Cây hoa sữa quen thuộc trên nhiều tuyến phố Việt Nam. Dân gian truyền miệng việc dùng vỏ và lá cây này sắc uống để giải độc, hạ men gan. Nhiều người thắc mắc liệu chiết xuất cây hoa sữa có thực sự bảo vệ gan trước các tác nhân gây hại hay không.
Dữ liệu khoa học hiện tại cho thấy chiết xuất cây hoa sữa (Alstonia scholaris) có khả năng bảo vệ gan, chống oxy hóa và giảm tổn thương tế bào gan trên các mô hình động vật thử nghiệm [1], [2]. Tuy nhiên, các kết quả này mới dừng ở mức độ tiền lâm sàng trên chuột và tế bào, chưa có thử nghiệm lâm sàng khẳng định hiệu quả tương tự ở người [1], [2], [3].
Cây hoa sữa trong y học cổ truyền và góc nhìn hiện đại
Trong tự nhiên, cây hoa sữa có tên khoa học là Alstonia scholaris R. Br., còn được gọi bằng tên tiếng Anh là devil's tree [1], [2]. Từ thời cổ đại, loài cây này đã được sử dụng trong y học dân gian tại nhiều khu vực để xử lý nhiều chứng bệnh khác nhau ở người [2]. Các tài liệu ghi nhận việc dùng hoa sữa cho các trường hợp sốt rét, rối loạn vùng bụng, khó tiêu, bệnh phong, bệnh ngoài da, khối u, vết loét mãn tính, hen suyễn, viêm phế quản, nhiễm giun sán, thiếu sữa và suy nhược cơ thể [2].
Từ nền tảng kinh nghiệm dân gian này, giới khoa học đã tiến hành các đánh giá thực nghiệm nhằm tìm kiếm hoạt chất làm thuốc mới [2]. Các nghiên cứu tiền lâm sàng bước đầu xác nhận cây hoa sữa sở hữu nhiều hoạt tính sinh học như kháng khuẩn, chống tiêu chảy, chống ký sinh trùng sốt rét, giảm đau, chống loét và hỗ trợ lành thương [2].
Đặc biệt, nhóm tác dụng chống oxy hóa, kháng viêm và bảo vệ gan (hepatoprotective) của dược liệu này nhận được nhiều sự chú ý [2]. Đây là cơ sở để các nhà nghiên cứu đi sâu vào phân tích thành phần hóa học cũng như cơ chế tác động của cây lên tế bào gan bị tổn thương [1], [2].
Cơ chế bảo vệ gan và chống oxy hóa giải thích dễ hiểu
Gan là cơ quan đảm nhận việc chuyển hóa các chất đi vào cơ thể, do đó rất dễ bị tổn thương bởi hóa chất, thuốc hoặc độc tố [1]. Khi tế bào gan bị tấn công, màng tế bào vỡ ra làm giải phóng các enzyme nội bào vào máu, thường gọi là tình trạng tăng men gan (serum transaminases) [1]. Đồng thời, mô gan sẽ xuất hiện hiện tượng hoại tử tế bào (cell necrosis) và xâm nhập tế bào viêm (inflammatory cell infiltration), khiến tổn thương lan rộng [1].
Một báo cáo tổng quan công bố năm 2012 cho thấy các tác dụng dược lý đa dạng của cây hoa sữa, bao gồm khả năng bảo vệ gan, xuất phát từ ba nhóm hợp chất tự nhiên chính: alkaloid, flavonoid và axit phenolic [2]. Nhóm flavonoid và axit phenolic đóng vai trò như các chất chống oxy hóa, giúp trung hòa gốc tự do và làm dịu phản ứng viêm tại mô [2].
