Cảnh báo: Thói quen tự đẽo vỏ cây hoa sữa làm thuốc

Cây hoa sữa mọc khắp phố phường Việt Nam. Nhiều người truyền tai nhau mẹo đẽo vỏ cây về sắc nước uống trị ho, tiêu chảy, rối loạn tiêu hóa. Thắc mắc phổ biến đặt ra là liệu loại vỏ cây quen thuộc này có thực sự lành tính khi tự sắc uống tại nhà hay không.

Câu trả lời ngắn gọn từ góc độ khoa học là không an toàn. Dù cây hoa sữa (Alstonia scholaris) được y học cổ truyền ghi nhận từ thời trung cổ [1], việc tự ý dùng chiết xuất vỏ cây chưa qua tinh chế, đặc biệt khi dùng kéo dài hoặc liều cao, gây độc tính tế bào, biến đổi công thức máu, suy giảm miễn dịch, triệt tiêu khả năng sinh sản ở giống đực và gây tổn thương nội tạng nghiêm trọng dẫn đến tử vong trên động vật thí nghiệm [1] [2] [3] [4].

Thành phần hóa học và cơ chế gây độc tế bào

Trong y văn cổ truyền, cây hoa sữa được dùng hỗ trợ điều trị sốt rét, rối loạn vùng bụng, khó tiêu, bệnh phong, bệnh ngoài da, khối u, vết loét mãn tính, hen suyễn, viêm phế quản, nhiễm giun sán, mất sữa và suy nhược cơ thể [5]. Các nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận dược liệu này có hoạt tính kháng khuẩn, cầm tiêu chảy, chống sốt rét, chống oxy hóa, kháng viêm, bảo vệ gan, tăng cường nhận thức, chống căng thẳng, điều hòa miễn dịch, giảm đau, chống loét và làm lành vết thương [5].

Những tác dụng dược lý đa dạng này xuất phát từ sự hiện diện của các nhóm chất gồm alkaloid, flavonoid và axit phenolic [5]. Quá trình tách sắc ký chiết xuất vỏ cây đã thu được nhiều hợp chất cụ thể như agr-amyrin, bgr-amyrin, lupiol acetate, venenative, rhazine và yohimbine [4]. Ngoài ra, một hoạt chất alkaloid quan trọng thường được nhắc đến trong vỏ hoa sữa là echitamine [2] [3].

Tuy nhiên, chính nhóm alkaloid và các phân đoạn chưa tinh chế lại là nguồn cơn gây độc tính tế bào (cytotoxicity) mạnh mẽ. Một nghiên cứu công bố năm 2005 đánh giá độc tính trên dòng tế bào HeLa cho thấy chiết xuất vỏ cây hoa sữa có khả năng tiêu diệt tế bào phụ thuộc theo liều lượng: liều càng cao, tỷ lệ tế bào sống sót càng giảm [3].

Khi thử nghiệm các phân đoạn khác nhau của vỏ cây gồm phần cặn (ASERS), steroid (ASEST), chloroform (ASECH), petroleum ether (ASEPE), diethyl ether (ASEDE), ethyl acetate (ASEEA), n-butanol (ASENB), nước (ASEAQ) và hoạt chất echitamine chloride (ECL), các nhà khoa học phát hiện độc tính diệt tế bào xếp theo thứ tự giảm dần: ASERS > chiết xuất toàn phần (ASE) > ASECH > ECL > ASEEA > ASEDE > ASEPE > ASENB > ASEAQ > ASEST [3]. Đáng chú ý, chiết xuất toàn phần thô (ASE) và phần cặn có sức hủy diệt tế bào còn mạnh hơn cả hoạt chất chính echitamine đơn lẻ [3]. Điều này giải thích vì sao việc đun sắc toàn bộ vỏ cây thô uống trực tiếp mang lại rủi ro độc tính tế bào rất cao.

Nghiên cứu nói gì về nguy cơ tổn thương nội tạng và máu?

Nhiều nghiên cứu trên động vật đã bóc tách chi tiết mức độ tàn phá nội tạng của chiết xuất vỏ hoa sữa khi đi vào cơ thể trong thời gian dài.

Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã đánh giá độc tính cấp và bán cấp đường uống của chiết xuất methanol vỏ cây hoa sữa (ASME) trên chuột cống Sprague Dawley (SD) [1]. Ở thử nghiệm độc tính cấp tính, chuột uống một liều duy nhất 2000 mg/kg trọng lượng cơ thể không ghi nhận biểu hiện độc hay tử vong [1]. Tuy nhiên, bức tranh hoàn toàn đảo ngược ở thử nghiệm bán cấp kéo dài 28 ngày với ba mức liều 250, 500 và 1000 mg/kg/ngày [1]. Nhóm chuột dùng liều 250 mg/kg không có dấu hiệu ngộ độc ở cả hai giới [1]. Nhưng ở nhóm dùng liều 500 mg/kg và 1000 mg/kg kéo dài, chuột bị biến đổi đáng kể về trọng lượng cơ thể, rối loạn chỉ số huyết học và sinh hóa, kèm theo tổn thương cơ quan đích là gan [1]. Hệ quả là chức năng sinh lý bình thường bị thay đổi và hệ miễn dịch suy yếu [1]. Nghiêm trọng hơn, đã có 2 chuột cái tử vong ở nhóm dùng liều cao 1000 mg/kg, cho thấy giống cái nhạy cảm hơn với độc tính của vỏ hoa sữa so với giống đực [1].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2004 trên chuột nhắt (mice) và chuột cống (rats) với chiết xuất cồn-nước vỏ cây hoa sữa (ASE) cũng chỉ ra những tổn thương đa cơ quan [2]. Khi dùng một liều duy nhất đường uống tới 2000 mg/kg, chuột không chết; nhưng khi tiêm màng bụng liều 1100 mg/kg, số lượng tối đa động vật thí nghiệm đã tử vong [2]. Chuột cống nhạy cảm với độc chất hơn chuột nhắt vì có liều gây chết 50% (LD50) thấp hơn [2]. Ở các chủng chuột nhắt, dòng thuần chủng nhạy cảm hơn dòng lai, trong đó chủng Swiss albino nhạy cảm nhất, tiếp theo là DBA và C(57)BL [2].

Trong phần thử nghiệm bán cấp của nghiên cứu năm 2004 này, chuột cống được cho dùng liều 120 mg/kg và 240 mg/kg trọng lượng cơ thể (tương đương 1/10 và 1/5 liều LD50) [2]. Mức liều 240 mg/kg gây độc mạnh hơn hẳn liều 120 mg/kg, trực tiếp gây tử vong và làm biến dạng nhiều cơ quan nội tạng của động vật nhận thuốc [2]. Xét nghiệm sinh hóa ở nhóm 240 mg/kg cho thấy sự tăng vọt của hàng loạt chỉ số cảnh báo tổn thương gan, thận, cơ và mô gồm: AST, ALT, ACP, ALP, CK, LDH, creatinine, urea, ammonia, glucose và peroxid hóa lipid (LPx) so với nhóm dùng 120 mg/kg và nhóm đối chứng [2]. Ngược lại, nồng độ protein toàn phần, albumin, DNA, RNA, cholesterol, glutathione và tổng lượng thiol bị sụt giảm [2]. Phân tích huyết học ghi nhận sự sụt giảm phụ thuộc liều đối với hồng cầu (RBC), bạch cầu (WBC), huyết sắc tố (hemoglobin), bạch cầu trung tính và bạch cầu đơn nhân; trong khi bạch cầu lympho, bạch cầu ái toan và ái kiềm tăng mạnh [2]. Nhóm nghiên cứu nhận định độc tính này có thể do sự hiện diện của alkaloid echitamine [2].

Bên cạnh gan, thận và máu, hệ sinh sản nam giới cũng là mục tiêu bị tấn công. Một nghiên cứu công bố năm 2002 đánh giá tác động của chiết xuất vỏ hoa sữa lên chức năng tinh hoàn của chuột cống Wistar đực [4]. Chuột uống chiết xuất liều 200 mg/ngày liên tục trong 60 ngày [4]. Kết quả cho thấy dù chuột không bị sụt cân, nhưng trọng lượng tinh hoàn, mào tinh hoàn, túi tinh và tuyến tiền liệt bụng bị suy giảm đáng kể [4]. Quá trình sinh tinh bị tàn phá nặng nề: lượng tiền tinh trùng giai đoạn 19 (step-19 spermatids) giảm tới 79,6%; tế bào tinh nguyên bào tiền leptotene giảm 61,9% và tế bào pachytene giảm 60,1% [4]. Quần thể tinh nguyên bào, tế bào Sertoli, diện tích ống sinh tinh và nhân tế bào Leydig đều sụt giảm có ý nghĩa thống kê (P<0,01) [4]. Sinh hóa mô ghi nhận hàm lượng protein, axit sialic ở tinh hoàn, mào tinh, túi tinh, tuyến tiền liệt cùng lượng glycogen ở tinh hoàn và fructose ở túi tinh đều tụt giảm, trong khi cholesterol tại tinh hoàn tăng lên [4]. Hậu quả cuối cùng là số lượng và độ di động của tinh trùng giảm mạnh, dẫn đến mất hoàn toàn khả năng sinh sản [4].

Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng khoa học

Công bằng mà nói, một số nghiên cứu tiền lâm sàng có ghi nhận lợi ích nhất định của vỏ hoa sữa trong phòng thí nghiệm. Một nghiên cứu năm 2009 trên mô hình chuột nhắt bị gây căng thẳng (stress) do cố định cấp tính cho thấy việc uống dự phòng chiết xuất methanol vỏ hoa sữa ở các liều 100, 250 và 500 mg/kg trong 7 ngày giúp bình thường hóa các chỉ số sinh hóa huyết tương bị rối loạn do stress như corticosterone, glucose, protein, cholesterol và triglyceride [6]. Ở các bài kiểm tra nhận thức (mô hình né tránh thụ động và mê cung chữ thập nâng cao), các mức liều này giúp cải thiện khả năng tiếp thu và ghi nhớ nhiệm vụ, bên cạnh các thuốc đối chứng chuẩn được dùng trong thử nghiệm là diazepam (2 mg/kg tiêm màng bụng) và piracetam (200 mg/kg đường uống) [6]. Trong ống nghiệm, nồng độ chiết xuất 200 microg/ml giúp dọn dẹp tối đa 90,11% gốc tự do DPPH và 62,77% gốc nitric oxide [6].

Tuy nhiên, giới hạn của các bằng chứng này rất rõ ràng. Thứ nhất, tác dụng chống stress chỉ được thử nghiệm ngắn hạn trong 7 ngày trên chuột [6], trong khi nếu kéo dài tới 28 ngày ở mức liều 500 mg/kg, chuột đã bắt đầu tổn thương gan và rối loạn máu [1]. Thứ hai, không phải công dụng dân gian nào cũng đúng khi đưa vào kiểm chứng khoa học. Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 1990 trên chuột nhắt nhiễm ký sinh trùng sốt rét Plasmodium berghei khẳng định cả chiết xuất petroleum ether và chiết xuất methanol của vỏ cây hoa sữa đều hoàn toàn không có hoạt tính diệt ký sinh trùng sốt rét, dù chiết xuất methanol có giúp cải thiện tình trạng và kéo dài thời gian sống của chuột theo liều lượng [7]. Thứ ba, toàn bộ dữ liệu hiện có trong các báo cáo này đều dừng ở mức độ tế bào và động vật thí nghiệm (chuột nhắt, chuột cống) [1] [2] [3] [4] [7] [6], hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng khẳng định tính an toàn trên cơ thể người.

Những hiểu lầm tai hại khi tự chế biến vỏ hoa sữa

Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là cho rằng thảo dược tự nhiên uống không bổ ngang cũng bổ dọc, không gây chết người ngay nghĩa là an toàn. Thực tế, các nghiên cứu năm 2004, 2012 và 2016 đều chỉ ra một cái bẫy nguy hiểm: liều uống một lần duy nhất tới 2000 mg/kg trọng lượng cơ thể không gây tử vong hay độc tính cấp tính ngay lập tức [1] [2] [5]. Chính vì uống một vài lần đầu không thấy ngộ độc cấp, người bệnh dễ chủ quan uống kéo dài nhiều tuần, dẫn đến ngộ độc bán cấp tích lũy gây hoại tử gan, biến dạng nội tạng, suy tủy xương giảm hồng cầu, bạch cầu và vô sinh [1] [2] [4].

