Phụ nữ mang thai có nên dùng lá hương nhu trắng để trị cảm cúm?

Mỗi khi thời tiết giao mùa, phụ nữ mang thai thường dễ mắc cảm cúm, sốt hoặc đau đầu nhưng lại e ngại việc dùng thuốc tây. Nhiều gia đình truyền tai nhau kinh nghiệm nấu nước lá hương nhu trắng để uống hoặc xông giải cảm vì tin rằng thảo dược tự nhiên luôn lành tính.

Tuy nhiên, các chuyên gia y tế khuyến cáo phụ nữ mang thai không nên tự ý uống nước sắc đậm đặc hoặc dùng tinh dầu hương nhu trắng để trị cảm cúm. Hiện chưa có dữ liệu khoa học nào chứng minh độ an toàn của loại cây này đối với thai phụ và thai nhi, trong khi các chiết xuất tinh dầu chứa nhiều hoạt chất sinh học mạnh tiềm ẩn nguy cơ gây độc tính tế bào hoặc ảnh hưởng xấu đến thai kỳ.

Thảo dược quen thuộc và nỗi băn khoăn của mẹ bầu

Con người từ lâu đã phụ thuộc vào việc sử dụng các loại thảo mộc như chất bổ sung để bảo vệ cơ thể cũng như làm liệu pháp điều trị cho nhiều chứng bệnh khác nhau như tiêu chảy, nhiễm trùng đường hô hấp dưới, cảm lạnh thông thường và nhiễm trùng da ^[1]. Việc tiêu thụ các sản phẩm tự nhiên này đã nhận được sự ủng hộ rộng rãi trên toàn cầu trong những năm gần đây ^[1].

Trong số đó, cây hương nhu trắng (tên khoa học là Ocimum gratissimum) là một loại cây có nhiều giá trị dược liệu trong y học cổ truyền ^[2]. Các bộ phận khác nhau của cây Ocimum gratissimum Linn được sử dụng rộng rãi trong y học dân gian để điều trị nhiều bệnh, một số trong đó liên quan đến nhiễm ký sinh trùng như sốt và đau đầu ^[3]. Lá cây Ocimum gratissimum được biết đến là một loại dược liệu có nhiều hiệu quả dược lý và trị liệu như đặc tính chống oxy hóa, chống viêm và chống chết tế bào theo chương trình ^[4].

Chính vì những công dụng truyền thống trong việc giảm sốt, nhức đầu và trị cảm lạnh, nhiều phụ nữ mang thai khi bị cảm cúm thường nghĩ ngay đến việc hái lá hương nhu trắng trong vườn nhà để nấu nước uống. Tuy nhiên, cơ thể phụ nữ trong giai đoạn thai kỳ có nhiều thay đổi nhạy cảm. Một hoạt chất có thể an toàn hoặc mang lại lợi ích cho người bình thường nhưng lại tiềm ẩn rủi ro lớn đối với sự phát triển của phôi thai.

Thành phần hóa học phức tạp trong lá và tinh dầu hương nhu trắng

Để hiểu vì sao hương nhu trắng không phải là lựa chọn an toàn tuyệt đối cho bà bầu, cần nhìn vào bảng thành phần hóa học đa dạng và có hoạt tính mạnh của loài cây này. Hoạt tính sinh học và thành phần của cây không cố định mà thay đổi tùy thuộc vào giai đoạn sinh trưởng (trước khi ra hoa và khi ra hoa hoàn toàn) cũng như bộ phận của cây được chiết xuất (hạt, thân và lá) ^[3].

Một nghiên cứu phân tích thành phần hóa học của tinh dầu từ các bộ phận trên mặt đất của cây Ocimum gratissimum đã xác định được 47 hợp chất, đặc trưng bởi sự hiện diện của các thành phần chính là p-cymene, thymol, gamma-terpinene, beta-myrcene và alpha-thujene, tùy thuộc vào giai đoạn sinh trưởng ^[3]. Ngoài ra, một nghiên cứu khác công bố năm 2024 trên biến chủng Ocimum gratissimum var. suave khi chiết xuất tinh dầu từ cụm hoa và phần thân - lá bằng phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước đã xác định được 16 hợp chất thông qua sắc ký khí khối phổ (GC-MS), trong đó eugenol là thành phần chính trong cả hai dịch chiết ^[2].