Nhờ sự hiện diện của các hợp chất này, chiết xuất hoa sữa giúp giữ ổn định màng tế bào gan trước sự tấn công của độc chất [1], [2]. Quá trình này giúp hạn chế lượng enzyme transaminase thoát vào máu, giảm tỷ lệ tế bào gan bị chết và ngăn chặn sự tụ tập quá mức của các tế bào gây viêm tại vùng mô gan đang bị kích ứng [1].
Nghiên cứu thực nghiệm về khả năng hạ men gan và phục hồi mô gan
Bằng chứng trực tiếp về khả năng bảo vệ gan của hoa sữa đến từ một nghiên cứu công bố năm 1996, khảo sát tác động của loài Alstonia scholaris R. Br. trên mô hình tổn thương gan cấp tính do độc chất gây ra ở động vật [1]. Nhóm nghiên cứu sử dụng hai đối tượng là chuột nhắt (mice) và chuột cống (rats), gây độc gan bằng bốn tác nhân: carbon tetrachloride (CCl4), beta-D-galactosamine, thuốc giảm đau hạ sốt acetaminophen và cồn (ethanol) [1]. Đánh giá được thực hiện thông qua phân tích sinh hóa huyết thanh và kiểm tra mô bệnh học dưới kính hiển vi [1].
Trên nhóm chuột nhắt, các nhà khoa học gây tổn thương gan bằng một liều duy nhất CCl4 ở mức 32 microliters/kg hoặc acetaminophen ở mức 600 mg/kg trọng lượng cơ thể [1]. Kết quả cho thấy việc điều trị sau đó bằng chiết xuất hoa sữa đã làm giảm sự gia tăng nồng độ men transaminase trong huyết thanh theo kiểu phụ thuộc liều dùng (liều càng phù hợp, mức giảm càng rõ) [1]. Kiểm tra mô bệnh học cũng ghi nhận chiết xuất này làm giảm các biến đổi bất thường ở gan như hoại tử tế bào và sự xâm nhập của tế bào viêm [1].
Trên nhóm chuột cống, tổn thương gan được tạo ra bằng cách cho dùng beta-D-galactosamine ở liều 288 mg/kg [1]. Phân tích sinh hóa máu xác nhận chiết xuất hoa sữa làm hạ đáng kể mức tăng men transaminase huyết thanh do độc chất này gây ra [1]. Về mặt mô bệnh học trên chuột cống, dược liệu cũng cho thấy khuynh hướng ức chế tình trạng hoại tử tế bào và thâm nhiễm viêm [1].
Để kiểm chứng độ tin cậy, toàn bộ kết quả huyết thanh học và mô bệnh học của hoa sữa trong nghiên cứu năm 1996 được đặt lên bàn cân so sánh với Bupleurum chinense (Sài hồ) – một dược liệu đã được báo cáo trước đó làm tiêu chuẩn đối chứng trong điều trị viêm gan [1]. Tuy nhiên, giới hạn của nghiên cứu này là toàn bộ dữ liệu mới chỉ thu thập trên mô hình động vật gây độc cấp tính trong phòng thí nghiệm [1].
Dữ liệu về khả năng bảo vệ tế bào và di truyền trước độc chất
Bên cạnh tác động trực tiếp lên mô gan, chiết xuất hoa sữa còn được khảo sát về khả năng bảo vệ vật chất di truyền của tế bào với sự tham gia của hệ enzyme chuyển hóa ở gan [3]. Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã đánh giá hoạt tính chống đột biến và chống tác nhân gây ung thư của chiết xuất cồn từ cây hoa sữa chống lại độc tính di truyền do hóa chất methyl methanesulfonate (MMS) gây ra [3].