Hiểu lầm thứ hai là hái vỏ cây vào mùa nào cũng giống nhau. Nghiên cứu năm 2004 trên chuột và nghiên cứu năm 2005 trên tế bào HeLa đã chứng minh độc tính của vỏ cây hoa sữa biến thiên cực kỳ mạnh theo mùa thu hái [2] [3]. Cụ thể, vỏ cây hoa sữa thu hái vào mùa hè mang độc tính cấp tính và khả năng giết chết tế bào cao nhất, tiếp theo là mùa đông, và độc tính thấp nhất khi thu hái vào mùa mưa (monsoon) [2] [3]. Người dân tự đẽo vỏ cây ngoài đường phố không thể kiểm soát được hàm lượng độc chất biến đổi theo thời tiết này.

Ai tuyệt đối nên thận trọng?

Trước những bằng chứng rõ ràng về độc tính nội tạng và tế bào, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý sử dụng vỏ cây hoa sữa dưới bất kỳ hình thức nào:

  1. Phụ nữ và trẻ em gái: Nghiên cứu độc tính năm 2016 ghi nhận chuột cái nhạy cảm với độc tính của chiết xuất vỏ hoa sữa hơn chuột đực, dẫn đến tử vong ở liều cao [1]. Ngoài ra, báo cáo tổng quan năm 2012 cũng cảnh báo độc tính toàn thân và độc tính lên sự phát triển (developmental toxicities) khi tiếp xúc nồng độ cao [5], do đó phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú tuyệt đối tránh xa.
  2. Nam giới trong độ tuổi sinh sản: Với bằng chứng làm giảm 79,6% tiền tinh trùng, gây teo tinh hoàn, mào tinh, tuyến tiền liệt và triệt tiêu hoàn toàn khả năng sinh sản trên chuột đực sau 60 ngày dùng [4], nam giới có ý định sinh con tuyệt đối không dùng dược liệu này.
  3. Người có bệnh lý gan, thận, máu hoặc suy giảm miễn dịch: Do chiết xuất vỏ cây làm tăng men gan (AST, ALT, ALP), tăng chỉ số thận (creatinine, urea), gây biến dạng cơ quan, làm giảm hồng cầu, bạch cầu và làm suy yếu hệ miễn dịch [1] [2], người có bệnh nền tại các cơ quan này sẽ đối mặt với nguy cơ suy đa tạng nếu tự ý uống.

Gợi ý cách ứng xử an toàn trong thực tế

Cảnh báo an toàn quan trọng cho cộng đồng: Người dân tuyệt đối không tự ý đẽo vỏ, hái lá cây hoa sữa ven đường về sắc uống, ngâm rượu hay chế biến làm thuốc trị ho, tiêu chảy tại nhà. Các nhà nghiên cứu đã khuyến cáo rõ ràng rằng cần phải áp dụng các biện pháp thận trọng và an toàn nghiêm ngặt trước khi đưa chiết xuất hoa sữa vào cơ thể qua đường uống, đồng thời phản đối việc sử dụng kéo dài [1].

Trong đời sống hàng ngày, khi gặp các triệu chứng như ho kéo dài, tiêu chảy, rối loạn tiêu hóa hay căng thẳng mệt mỏi, người bệnh nên áp dụng các biện pháp chăm sóc cơ bản đã được xác lập an toàn như uống đủ nước, bù điện giải hợp lý, ăn thực phẩm nấu chín kỹ và nghỉ ngơi đầy đủ.

Nếu triệu chứng không thuyên giảm hoặc đang có bệnh nền, đang sử dụng thuốc điều trị khác, người bệnh bắt buộc phải đến cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám và kê đơn thuốc đã qua kiểm định lâm sàng. Việc điều trị bệnh cần dựa trên các loại thuốc có liều lượng hoạt chất chuẩn hóa, không đánh cược sức khỏe vào các loại vỏ cây thô chứa đầy alkaloid độc tính chưa qua tinh chế.

Kết luận

Vỏ cây hoa sữa chứa nhiều hợp chất sinh học nhưng đi kèm với đó là độc tính tế bào rất mạnh từ các phân đoạn thô và alkaloid như echitamine, đặc biệt khi thu hái vào mùa hè [2] [3]. Các nghiên cứu trên động vật đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về nguy cơ tổn thương gan, biến dạng nội tạng, suy giảm hồng cầu, bạch cầu, suy yếu miễn dịch và gây vô sinh nam khi dùng kéo dài [1] [2] [4]. Để bảo vệ lá gan, quả thận và chức năng sinh sản, mỗi người dân hãy từ bỏ thói quen tự sắc vỏ cây hoa sữa uống theo lời đồn và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa khi có vấn đề về sức khỏe.