Những hợp chất như eugenol, thymol hay p-cymene mang lại mùi thơm đặc trưng và khả năng kháng khuẩn, kháng viêm cho hương nhu trắng. Thế nhưng, dưới góc độ độc chất học, tinh dầu nguyên chất hoặc dịch chiết đậm đặc chứa hàm lượng cao các chất này hoạt động như những hóa chất sinh học mạnh. Khi đi vào cơ thể mẹ bầu qua đường uống hoặc hít thở liều lượng lớn, chúng có thể vượt qua hàng rào nhau thai hoặc gây ra những phản ứng sinh lý bất lợi.

Nghiên cứu khoa học nói gì về tác dụng và độc tính của hương nhu trắng?

Cho đến nay, các nghiên cứu về Ocimum gratissimum chủ yếu dừng lại ở mô hình trong ống nghiệm (in vitro) hoặc thử nghiệm trên động vật và côn trùng, hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng đánh giá độ an toàn trên phụ nữ mang thai.

Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã đánh giá hoạt tính kháng ký sinh trùng trong ống nghiệm và độc tính tế bào của tinh dầu cũng như dịch chiết thô ethanol từ lá, thân và hạt của cây Ocimum gratissimum thu hái tại Benin ở giai đoạn trước và đang ra hoa hoàn toàn ^[3]. Tinh dầu được phân lập bằng phương pháp chưng cất nước và độc tính tế bào được đánh giá trong ống nghiệm trên dòng tế bào buồng trứng chuột đồng Trung Quốc (CHO) và dòng tế bào nguyên bào sợi không ung thư ở người (WI38) thông qua xét nghiệm MTT, đồng thời độc tính cũng được đánh giá trên ấu trùng tôm Artemia salina Leach ^[3]. Kết quả cho thấy tinh dầu và dịch chiết thô không bay hơi có hoạt tính chống lại ký sinh trùng Trypanosoma brucei brucei mạnh hơn so với Plasmodium falciparum (chủng 3D7), trong đó khả năng ức chế sự phát triển của Trypanosoma brucei brucei tốt nhất được ghi nhận ở dịch chiết thô ethanol từ lá (với nồng độ ức chế 50% IC50 là 1,66 +- 0,48 mug/mL) và hạt (IC50 là 1,29 +- 0,42 mug/mL) ở giai đoạn ra hoa hoàn toàn với độ chọn lọc tốt (chỉ số chọn lọc SI lớn hơn 10) ^[3]. Việc phải kiểm tra độc tính trên tế bào buồng trứng động vật và nguyên bào sợi người cho thấy giới khoa học luôn thận trọng trước nguy cơ gây độc tế bào của dịch chiết loài cây này.

Một nghiên cứu khác năm 2021 được thiết kế để đánh giá tác dụng bảo vệ của chiết xuất giàu polyphenol từ lá Ocimum gratissimum chống lại tình trạng rối loạn chức năng thận do thuốc hóa trị cyclophosphamide (CP) gây ra ở chuột cống Wistar ^[4]. Trong thí nghiệm này, chuột được dùng trước chiết xuất lá Ocimum gratissimum với liều 400 mg/kg trọng lượng cơ thể trong 4 ngày, sau đó dùng kết hợp thêm 50 mg/kg trọng lượng cơ thể chất CP từ ngày thứ 5 đến ngày thứ 7 cùng với chiết xuất lá ^[4]. Kết quả cho thấy việc sử dụng chiết xuất lá Ocimum gratissimum đã ngăn chặn stress oxy hóa, tổn thương thận, làm giảm viêm, tăng sản xuất aldosterone và giảm mất ion natri cũng như mất nước ở chuột ^[4]. Nồng độ creatinine huyết tương, ure và albumin nước tiểu đã trở lại bình thường, đồng thời chiết xuất này cũng làm giảm nồng độ Interleukin-(IL)-6, protein phản ứng C trong huyết tương và hoạt tính của myeloperoxidase cùng malondialdehyde ở những con chuột bị tiêm CP ^[4]. Dù mang lại hiệu quả bảo vệ thận ấn tượng trên chuột bị nhiễm độc hóa chất, mức liều 400 mg/kg trọng lượng cơ thể là một liều lượng thực nghiệm trên động vật, không thể suy diễn để áp dụng cho phụ nữ đang mang thai.