Nghiên cứu năm 2016 kết hợp cả hai thiết kế: thử nghiệm trên cơ thể sống (in vivo) ở tế bào tủy xương chuột bạch tạng và thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) trên môi trường nuôi cấy tế bào lympho máu ngoại vi của người [3]. Trong phần in vivo trên chuột, nhóm nghiên cứu dùng 5 mức nồng độ tăng dần là 200, 250, 300, 350 và 400 mg/kg trọng lượng cơ thể [3]. Trong phần in vitro trên tế bào người, 4 mức nồng độ được áp dụng là 150, 200, 250 và 300 microgam/ml môi trường nuôi cấy, theo dõi ở 3 mốc thời gian tiếp xúc là 24, 48 và 72 giờ, trong điều kiện có hoặc không có hỗn hợp phân đoạn gan S9 (liver S9 fraction) [3].
Kết quả trên chuột sống cho thấy chiết xuất hoa sữa làm giảm tổng số tế bào bị sai lệch nhiễm sắc thể từ 10.0% đến 41.84% [3]. Tần suất sai lệch trong các tế bào bất thường giảm xuống còn từ 220 đến 124, so với mức 290 sai lệch do hóa chất MMS gây ra ở nhóm không được bảo vệ [3].
Ở thử nghiệm ống nghiệm trên tế bào người, chiết xuất làm giảm tỷ lệ sai lệch nhiễm sắc thể (CAs) lần lượt là 39.62%, 32.83% và 38.48% ở các mốc 24, 48 và 72 giờ khi không có phân đoạn gan S9 [3]. Khi có mặt phân đoạn chuyển hóa gan S9, tỷ lệ giảm sai lệch nhiễm sắc thể đạt 45.31%, 44.46% và 38.34% tương ứng ở 24, 48 và 72 giờ tiếp xúc [3]. Ngoài ra, chiết xuất còn giảm chỉ số trao đổi nhiễm sắc tử chị em (SCE) từ 7.70 xuống 4.20 trên mỗi tế bào và tăng chỉ số nhân đôi tế bào (RI) từ 1.45 lên 1.64 [3].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Tổng hợp từ các tài liệu khoa học năm 1996, 2012 và 2016, lợi ích rõ nhất của chiết xuất hoa sữa là khả năng chống oxy hóa, kháng viêm, hạ men transaminase và giảm hoại tử tế bào gan trước các hóa chất độc hại trong điều kiện phòng thí nghiệm [1], [2], [3]. Các hợp chất alkaloid, flavonoid và axit phenolic trong cây là nguồn nguyên liệu tiềm năng để ngành dược nghiên cứu phát triển thuốc mới [2].
Tuy vậy, giới hạn lớn nhất là mọi bằng chứng hiện có đều dừng ở giai đoạn tiền lâm sàng (preclinical studies) [2]. Các kết quả hạ men gan mới được chứng minh trên chuột nhắt và chuột cống bị gây độc cấp tính bằng CCl4, acetaminophen hoặc beta-D-galactosamine [1]. Ngay cả báo cáo tổng quan năm 2012 cũng nhấn mạnh sự cần thiết phải tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về đặc tính hóa học và dược lý của loài cây này trước khi ứng dụng rộng rãi [2].
Cơ địa và hệ thống chuyển hóa của con người phức tạp hơn nhiều so với động vật gặm nhấm. Việc một chất hoạt động tốt trên chuột không đồng nghĩa chất đó sẽ mang lại hiệu quả tương đương hoặc an toàn tuyệt đối khi dùng trực tiếp cho bệnh nhân mắc bệnh gan.
Những hiểu lầm thường gặp khi tự ý dùng hoa sữa giải độc gan
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng "chiết xuất chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm" với việc tự hái vỏ, lá hoa sữa tươi hoặc khô về đun nước uống. Trong các nghiên cứu năm 1996 và 2016, các nhà khoa học sử dụng quy trình chiết xuất kiểm soát chặt chẽ (như chiết xuất bằng cồn) và tính toán liều lượng chính xác theo từng miligam trên mỗi kilogam trọng lượng cơ thể [1], [3]. Nước sắc tự nấu tại nhà không thể kiểm soát được hàm lượng hoạt chất cũng như tạp chất đi kèm.
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính, uống càng nhiều càng bổ gan. Thực tế, báo cáo độc tính năm 2012 chỉ ra rằng dù chiết xuất vỏ và lá hoa sữa khi dùng đường uống không gây tử vong hay tác dụng phụ ở liều giới hạn 2000 mg/kg trọng lượng cơ thể trên động vật, nhưng khi đưa vào cơ thể qua đường tiêm phúc mạc ở nồng độ cao, chiết xuất này đã gây ra độc tính toàn thân và độc tính lên sự phát triển (systemic and developmental toxicities) [2]. Điều này chứng tỏ cây hoa sữa có chứa các thành phần có thể gây độc nếu nồng độ trong máu vượt ngưỡng an toàn [2].
Ai nên thận trọng?
Do chiết xuất hoa sữa đã ghi nhận độc tính lên sự phát triển và độc tính toàn thân khi dùng nồng độ cao qua đường tiêm phúc mạc trên mô hình thử nghiệm, phụ nữ đang mang thai, đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không tự ý sử dụng các chế phẩm từ loài cây này [2]. Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2012 cũng liệt kê hoa sữa có hoạt tính chống khả năng sinh sản (anti-fertility) trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, nên những người đang trong độ tuổi sinh sản hoặc mong muốn có con cần đặc biệt lưu ý [2].
Những người đang có bệnh lý nền về gan (như viêm gan siêu vi, xơ gan, men gan cao chưa rõ nguyên nhân) hoặc đang phải dùng thuốc điều trị hàng ngày không nên tự ý uống nước sắc vỏ, lá hoa sữa. Các alkaloid và hợp chất phenolic trong cây có thể tương tác với thuốc tây, làm thay đổi quá trình chuyển hóa tại gan [2]. Người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn dùng bất kỳ loại thảo dược nào.
Gợi ý bảo vệ gan an toàn trong đời sống thực tế
Vì chưa có phác đồ hay liều lượng chuẩn hóa trên người cho chiết xuất hoa sữa, độc giả không nên tự thu hái vỏ, lá hoa sữa ven đường về chế biến làm thuốc bảo vệ gan. Cây trồng ở đô thị còn có nguy cơ tích tụ bụi mịn và kim loại nặng từ khói xe, dễ gây hại thêm cho gan nếu nấu nước uống.
Để bảo vệ gan và duy trì mức men gan ổn định một cách khoa học, biện pháp thiết thực nhất là hạn chế tối đa các tác nhân đã được chứng minh gây hại trực tiếp cho tế bào gan như rượu bia (ethanol) và việc lạm dụng thuốc giảm đau hạ sốt chứa acetaminophen quá liều quy định [1]. Khi dùng thuốc giảm đau, cần tuân thủ đúng liều lượng trên tờ hướng dẫn hoặc chỉ định của bác sĩ để tránh gây hoại tử tế bào gan [1].
Trong sinh hoạt hàng ngày, việc duy trì chế độ ăn cân bằng, uống đủ nước, tăng cường rau xanh và trái cây tươi sẽ giúp cung cấp nguồn flavonoid và axit phenolic tự nhiên an toàn cho cơ thể. Kết hợp vận động thể lực đều đặn và khám sức khỏe định kỳ là cách tốt nhất để theo dõi chức năng gan.
Nhìn chung, chiết xuất cây hoa sữa có tiềm năng hạ men gan, giảm hoại tử tế bào và chống oxy hóa trên mô hình động vật nhờ chứa alkaloid, flavonoid và axit phenolic [1], [2]. Tuy nhiên, đây mới là dữ liệu tiền lâm sàng và dược liệu này vẫn tiềm ẩn độc tính ở nồng độ cao [2]. Người dân không nên tự ý sắc uống vỏ, lá hoa sữa để chữa bệnh gan mà cần hỏi ý kiến bác sĩ khi có dấu hiệu bất thường về sức khỏe.
