Sau mỗi cuộc nhậu kéo dài, không ít người tìm đến trà atiso hoặc viên uống chiết xuất từ loại thảo dược này với hy vọng thanh lọc cơ thể và giải rượu cấp tốc. Cảm giác háo nước, đắng miệng sau khi dung nạp lượng lớn bia rượu khiến một ly nước thảo mộc trở thành lựa chọn hấp dẫn. Tuy nhiên, liệu atiso có thực sự hóa giải được độc tính của cồn và bảo vệ lá gan tức thì như lời truyền miệng?
Câu trả lời thẳng thắn từ các dữ liệu y khoa hiện tại là atiso không có khả năng giải rượu hay đẩy nhanh tốc độ đào thải cồn trong cơ thể. Dù loài cây này sở hữu nhiều đặc tính sinh học tốt cho tế bào gan và chuyển hóa mật, việc xem atiso như một tấm khiên chống say xