Thói quen tự tìm mua dược liệu khô về đun nước uống hàng ngày để thanh nhiệt, giải độc khá phổ biến trong nhiều gia đình Việt. Trong đó, thanh hao hoa vàng thường được truyền tai nhau như một loại thảo mộc lành tính giúp mát gan và phòng bệnh. Tuy nhiên, việc tự ý sắc uống loại cây này kéo dài có thực sự an toàn cho lá gan?

Câu trả lời ngắn gọn là thanh hao hoa vàng có tác động hai mặt lên gan tùy thuộc vào dạng bào chế, liều lượng và cơ địa người dùng [1]. Dù một số chiết xuất chuẩn hóa bước đầu cho thấy lợi ích hạ men gan trong thử nghiệm ngắn hạn, y văn thế giới đã ghi nhận nhiều ca tổn thương gan cấp tính, vàng da và ứ mật nặng do tự uống trà hoặc viên chiết xuất từ dược liệu này [2], [3], [4]. Tự sắc nước uống lâu ngày không kiểm soát liều lượng tiềm ẩn nguy cơ gây độc cho gan [4].

Tác động hai mặt của hoạt chất trong thanh hao hoa vàng

Thanh hao hoa vàng (tên khoa học Artemisia annua) là dược liệu cổ truyền có lịch sử sử dụng hơn 2.000 năm, nổi tiếng với hoạt chất artemisinin dùng trong điều trị sốt rét [1], [5], [4]. Tuy nhiên, bên cạnh lợi ích điều trị khi được tinh chế thành thuốc, các hợp chất trong cây lại thể hiện tính chất hai mặt rõ rệt đối với tế bào gan [1].

Ở nồng độ phù hợp, nhóm chất chống oxy hóa như flavonoid trong thanh hao hoa vàng giúp trung hòa các gốc tự do, bảo vệ màng tế bào gan khỏi sự phá hủy của các chất độc [1]. Chúng còn hỗ trợ duy trì lượng glutathione nội sinh và các enzym bảo vệ tự nhiên của gan như superoxide dismutase hay catalase, đồng thời điều hòa các protein gây viêm [1], [6].

Ngược lại, khi nồng độ hoạt chất vượt ngưỡng an toàn hoặc khi người dùng uống dịch chiết thô chứa nhiều tạp chất tự nhiên như camphor, scopoletin, arteannuin B, gan phải làm việc quá tải để chuyển hóa [1], [4]. Ở liều cao, dẫn xuất từ thanh hao hoa vàng trực tiếp gây độc và làm chết tế bào gan, dẫn đến viêm gan hoặc ứ mật trong lòng ống mật [1], [4].

Nghiên cứu ghi nhận lợi ích bảo vệ gan khi dùng đúng chuẩn

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược tại nhiều trung tâm công bố năm 2020 đã đánh giá hiệu quả của bột chiết xuất nước thanh hao hoa vàng (mã SPB-201) trên những người bị rối loạn chức năng gan không do rượu mức độ nhẹ đến vừa [2]. Sau 4 tuần, nhóm dùng SPB-201 giảm 271% nồng độ enzym AST và giảm 334% enzym ALT so với nhóm đối chứng [2]. Đến tuần thứ 8, mức giảm tiếp tục duy trì ở con số 199% đối với AST và 216% đối với ALT, đồng thời điểm số mệt mỏi của người bệnh cũng cải thiện mà không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng nào [2].

Trên mô hình tế bào và động vật, các kết quả cũng ủng hộ khả năng bảo vệ gan ở liều thấp được kiểm soát. Nghiên cứu năm 2023 trên tế bào gan chuột nguyên phát bị gây độc bằng thuốc giảm đau acetaminophen (11 mM) hoặc hóa chất carbon tetrachloride (4 mM) cho thấy hiệu quả rõ rệt của chiết xuất flavonoid từ thanh hao hoa vàng [1]. Ở nồng độ thấp 10 microgam/mL, cả flavonoid và dẫn xuất artesunate đều giúp bảo vệ sức sống tế bào, ngăn rò rỉ men ALT và phục hồi các enzym chống oxy hóa tương tự như hoạt chất bảo vệ gan silymarin [1].

Một thử nghiệm khác năm 2024 thực hiện trên 16 con chuột chia làm 4 nhóm trong 15 ngày liên tiếp nhằm tìm hiểu tác dụng chống lại độc tính gan do kháng sinh gentamicin (liều tiêm 80 mg/kg) [6]. Nhóm chuột được dùng kết hợp chiết xuất thanh hao hoa vàng 1% có cấu trúc tĩnh mạch trung tâm gan nguyên vẹn, giảm tình trạng gan nhiễm mỡ vi thể và điều hòa được các chỉ số viêm (như IL-6, IL-1beta, NF-kappaB, TGF-beta1) cũng như men gan so với nhóm chỉ tiêm kháng sinh [6].

Ngoài ra, một nghiên cứu mô phỏng trên máy tính năm 2022 khi sàng lọc 168 hợp chất sinh học từ thanh hao hoa vàng cũng dự đoán 3 chất nổi bật (rhamnocitrin, isokaempferide, kaempferol) thuộc nhóm độc tính đường uống cấp độ 5 với liều gây chết trung bình (LD50) từ 3.919 đến 4.000 mg/kg [7]. Mô hình máy tính dự báo các đơn chất này không có xu hướng gây độc cho gan, tuy nhiên nhóm nghiên cứu nhấn mạnh đây chỉ là dữ liệu mô phỏng, không phản ánh hoàn toàn cơ thể sống thực tế [7].

Cảnh báo tổn thương gan thực tế khi dùng trà và thực phẩm bổ sung

Trái ngược với kết quả khả quan trong phòng thí nghiệm, thực tế lâm sàng lại gióng lên hồi chuông cảnh báo về nguy cơ nhiễm độc gan từ các sản phẩm thanh hao hoa vàng tự dùng [3], [4]. Ngay trong nghiên cứu tế bào năm 2023 nêu trên, khi tăng nồng độ dẫn xuất artesunate lên mức cao (100 và 1.000 microgam/mL), hoạt chất này mất khả năng bảo vệ và quay sang gây độc trực tiếp làm chết tế bào gan chuột [1].

Đáng chú ý nhất là báo cáo ca bệnh công bố năm 2019 về một bệnh nhân bị viêm gan ứ mật cấp tính nặng do uống trà thanh hao hoa vàng để tự dự phòng sốt rét khi đi từ Ethiopia về [4]. Bệnh nhân nhập viện với triệu chứng vàng da, men gan tăng cao, chỉ số bilirubin toàn phần vọt lên 186,6 micromol/L và bilirubin trực tiếp là 168,5 micromol/L [4]. Sinh thiết gan cho thấy tình trạng viêm gan khoảng cửa, thâm nhiễm tế bào lympho ở ống mật và ứ mật lan tỏa bên trong tế bào gan [4]. Phân tích độc chất trong mẫu trà người này uống phát hiện các chất arteannuin b, deoxyartemisin, camphor và scopoletin; bệnh nhân phải mất 3 tháng mới đưa được chỉ số bilirubin về bình thường [4].

Cũng trong năm 2019, Trung tâm Cảnh giác Dược New Zealand công bố chuỗi 29 ca báo cáo phản ứng có hại trên gan liên quan đến sản phẩm chiết xuất thanh hao hoa vàng bằng công nghệ CO2 siêu tới hạn pha trong dầu hạt nho (được bán để hỗ trợ xương khớp) [3]. Độ tuổi người bệnh trải dài từ 47 đến 93 tuổi (trung vị là 67 tuổi), với thời gian khởi phát tổn thương gan từ 7 ngày đến khoảng 12 tháng sau khi dùng, trong đó 19 trên 23 ca có thông tin cụ thể bị phát bệnh ngay trong 12 tuần đầu [3].

Trong số 29 ca tại New Zealand, có 16 người bị vàng da kèm ngứa và nước tiểu sẫm màu, 9 bệnh nhân nặng phải nhập viện điều trị [3]. Thanh hao hoa vàng là tác nhân nghi ngờ duy nhất trong 27 báo cáo, và 27 bệnh nhân đã hồi phục hoặc cải thiện sau khi ngừng uống sản phẩm này [3]. Các nhà khoa học đánh giá có tín hiệu an toàn đủ mạnh về mối liên hệ nhân quả giữa việc dùng chiết xuất thanh hao hoa vàng và chứng nhiễm độc gan [3].

Những hiểu lầm thường gặp khi tự đun nước uống

Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người là đánh đồng kết quả của các chiết xuất chuẩn hóa trong nghiên cứu với việc tự đun lá khô uống tại nhà. Trong thử nghiệm lâm sàng năm 2020, sản phẩm SPB-201 là bột chiết xuất nước đã qua quy trình kiểm soát nghiêm ngặt và chỉ theo dõi trong 8 tuần [2]. Trong khi đó, nồi nước sắc tại nhà có nồng độ hoạt chất biến thiên rất lớn, chứa cả những thành phần dễ gây độc như camphor hay scopoletin đã được tìm thấy trong ca viêm gan ứ mật cấp [4].

