in vitro cũng ghi nhận các hoạt chất monotropein và rubiadin-1-methyl ether thúc đẩy tế bào tạo xương tăng sinh và khoáng hóa [3].
Nghiên cứu năm 2024 cũng chỉ ra polysaccharide trong ba kích (MOP) giúp thúc đẩy biệt hóa tạo xương của tế bào gốc trung mô tủy xương người (hBMSCs) lấy từ bệnh nhân loãng xương thông qua trục miR-210-3p/SCARA3, đồng thời làm giảm chỉ số hủy xương TRACP 5b và NTx trên chuột bị cắt buồng trứng [4]. Ở mô hình gia cầm, nghiên cứu năm 2022 trên 120 con gà thịt bị bệnh loạn sản sụn chày do nhiễm hóa chất thiram kéo dài 21 ngày cho thấy bổ sung 500 mg/kg MOP vào nước uống giúp phục hồi cấu trúc đĩa tăng trưởng chày, tăng trọng lượng xương chày (p < 0,05) và cân bằng chuyển hóa canxi, phospho nhờ kích hoạt gen BMP-2, Smad4, Runx2 cùng các enzyme chống oxy hóa T-SOD, GSH-Px [5].
Rủi ro nội tiết tố và nguy cơ cốt hóa xương sớm ở trẻ
Những tác động dược lý nêu trên cho thấy ba kích có tính hoạt hóa mạnh mẽ trên các mô liên kết và tác động trực tiếp lên hệ thống tín hiệu nội tiết tế bào [1, 2, 6]. Đây chính là lý do dược liệu này tiềm ẩn nguy cơ khôn lường khi đưa vào cơ thể trẻ em.
Trong y học cổ truyền, ba kích thuộc nhóm thuốc bổ thận dương, có tác dụng ôn thận, trợ dương, cường cân cốt [1]. Nhóm thuốc này kích thích gián tiếp hoặc trực tiếp lên trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến sinh dục. Khi trẻ nhỏ hấp thụ các hợp chất có hoạt tính kích thích nội tiết tố sinh dục, hệ trục này có thể bị đánh thức quá sớm so với tiến trình tự nhiên, dẫn tới tình trạng dậy thì sớm ngoại biên hoặc trung ương.
Hậu quả nghiêm trọng nhất của việc tăng nồng độ hormone sinh dục bất thường ở trẻ chưa đến tuổi dậy thì là hiện tượng đóng sớm đĩa sụn tiếp hợp (growth plate). Dưới ảnh hưởng của các hormone chuyển hóa và nội tiết sinh dục, các đĩa sụn ở đầu xương dài sẽ bị vôi hóa và cốt hóa sớm trước thời hạn. Ban đầu, đứa trẻ có thể tăng chiều cao nhanh chóng trong vài tháng, khiến cha mẹ lầm tưởng thuốc phát huy tác dụng tốt. Tuy nhiên, khi các đầu xương đã hàn gắn hoàn toàn, chiều cao của trẻ sẽ ngừng phát triển vĩnh viễn, dẫn đến tầm vóc thấp lùn khi trưởng thành.
Ngoài ra, việc dùng các thảo dược có hoạt tính chống viêm và tác động lên sụn khớp như ba kích [6] khi cơ thể hoàn toàn khỏe mạnh về khớp có thể làm rối loạn cân bằng tự nhiên giữa quá trình tạo xương và hủy xương sinh lý của trẻ nhỏ.
Khoảng cách từ nghiên cứu tiền lâm sàng đến việc dùng thực tế
Cần nhấn mạnh rằng các bằng chứng khoa học hiện có của ba kích đều dừng lại ở mức tế bào in vitro và động vật thí nghiệm [1, 2, 3, 6]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người chứng minh ba kích an toàn hoặc có hiệu quả điều trị chậm lớn ở trẻ em.
Động vật trong các nghiên cứu thường là chuột trưởng thành bị can thiệp phẫu thuật triệt sản [1, 6], chuột bị phá hủy chuyển hóa bởi corticoid [3], hoặc gà công nghiệp bị nhiễm độc hóa chất nông nghiệp gây tổn thương sụn [5]. Liều dùng trong các nghiên cứu này được tính toán chuẩn hóa ở mức tinh khiết rất cao trong phòng thí nghiệm, khác xa với việc tự ý dùng rễ cây thô ngâm sắc tại nhà.
