Áp lực mùa thi khiến nhiều học sinh thường xuyên thức khuya để nhồi nhét kiến thức. Để duy trì sự tỉnh táo trước chồng sách vở, không ít bạn trẻ tìm đến những lon nước tăng lực ướp lạnh như một cứu cánh tức thì. Tuy nhiên, đằng sau cảm giác tỉnh ngủ chốc lát là những mối nguy cơ khó lường đối với hệ tim mạch của lứa tuổi học đường.
Uống nước tăng lực khi ôn thi không giúp cải thiện trí nhớ hay tăng kết quả học tập, mà ngược lại còn tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng cho nhịp tim và huyết áp. Lượng lớn chất kích thích nạp vào cơ thể trong thời gian ngắn khiến cơ quan tuần hoàn chịu tải áp lực lớn, đặc biệt là ở thanh thiếu niên có hệ thần kinh và thể chất đang hoàn thiện.
Cơ chế tác động lên tim mạch và huyết áp
Nước tăng lực có thành phần nền tảng là caffeine với nồng độ rất cao, kết hợp cùng taurine, đường và các chất kích thích tự nhiên khác như guarana [1], [2]. Caffeine tác động làm tăng huyết áp trong thời gian ngắn, đồng thời gây suy giảm lưu lượng máu lên não [1]. Lượng đường lớn trong các sản phẩm này cũng trực tiếp làm tăng nguy cơ liên quan đến chuyển hóa tim mạch [1].
Bên cạnh caffeine, hoạt chất taurine có thể làm thay đổi huyết áp theo chiều hướng tăng hoặc giảm bất thường tùy thể trạng [1]. Tác hại sinh lý tiêu cực lên hệ thống tim mạch của nước tăng lực thậm chí còn diễn ra độc lập với caffeine, xuất phát từ sự cộng hưởng của taurine, guarana cùng hàm lượng đường bổ sung [3]. Khi hấp thu cùng lúc, các hoạt chất này gây rối loạn trương lực mạch máu và ảnh hưởng tới dẫn truyền xung điện tim [1], [4].
Nghiên cứu chỉ ra biến đổi nhịp tim thực tế
Nhiều bạn trẻ lầm tưởng uống nước tăng lực chỉ giúp "bơm máu" bình thường, nhưng bằng chứng khoa học cho thấy đồ uống này gây rối loạn nhịp tim thực sự. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược và thiết kế bắt chéo thực hiện trên 26 trẻ em và thanh thiếu niên có độ tuổi trung bình 14,49 tuổi đã đánh giá tác động cấp tính của nước tăng lực [5]. Liều caffeine thử nghiệm được dựa trên mức trần khuyến nghị của Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) [5].
Kết quả ghi nhận số lượng ngoại tâm thu trên thất (SVES) tăng lên rõ rệt sau khi nhóm đối tượng uống nước tăng lực so với dùng giả dược [5]. Nghiên cứu cũng ghi nhận nhịp tim trung bình giảm đáng kể sau khi uống, trong khi khoảng dẫn truyền QTc không có thay đổi [5]. Mặc dù thử nghiệm ngắn hạn chưa thấy xuất hiện các cơn nhịp nhanh kịch phát trên thất hay loạn nhịp thất ác tính, các nhà khoa học nhấn mạnh nước tăng lực gây ra những tác động tiêu cực đến nhịp tim ngay ở liều lượng thông thường [5].
Tác động cấp tính đến độ cứng động mạch
Tác động của nước tăng lực không dừng lại ở nhịp đập của tim mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến cấu trúc đàn hồi của mạch máu. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2025 được tiến hành trên 64 người trẻ tuổi khỏe mạnh có huyết áp bình thường và không mắc bệnh chuyển hóa hay tim mạch [4]. Các tình nguyện viên được đo đạc thông số huyết động tại thời điểm ban đầu, 30 phút và 2 giờ sau khi uống 1 lon nước tăng lực [4].
Số liệu nghiên cứu chỉ ra rằng chỉ sau 30 phút sử dụng, chỉ số tăng cường (AIx và AIx@75) - thước đo độ cứng động mạch - tăng cao đáng kể, sau đó mới trở về mức ban đầu sau 2 giờ [4]. Tại mốc 2 giờ, huyết áp tâm trương ngoại vi và trung tâm cùng sức cản mạch máu toàn phần suy giảm rõ rệt [4]. Việc tăng độ cứng động mạch tức thời cho thấy hệ thống thành mạch phải chịu áp lực co giãn bất thường ngay sau khi cơ thể hấp thụ các chất kích thích từ lon nước [4].
Nước tăng lực có thực sự giúp học giỏi hơn?
Quảng cáo thường vẽ nên viễn cảnh nước tăng lực giúp tập trung tinh thần, giảm mệt mỏi và nâng cao hiệu suất làm bài [2]. Để kiểm chứng điều này, một nghiên cứu thiết kế bán thực nghiệm đã chia các bạn trẻ từ 15 đến 18 tuổi thành ba nhóm: nhóm đối chứng chỉ uống nước lọc, nhóm giả dược uống nước chanh không đường và nhóm thực nghiệm uống một loại nước tăng lực thương mại [6]. Các đối tượng sau đó hoàn thành bài kiểm tra giấy để đo lường khả năng chú ý, tập trung, trí nhớ, lý luận bằng lời nói và tính toán [6].
Kết quả đánh giá cho thấy không có bất kỳ sự khác biệt đáng kể nào giữa các nhóm có thể quy cho tác dụng của nước tăng lực [6]. Các tuyên bố về việc sản phẩm này hỗ trợ chức năng nhận thức hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học [2], [6]. Việc lạm dụng nước tăng lực thậm chí còn cản trở kết quả học tập và tác động xấu đến sức khỏe tâm thần của người trẻ [3].
Rủi ro biến cố tim mạch và giới hạn bằng chứng
Dù nhiều thử nghiệm ngắn hạn chưa ghi nhận biến cố chết người ở người khỏe mạnh, các báo cáo y khoa thực tế đã liên kết việc dùng nước tăng lực với loạn nhịp thất đe dọa tính mạng và đột tử do tim [3], [7]. Nước tăng lực làm bộc lộ các bệnh lý tim mạch tiềm ẩn chưa từng được phát hiện trước đó, chẳng hạn như bệnh lý kênh ion (channelopathies), rung nhĩ và rung thất [1]. Đây là lý do khiến tỷ lệ trẻ vị thành niên phải vào phòng cấp cứu tăng cao sau khi dùng loại nước này [1].
Một số nghiên cứu khảo sát dựa vào việc tự báo cáo khẩu phần ăn nên có thể xuất hiện sai số do người tham gia khai báo chưa đầy đủ [3]. Đồng thời, các nghiên cứu can thiệp trên người chủ yếu xem xét tác động cấp tính ngắn hạn trong vài giờ, chưa thể bao quát toàn bộ tác hại tích lũy khi học sinh dùng nước tăng lực liên tục trong suốt các tuần ôn thi căng thẳng [4], [5].
Những hiểu lầm nguy hiểm mùa thi
Hiểu lầm lớn nhất của các sĩ tử là xem nước tăng lực như một loại nước giải khát bổ dưỡng, tăng lực cơ thể và không gây hại [3], [2]. Nhiều thanh thiếu niên hoàn toàn không hiểu rõ điều gì khiến loại đồ uống này trở nên nguy hiểm đối với cơ thể mình [3]. Cảm giác tim đập thình thịch, hưng phấn tức thì chỉ là phản ứng ép buộc của hệ thần kinh trung ương và mạch máu trước liều cao caffeine [1], [2].
Một sai lầm nghiêm trọng khác là thói quen pha trộn nước tăng lực với các chất kích thích khác hoặc rượu bia trong các buổi liên hoan xả hơi sau thi [1], [8]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc kết hợp nước tăng lực với rượu bia ở lứa tuổi thanh thiếu niên gây biến đổi chức năng vùng hải mã của não bộ kéo dài đến tận tuổi trưởng thành [8]. Sự kết hợp này cũng làm tăng đột biến nguy cơ xảy ra các tai biến tim mạch nghiêm trọng [1], [2].
Ai cần tuyệt đối thận trọng?
Trẻ em, thanh thiếu niên đang trong độ tuổi hoàn thiện hệ thần kinh và tuần hoàn là nhóm đối tượng đầu tiên được khuyến cáo tránh xa nước tăng lực [2], [6]. Cơ thể người trẻ nhạy cảm hơn nhiều với các chất kích thích, dễ dẫn đến hiện tượng loạn nhịp tim cấp tính [5]. Những trường hợp có tiền sử gia đình về bệnh tim, ngất xỉu không rõ nguyên nhân tuyệt đối không được sử dụng [1].
Người đang điều trị bệnh lý và sử dụng thuốc cần đặc biệt lưu tâm. Nước tăng lực tương tác tiêu cực và tạo ra biến chứng nguy hiểm khi dùng chung với các thuốc tim mạch như amiodarone, digoxin, thuốc chống đông máu warfarin, các thuốc ức chế mạnh men CYP1A2 hoặc thuốc nhóm corticosteroid [1]. Những ai có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu có ý định sử dụng bất kỳ đồ uống chứa hoạt chất kích thích nào.
Giải pháp an toàn để duy trì sự tỉnh táo
Thay vì phụ thuộc vào những lon nước kích thích nhân tạo, học sinh có thể duy trì sự tỉnh táo tự nhiên thông qua thói quen sinh hoạt khoa học. Việc uống đủ nước lọc suốt thời gian học tập giúp duy trì tuần hoàn máu và hoạt động não bộ ổn định mà không làm biến động huyết áp.
Phân chia thời gian biểu học tập hợp lý, áp dụng các quãng nghỉ ngắn 5-10 phút sau mỗi 45 phút học giúp não bộ tái tạo khả năng tập trung hiệu quả hơn bất kỳ chất kích thích nào. Bổ sung dinh dưỡng cân bằng qua các bữa ăn chính, ngủ đủ giấc để não bộ củng cố kiến thức đã nạp là chìa khóa duy nhất bảo vệ kết quả thi cử lẫn sức khỏe lâu dài.
Nước tăng lực không thể thay thế cho giấc ngủ và hoàn toàn không giúp sĩ tử học tập thông minh hơn. Lựa chọn một lối sống lành mạnh, tôn trọng nhịp sinh học của cơ thể sẽ giúp các em bước vào phòng thi với tinh thần sáng suốt và một trái tim thực sự khỏe mạnh.