Hiểu lầm thứ hai là dùng trà thanh hao hoa vàng uống hàng ngày để phòng ngừa bệnh tật như sốt rét. Báo cáo y khoa năm 2019 khẳng định việc dùng các dẫn xuất artemisinin hoặc trà thảo mộc này để dự phòng sốt rét là không hiệu quả và tiềm ẩn nguy hiểm cho gan, cần phải loại bỏ [4]. Ngay cả Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng chỉ khuyến cáo dùng các liệu pháp phối hợp có dẫn xuất artemisinin để điều trị sốt rét chưa biến chứng, chứ không dùng đơn độc hay uống trà phòng bệnh kéo dài [4].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Phụ nữ đang mang thai hoặc dự định có thai tuyệt đối không nên tự ý uống nước sắc thanh hao hoa vàng [5]. Một nghiên cứu đánh giá an toàn năm 2013 trên 20 con chuột cống trắng mang thai (chia 4 nhóm, cho uống chiết xuất cồn lá thanh hao hoa vàng có hàm lượng artemisinin 1,098% ở các mức liều 100, 200 và 300 mg/kg cân nặng từ ngày thai thứ 8 đến 19) đã chỉ ra rủi ro lớn cho thai nhi [5]. Dù chuột mẹ không bị nhiễm độc gan, độc máu hay rối loạn mỡ máu, nhưng nồng độ hormone estrogen giảm ở mọi nhóm dùng thảo dược, số lượng con sinh ra giảm đáng kể ở liều 100 mg/kg, và ở liều cao 300 mg/kg xuất hiện tới 21% bào thai chết lưu cùng 31% bào thai dị dạng [5].

Người cao tuổi và người có bệnh lý nền cũng thuộc nhóm nguy cơ cao, bởi dữ liệu tại New Zealand cho thấy độ tuổi trung vị gặp biến chứng gan là 67 tuổi và một số người có sẵn yếu tố bệnh nền thuận lợi [3]. Bên cạnh đó, những người đang sử dụng các thuốc có nguy cơ ảnh hưởng đến gan (như thuốc giảm đau acetaminophen hay kháng sinh gentamicin) không nên tự ý uống kèm thảo dược này để tránh tương tác bất lợi ngoài tầm kiểm soát [1], [6].

Nguyên tắc sử dụng an toàn và bảo vệ gan

Thay vì tự mua lá thanh hao hoa vàng khô không rõ nguồn gốc về sắc uống quanh năm, người dân chỉ nên sử dụng các chế phẩm có chứa dược liệu này khi có chỉ định và sự theo dõi của bác sĩ. Nếu sử dụng các sản phẩm bảo vệ sức khỏe được cấp phép có thành phần chiết xuất chuẩn hóa, cần tuân thủ đúng liều lượng nhà sản xuất khuyến cáo và không nên tự ý kéo dài thời gian dùng quá 8 tuần (khoảng thời gian đã được kiểm chứng độ an toàn trong thử nghiệm lâm sàng) [2].

Trong quá trình sử dụng bất kỳ chế phẩm nào từ thanh hao hoa vàng, cần lắng nghe cơ thể đặc biệt trong 7 ngày đến 12 tuần đầu tiên [3]. Nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi vô cớ, chán ăn, ngứa da, vàng da, vàng mắt hoặc nước tiểu sẫm màu, người dùng phải ngừng uống ngay lập tức và đến cơ sở y tế để kiểm tra men gan, bilirubin [3], [4]. Để giữ lá gan khỏe mạnh bền vững, giải pháp an toàn nhất vẫn là duy trì chế độ ăn uống cân bằng, uống đủ nước lọc, hạn chế rượu bia và khám sức khỏe định kỳ.

Thanh hao hoa vàng là một dược liệu quý của y học nhưng không phải là thức uống giải khát vô hại để dùng tùy tiện mỗi ngày [4]. Ranh giới giữa tác dụng hỗ trợ tế bào gan và nguy cơ gây viêm gan ứ mật cấp tính phụ thuộc rất lớn vào liều lượng cũng như cách bào chế [1], [4]. Người có bệnh nền về gan hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ loại thảo mộc nào.