Liên quan đến hệ sinh sản, một nghiên cứu công bố năm 2019 đã đánh giá độc tính sinh sản của phân đoạn ethyl acetate và phân đoạn butanol từ dịch chiết thô methanol của lá Ocimum gratissimum trên chuột cống đực Wistar ^[1]. Nghiên cứu độc tính sinh sản bán mãn tính được thực hiện bằng cách cho các nhóm động vật uống hàng ngày các mức liều 25, 100 và 400 mg/kg trọng lượng cơ thể của từng phân đoạn, trong khi nhóm đối chứng dùng 1 ml nước muối sinh lý hàng ngày trong suốt 28 ngày ^[1]. Kết quả cho thấy có sự gia tăng đáng kể (P < 0,05) về nồng độ testosterone trong huyết thanh, mức tăng trọng lượng cơ thể và số lượng tinh trùng, đồng thời tăng trọng lượng tinh hoàn trung bình, bảo tồn mô học tinh hoàn với sự gia tăng sinh tinh ở cả hai nhóm dùng phân đoạn chiết xuất so với nhóm đối chứng ^[1]. Khả năng di chuyển của tinh trùng cũng cao hơn đáng kể (P < 0,05) ở nhóm điều trị bằng phân đoạn ethyl acetate so với nhóm đối chứng ^[1]. Tuy nhiên, nồng độ hormone tạo hoàng thể (luteinising hormone - LH) trong huyết thanh lại giảm đáng kể (P < 0,05) ở tất cả các nhóm thử nghiệm so với nhóm đối chứng, và các tác động này thể hiện rõ rệt hơn ở nhóm dùng phân đoạn butanol so với nhóm ethyl acetate ^[1]. Nhóm tác giả kết luận các phân đoạn này không gây độc ở các liều thử nghiệm đối với hệ sinh sản đực và phân đoạn ethyl acetate có thể an toàn hơn phân đoạn butanol ^[1]. Dù vậy, sự sụt giảm đáng kể hormone LH trong máu là một bằng chứng rõ ràng cho thấy chiết xuất lá hương nhu trắng có khả năng can thiệp trực tiếp vào hệ thống nội tiết sinh sản. Đối với phụ nữ mang thai, bất kỳ sự xáo trộn nào về hormone sinh sản cũng có thể dẫn đến những hệ lụy nguy hiểm cho sự duy trì thai kỳ.

Bên cạnh đó, hoạt tính sinh học mạnh có khả năng gây độc của tinh dầu hương nhu trắng còn được thể hiện qua nghiên cứu năm 2024 về khả năng diệt côn trùng đối với hai loài sâu bọ hại kho dược liệu phổ biến là Tribolium castaneum và Liposcelis bostrychophila ^[2]. Trong các thử nghiệm độc tính xông hơi, tinh dầu cho thấy độc tính hạn chế đối với T. castaneum nhưng lại thể hiện độc tính tốt hơn đối với L. bostrychophila ^[2]. Các thử nghiệm độc tính tiếp xúc chỉ ra rằng tinh dầu chiết từ phần thân - lá có tiềm năng diệt côn trùng tốt hơn tinh dầu từ cụm hoa, trong khi tác dụng diệt côn trùng của riêng hoạt chất eugenol đôi khi còn vượt qua cả tinh dầu toàn phần ^[2]. Ngoài ra, các thí nghiệm xua đuổi cho thấy tinh dầu Ocimum gratissimum xua đuổi côn trùng ở các mức độ khác nhau, với hiệu quả bị ảnh hưởng bởi nồng độ và thời gian tiếp xúc ^[2]. Một hợp chất tự nhiên có độc tính tiếp xúc và xông hơi đủ mạnh để tiêu diệt côn trùng như eugenol trong tinh dầu hương nhu chắc chắn không phải là chất có thể sử dụng tùy tiện với liều cao cho thai phụ.

Quy chuẩn khắt khe khi đánh giá độc tính phát triển thai nhi

Trong y học hiện đại, để kết luận một hoạt chất hay thảo dược có an toàn cho thai kỳ hay không, các nhà khoa học phải thực hiện các quy trình sàng lọc độc tính phát triển và khả năng gây quái thai vô cùng nghiêm ngặt.

Từ năm 1982, một quy trình sàng lọc quái thai trong cơ thể sống (in vivo) sử dụng chuột nhắt mang thai đã được thực hiện để khảo sát 28 hợp chất có tiềm năng gây quái thai đã biết ^[5]. Sự phát triển sau sinh và khả năng sống sót của chuột con bị phơi nhiễm trước khi sinh được sử dụng làm thước đo độc tính phát triển ^[5]. Chuột cái mang thai chủng CD-1 được cho dùng liều dung nạp tối đa của các hợp chất trong tối đa 5 ngày liên tiếp trong giai đoạn hình thành cơ quan chính của bào thai ^[5]. Sau khi chuột mẹ sinh con, quy mô ổ đẻ và trọng lượng chuột con vào ngày thứ 1 và thứ 3 sau sinh được ghi nhận và so sánh với nhóm đối chứng song song ^[5]. Kết quả cho thấy tất cả 15 hợp chất gây quái thai theo tiêu chuẩn thử nghiệm thông thường đều biểu hiện một số hình thức độc tính phát triển, và trong số 4 hóa chất chỉ gây độc cho thai nhi (làm giảm cân nặng hoặc tạo xương sườn phụ), quy trình sàng lọc đã xác định thành công những chất làm giảm cân nặng ^[5]. Trong số 9 hợp chất không cho thấy tác dụng trong các thử nghiệm tiêu chuẩn, có 6 chất âm tính trong sàng lọc và 3 chất làm giảm khả năng sống sót hoặc giảm cân nặng ^[5].

Đến năm 1986, hệ thống thử nghiệm xác định độc tính (bao gồm tiềm năng gây quái thai) dựa trên sự tăng trưởng và khả năng sống sót của phôi, thai nhi và chuột sau sinh tiếp tục được xác nhận giá trị thông qua việc thử nghiệm một loạt 55 hợp chất trên chuột nhắt ICR/SIM mang thai được canh thời gian trong giai đoạn hình thành cơ quan ^[6]. Các hợp chất thử nghiệm đại diện cho nhiều nhóm khác nhau bao gồm thuốc trừ sâu, dung môi hữu cơ, kim loại, steroid, chất dinh dưỡng, phụ gia thực phẩm, chất chống chuyển hóa, tác nhân alkyl hóa và dược phẩm ^[6]. Một mức liều duy nhất, ở tại hoặc gần mức gây ra độc tính rõ rệt cho chuột mẹ trong các nghiên cứu tìm khoảng liều sơ bộ, đã được đưa vào cơ thể qua đường ống thông dạ dày từ ngày thứ 8 đến ngày thứ 12 của thai kỳ ^[6]. Quy mô ổ đẻ và trọng lượng vào ngày sinh cũng như 2 ngày sau sinh được ghi lại, thai chết lưu được kiểm tra, và những chuột mẹ chưa sinh con vào ngày thứ 21 hoặc 22 của thai kỳ sẽ bị mổ khám nghiệm tử cung ^[6]. Kết quả đã xác nhận mối tương quan chặt chẽ giữa hoạt tính gây quái thai được báo cáo với khả năng sống sót của phôi/thai nhi và sự phát triển sau sinh ^[6].

Điểm lại các quy chuẩn lịch sử này để thấy rằng, lá hương nhu trắng và tinh dầu của nó chưa từng vượt qua các bài kiểm tra sàng lọc độc tính phôi thai bài bản như vậy. Khi một thảo dược chưa được xác nhận an toàn trong giai đoạn hình thành cơ quan của thai nhi, việc bà bầu uống nước lá hương nhu đậm đặc hay dùng tinh dầu liều cao chẳng khác nào đặt thai nhi vào tình trạng phơi nhiễm hóa chất chưa rõ rủi ro.

Những hiểu lầm thường gặp về việc dùng lá hương nhu giải cảm

Hiểu lầm phổ biến nhất của nhiều gia đình là đánh đồng việc ăn một vài cọng rau thơm trong bữa ăn hàng ngày với việc sắc cả nắm lá lớn thành nước đặc để uống trị bệnh. Khi dùng làm gia vị với lượng rất nhỏ, nồng độ các chất như eugenol hay thymol đi vào cơ thể ở mức thấp. Ngược lại, khi nấu nước sắc đặc hoặc chưng cất thành tinh dầu để uống và xông hơi kín, nồng độ hoạt chất tăng lên gấp nhiều lần, làm tăng nguy cơ kích ứng niêm mạc, biến đổi nội tiết tố hoặc gây co thắt cơ trơn, trong đó có cơ tử cung.

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng xông hơi toàn thân bằng nồi nước lá hương nhu nóng già sẽ giúp bà bầu nhanh khỏi cảm cúm mà không ảnh hưởng đến em bé vì không uống trực tiếp. Thực tế, các thử nghiệm về độc tính xông hơi cho thấy các hợp chất dễ bay hơi trong tinh dầu hương nhu trắng có hoạt tính sinh học rất mạnh ^[2]. Hơn nữa, việc ngồi trong chăn kín xông hơi nước nóng làm tăng thân nhiệt của người mẹ đột ngột, gây mất nước, tụt huyết áp và giảm lượng máu nuôi dưỡng thai nhi, đồng thời việc hít thở lượng lớn hơi tinh dầu đậm đặc trong không gian hẹp có thể gây khó thở và nhiễm độc qua đường hô hấp.

Ai nên đặc biệt thận trọng khi tiếp xúc với hương nhu trắng?

Nhóm đầu tiên cần tuyệt đối thận trọng là phụ nữ đang mang thai, đặc biệt là trong 3 tháng đầu thai kỳ (giai đoạn phôi thai đang phân chia tế bào và hình thành các cơ quan chính) và 3 tháng cuối thai kỳ. Việc dùng liều cao các chiết xuất từ hương nhu trắng có nguy cơ làm thay đổi nồng độ hormone sinh sản như nghiên cứu trên động vật đã chỉ ra đối với hormone LH ^[1], từ đó dễ dẫn đến các cơn co thắt tử cung ngoài ý muốn, dọa sẩy thai hoặc sinh non.

Nhóm thứ hai là những phụ nữ đang có kế hoạch mang thai hoặc đang điều trị hiếm muộn. Do các phân đoạn chiết xuất từ lá hương nhu trắng có tác động làm biến đổi các chỉ số nội tiết tố sinh sản như testosterone và hormone tạo hoàng thể LH ^[1], việc sử dụng thường xuyên dưới dạng thuốc sắc có thể làm nhiễu loạn chu kỳ rụng trứng tự nhiên.

Nhóm thứ ba là người có cơ địa dị ứng, hen suyễn, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Tinh dầu hương nhu trắng chứa tới 47 hợp chất hóa học khác nhau bao gồm p-cymene, thymol, eugenol ^[3], ^[2], rất dễ gây kích ứng đường hô hấp, co thắt phế quản hoặc bỏng rát da nếu bôi trực tiếp tinh dầu nguyên chất mà không pha loãng. Những người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang phải sử dụng thuốc điều trị theo đơn cũng không nên tự ý uống nước lá hương nhu trắng đậm đặc để tránh tương tác thuốc bất lợi.

Cách xử trí cảm cúm an toàn và áp dụng thực tế trong đời sống

Khi phụ nữ mang thai có các triệu chứng cảm cúm, sốt hoặc đau đầu, nguyên tắc quan trọng nhất là không tự ý dùng bất kỳ loại thuốc tây hay thảo dược truyền miệng nào khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa. Việc điều trị cho bà bầu luôn đòi hỏi bác sĩ phải thực hiện đánh giá cân bằng giữa lợi ích và nguy cơ một cách kỹ lưỡng ^[7].

Để làm dịu các triệu chứng cảm lạnh thông thường một cách an toàn tại nhà, mẹ bầu có thể áp dụng các biện pháp chăm sóc cơ bản đã được y học công nhận:

• Nghỉ ngơi nhiều hơn tại phòng thoáng khí, giữ ấm cơ thể vừa phải.
• Uống đủ nước ấm, nước trái cây tươi hoặc sữa để bù điện giải và làm loãng đờm.
• Súc miệng và rửa mũi hàng ngày bằng nước muối sinh lý 0,9% để làm sạch đường hô hấp trên, giảm nghẹt mũi và đau họng.
• Ăn các món ăn mềm, ấm, giàu dinh dưỡng và dễ tiêu hóa như cháo, súp gà để tăng cường sức đề kháng tự nhiên.

Đối với lá hương nhu trắng, nếu người trưởng thành khỏe mạnh (không mang thai) muốn sử dụng theo kinh nghiệm dân gian để hỗ trợ giảm cảm nhẹ hoặc xua đuổi côn trùng trong nhà, cần lưu ý chỉ dùng lượng nhỏ vừa phải, không lạm dụng tinh dầu nguyên chất đường uống. Khi dùng tinh dầu để xua đuổi côn trùng, cần lưu ý hiệu quả và độ an toàn phụ thuộc nhiều vào nồng độ cũng như thời gian tiếp xúc ^[2], do đó chỉ nên khuếch tán nhẹ ở nơi thông thoáng và tránh xa tầm tay trẻ em cũng như phòng ngủ của bà bầu.

Tóm lại, dù hương nhu trắng là một dược liệu quý có tính kháng viêm, chống oxy hóa và từng được dùng phổ biến trong dân gian để trị sốt, cảm lạnh, nhưng chiết xuất và tinh dầu của nó lại chứa nhiều hoạt chất mạnh có thể tác động đến nội tiết và gây độc ở liều cao. Phụ nữ mang thai cần tránh uống nước lá hương nhu sắc đặc hoặc dùng tinh dầu để bảo vệ sự phát triển toàn diện và an toàn nhất cho thai nhi. Khi có dấu hiệu sốt hoặc cảm cúm kéo dài, mẹ bầu nên đến cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám và tư vấn phương pháp điều trị phù hợp.