Trẻ sơ sinh bị đau bụng quấy khóc (colic), dùng trà cúc La Mã có hiệu quả?

Nhiều bậc cha mẹ từng trải qua cảm giác bất lực khi con quấy khóc liên tục hàng giờ vào cùng một thời điểm trong ngày mà không rõ nguyên nhân. Tình trạng này dân gian hay gọi là "khóc dạ đề", còn y học gọi là chứng đau bụng co thắt ở trẻ sơ sinh (infantile colic). Trước sự mệt mỏi kéo dài, không ít phụ huynh tìm đến các giải pháp truyền miệng, trong đó việc cho trẻ uống trà thảo mộc cúc La Mã (chamomile tea) được lan truyền khá rộng rãi.

Tuy nhiên, liệu giải pháp từ thảo dược này có thực sự an toàn và đem lại hiệu quả rõ rệt cho hệ tiêu hóa non nớt của trẻ sơ sinh? Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất cúc La Mã kết hợp cùng một số thảo dược khác có thể mang lại hiệu quả giảm khóc ở mức độ nhất định, nhưng cha mẹ không nên tùy tiện cho trẻ sơ sinh uống nước trà thảo mộc tự pha chế ^[1].

Nỗi ám ảnh mang tên chứng khóc dạ đề ở trẻ sơ sinh

Khóc dạ đề được định nghĩa là những đợt quấy khóc quá mức, dữ dội và khó dỗ dành, xảy ra ở những đứa trẻ hoàn toàn khỏe mạnh mà không tìm ra nguyên nhân bệnh lý rõ ràng [1, 3]. Hiện tượng này rất phổ biến trong 3 tháng đầu đời, chiếm khoảng 20% tổng số trẻ sơ sinh ^[2]. Các cơn khóc thường bắt đầu vào khoảng 2 tuần tuổi và có xu hướng lặp lại vào buổi chiều tối ^[2].

Sự xuất hiện của chứng đau bụng co thắt không chỉ khiến trẻ khó chịu mà còn ảnh hưởng nặng nề đến tâm lý gia đình ^[3]. Tiếng khóc không dứt của con dễ dẫn đến kiệt quệ cảm xúc ở người chăm sóc, làm tăng nguy cơ trầm cảm sau sinh và thậm chí là nguyên nhân khiến mẹ phải cai sữa sớm ^[4]. Do đó, việc tìm kiếm một biện pháp làm dịu đường ruột cho trẻ luôn là mong mỏi cấp thiết của các bậc phụ huynh ^[5].

Dù gây ra nhiều căng thẳng, chứng quấy khóc này là một hiện tượng lành tính và phương pháp can thiệp đã được chứng minh hiệu quả nhất chính là thời gian [1, 5]. Đa số các trường hợp trẻ sơ sinh bị co thắt bụng đều tự thuyên giảm và biến mất khi trẻ đạt 6 tháng tuổi nhờ hệ tiêu hóa dần hoàn thiện [1, 7].

Cơ chế tác động của cúc La Mã lên đường ruột non nớt

Để hiểu lý do cúc La Mã được sử dụng cho trẻ bị colic, các nhà khoa học đã phân tích những đặc tính sinh học của loài hoa này. Trong các tài liệu nghiên cứu, cúc La Mã được ghi nhận sở hữu các đặc tính chống co thắt cơ trơn tiêu hóa, chống viêm và giảm tích tụ khí ga trong đường ruột ^[6].

Hệ thần kinh thực vật và cơ quan tiêu hóa của trẻ trong những tuần đầu sau sinh chưa thực sự hoàn thiện, dễ dẫn đến hiện tượng tăng nhu động ruột quá mức và ứ đọng hơi ^[6]. Tình trạng này khiến bụng trẻ bị căng trướng, đau quặn và dẫn tới phản xạ khóc thét [2, 8].

Các hoạt chất tự nhiên trong cúc La Mã khi tiếp xúc với niêm mạc ruột có thể hỗ trợ thư giãn các cơ trơn đang co thắt dữ dội, từ đó làm giảm cảm giác đau thắt bụng ^[6]. Ngoài ra, đặc tính hỗ trợ giảm đầy hơi giúp trẻ dễ dàng tống khí thừa ra ngoài, giảm bớt áp lực chướng bụng [2, 8].

Các bằng chứng khoa học nói gì về hiệu quả thực tế?

Hiệu quả của cúc La Mã trong việc làm giảm khóc dạ đề đã được ghi nhận trong một số thử nghiệm lâm sàng, nhưng phần lớn đều xuất hiện dưới dạng phối hợp đa thảo dược hoặc dùng ngoài da, thay vì dùng trà đơn thuần [1, 8].