Hơn nữa, rễ ba kích tươi và khô nếu không được sơ chế đúng quy cách (rút bỏ lõi gỗ) còn có thể chứa các độc tố gây hại cho tim mạch và đường tiêu hóa. Việc phụ huynh tự ý mua dược liệu trôi nổi trên thị trường còn đối mặt với nguy cơ ẩm mốc, nhiễm kim loại nặng hoặc tồn dư chất bảo quản thực vật, đe dọa trực tiếp đến chức năng gan thận của trẻ nhỏ.
Những đối tượng tuyệt đối không nên sử dụng ba kích
Từ các cơ chế dược lý và cảnh báo lâm sàng, các nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh xa ba kích dưới mọi hình thức (sắc uống, ngâm rượu, hoàn tán hay chế biến món ăn):
Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ và trẻ vị thành niên chưa hoàn thiện hệ xương: Tuyệt đối không dùng vì nguy cơ gây rối loạn trục nội tiết, dậy thì sớm và cốt hóa sớm sụn tăng trưởng.
Người có thể trạng âm hư hỏa vượng: Những người thường xuyên có biểu hiện nóng trong, lòng bàn tay bàn chân nóng, miệng khô họng khát, đại tiện táo bón, tiểu tiện vàng đỏ không được dùng vị thuốc có tính ôn táo bổ dương như ba kích.
Người mắc các bệnh lý tim mạch, huyết áp không ổn định: Do dược liệu có tác dụng trợ dương, tăng tuần hoàn nên có thể gây bốc hỏa, tăng nhịp tim hoặc dao động huyết áp khó kiểm soát.
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Dược chất có thể qua hàng rào nhau thai hoặc bài tiết qua sữa mẹ, gây ảnh hưởng tiêu cực đến thai nhi và trẻ bú mẹ.
Giải pháp khoa học và an toàn cho trẻ chậm lớn, còi cọc
Thay vì tìm đến các loại thảo dược bổ thận tráng dương nguy hiểm, cha mẹ cần tiếp cận vấn đề chậm lớn của trẻ dựa trên các nguyên tắc khoa học đã được kiểm chứng. Chậm lớn và còi cọc có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân: thiếu hụt vi chất dinh dưỡng, rối loạn hấp thu đường ruột, nhiễm ký sinh trùng, dị tật bẩm sinh hoặc bất thường hormone tăng trưởng.
Bước đầu tiên và quan trọng nhất là đưa trẻ đến các cơ sở y tế chuyên khoa nhi hoặc trung tâm dinh dưỡng để được thăm khám tổng quát. Bác sĩ sẽ tiến hành đo nhân trắc học, xét nghiệm máu, đánh giá lượng vi chất (canxi, kẽm, sắt, vitamin D3) và chụp X-quang tuổi xương nếu cần thiết để xác định chính xác nguyên nhân gốc rễ.
Về chế độ dinh dưỡng hàng ngày, phụ huynh cần tập trung vào việc cân bằng 4 nhóm chất cơ bản: tinh bột, chất đạm chất lượng cao (thịt, cá, trứng, sữa), chất béo lành mạnh và vitamin khoáng chất từ rau xanh, trái cây tươi. Đảm bảo trẻ được uống đủ nước, ngủ đủ giấc (đặc biệt là giấc ngủ sâu trước 22 giờ đêm vì hormone tăng trưởng GH tiết ra nhiều nhất vào thời điểm này), và khuyến khích vận động ngoài trời ít nhất 30-60 phút mỗi ngày.
Ba kích là vị thuốc quý của nền y học cổ truyền nhưng chỉ phát huy giá trị khi dùng đúng bệnh, đúng liều và đúng đối tượng. Việc tự ý cho trẻ nhỏ còi cọc uống ba kích là sai lầm nguy hại, đánh đổi sức khỏe lâu dài của con bằng những niềm tin truyền miệng thiếu căn cứ khoa học. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa bất kỳ loại thuốc hay thực phẩm chức năng nào vào cơ thể con trẻ.