Một đánh giá y khoa công bố năm 2006 ghi nhận rằng trà thảo mộc kết hợp gồm cúc La Mã, cỏ roi ngựa (vervain), cam thảo (licorice), tiểu hồi hương (fennel) và bạc hà chanh (balm-mint) cho thấy hiệu quả làm dịu cơn khóc trong một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng quy mô nhỏ ^[1]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra hạn chế lớn là lượng thể tích nước trà cần thiết để đạt hiệu quả điều trị lại quá lớn so với dung tích dạ dày của trẻ sơ sinh, làm hạn chế tính hữu dụng thực tế của phương pháp này, với mức độ khuyến cáo B ^[1].

Trong một nghiên cứu lâm sàng năm 2022 về giải pháp thảo dược giảm co thắt đường ruột, việc can thiệp đã giúp giảm đáng kể thời gian khóc hàng ngày của trẻ bị colic ^[7]. Phần lớn trẻ sơ sinh đáp ứng tích cực ngay trong tuần đầu tiên sử dụng, đồng thời ghi nhận sự sụt giảm rõ rệt số lần trẻ bị chướng khí và xì hơi trong ngày dựa trên thang điểm IGSQ ^[7]. Tác dụng làm dịu triệu chứng tiêu hóa vẫn duy trì đến 7 ngày sau khi ngừng sử dụng và hầu hết trẻ không bị tái phát trong giai đoạn theo dõi tiếp theo ^[7]. Tỷ lệ đáp ứng điều trị của bài thuốc thảo dược này sau 2 tuần đạt 80%, tương đương với nhóm sử dụng chất cộng sinh synbiotic và cao hơn mức giảm thời gian khóc của hoạt chất Simethicone đơn thuần ^[7].

Bên cạnh đường uống, việc sử dụng cúc La Mã dưới dạng tinh dầu bôi ngoài da cũng được các chuyên gia ghi nhận mang lại lợi ích tích cực ^[6]. Trong một nghiên cứu công bố năm 2023 về các liệu pháp điều trị colic, tinh dầu cúc La Mã khi dùng để thoa xoa bóp vùng bụng cho trẻ đã cải thiện đáng kể các triệu chứng quấy khóc nhờ khả năng thẩm thấu hỗ trợ làm giãn cơ trơn và giảm đầy hơi mà không cần đưa trực tiếp dung dịch vào hệ tiêu hóa ^[6].

Lợi ích và giới hạn từ các nghiên cứu hiện tại

Dù các kết quả nghiên cứu ban đầu khá hứa hẹn, cha mẹ cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các bằng chứng khoa học đối với thảo dược cúc La Mã. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng đạt kết quả tốt đều dùng chế phẩm kết hợp hoặc chiết xuất tiêu chuẩn hóa, không tương đương với việc dùng trà khô tự hãm tại nhà [1, 2].

Nghiên cứu năm 2022 chỉ ra rằng mặc dù biện pháp thảo dược làm giảm chướng bụng và giảm thời gian khóc, nó lại không cải thiện được thời lượng giấc ngủ cũng như các triệu chứng tiêu hóa khác của trẻ sơ sinh ^[7]. Hơn nữa, việc sử dụng các loại thuốc điều trị quy ước cho trẻ dưới 6 tháng tuổi vốn luôn bị hạn chế hoặc gây tranh cãi do lo ngại tác dụng phụ nghiêm trọng ^[7]. Ví dụ, hoạt chất dicyclomine từng được chứng minh có hiệu quả giảm đau bụng co thắt nhưng nhà sản xuất đã chống chỉ định dùng cho trẻ nhỏ do các rủi ro an toàn đáng lo ngại ^[1].

Mặt khác, tổng quan hệ thống năm 2021 về các liệu pháp bổ sung cho trẻ quấy khóc cho thấy nhiều can thiệp thảo dược hay tinh dầu đường uống, bôi ngoài da hay xông hơi không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng, nhưng mức độ chứng minh vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu quy mô lớn hơn để chuẩn hóa liều dùng ^[5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc cho trẻ sơ sinh

Hiểu lầm phổ biến nhất của các bậc cha mẹ là cho rằng "thảo mộc tự nhiên thì vô hại, uống bao nhiêu cũng được". Trên thực tế, dạ dày trẻ sơ sinh dưới 6 tháng tuổi có thể tích rất nhỏ. Việc cho trẻ uống nhiều thìa nước trà thảo dược sẽ làm lấp đầy dạ dày bằng chất lỏng nghèo dinh dưỡng, khiến trẻ giảm bú sữa mẹ hoặc sữa công thức, dẫn đến nguy cơ chậm tăng cân và rối loạn điện giải ^[1].

Một sai lầm khác là tự ý mua hoa cúc khô trôi nổi trên thị trường để sắc hoặc hãm lấy nước cho con uống. Thảo dược thô không qua kiểm định y tế có nguy cơ nhiễm nấm mốc, phấn hoa lạ gây dị ứng, hoặc chứa tàn dư thuốc bảo vệ thực vật rất nguy hiểm cho gan thận non nớt của trẻ.

Nhiều người cũng nhầm tưởng rằng trà cúc La Mã có thể "chữa khỏi dứt điểm" chứng khóc dạ đề. Y học khẳng định colic là một hội chứng sinh lý tự giới hạn theo độ tuổi ^[1]. Không có bất kỳ loại trà hay loại thuốc nào có thể chấm dứt hoàn toàn cơn khóc ngay lập tức, mà mục đích can thiệp chỉ là hỗ trợ giảm bớt cảm giác chướng khí khó chịu để trẻ dễ chịu hơn ^[7].

Những ai cần thận trọng và tuyệt đối không tự ý áp dụng?

Các bậc phụ huynh có con nhỏ dưới 6 tháng tuổi cần hết sức thận trọng trước khi cho trẻ dung nạp bất kỳ dung dịch nào ngoài sữa mẹ và sữa công thức chuyên biệt ^[1]. Những đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý:

• Trẻ sơ sinh sinh non, trẻ nhẹ cân hoặc đang có vấn đề bệnh lý về chuyển hóa, tim mạch, tiêu hóa cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám trực tiếp thay vì tự dùng thảo dược.
• Trẻ có biểu hiện dị ứng cơ địa hoặc gia đình có tiền sử dị ứng nghiêm trọng với các loài thực vật họ Cúc (Asteraceae) không nên tiếp xúc với cúc La Mã vì nguy cơ phản ứng quá mẫn.
• Trẻ quấy khóc kèm theo các dấu hiệu cờ đỏ bệnh lý như sốt, nôn ra dịch vàng xanh, phân lẫn máu, bụng chướng to cứng, sụt cân hoặc bỏ bú. Đây không phải là hội chứng colic thông thường và cần đưa đi viện cấp cứu ngay.

Hướng chăm sóc an toàn và gợi ý áp dụng thực tế

Thay vì mạo hiểm cho con uống trà tự pha, cha mẹ nên áp dụng các giải pháp làm dịu cơ học không xâm lấn đã được y văn ghi nhận về độ an toàn cao. Việc kết hợp điều chỉnh chế độ ăn của người mẹ đang cho con bú theo hướng giảm các chất dễ gây dị ứng và giảm bớt các kích thích môi trường xung quanh (âm thanh ồn ào, ánh sáng chói) là bước can thiệp ban đầu hữu ích ^[1].

Liệu pháp xoa bóp vùng bụng là một lựa chọn can thiệp tại chỗ mang lại nhiều lợi ích cho trẻ bị colic [6, 8]. Quá trình massage giúp kích hoạt hệ thống thần kinh phó giao cảm, hỗ trợ thư giãn đường ruột, thúc đẩy tiêu hóa và tống khí ga ứ đọng ra ngoài dễ dàng hơn ^[6]. Một nghiên cứu đã chỉ ra việc thực hiện bài massage bụng từ 15 đến 20 phút bằng dầu chuyên dụng cho trẻ em, làm 3 lần một ngày trong lúc trẻ đang thư giãn suốt một tuần, đã giúp giảm mạnh cả thời gian (giảm từ 73% xuống 28%) và tần suất quấy khóc so với biện pháp bế đung đưa thông thường ^[6].

Nếu muốn tận dụng đặc tính thư giãn của cúc La Mã, phụ huynh có thể tham khảo ý kiến bác sĩ để dùng tinh dầu cúc La Mã chuyên biệt thoa ngoài da kết hợp massage nhẹ nhàng theo chiều kim đồng hồ quanh rốn của bé ^[6]. Tuyệt đối không tự ý cho trẻ sơ sinh uống trà cúc tự hãm mà không có chỉ định từ bác sĩ nhi khoa ^[1].

Tóm lại, cúc La Mã có chứa những hoạt chất hỗ trợ giảm co thắt và chống đầy hơi, nhưng việc tự ý cho trẻ sơ sinh uống nước trà tiềm ẩn nhiều nguy cơ dinh dưỡng và an toàn đường ruột [1, 8]. Cha mẹ hãy giữ bình tĩnh, ưu tiên các biện pháp làm dịu vật lý như massage bụng, và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên môn trước khi muốn sử dụng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào cho con [1, 8].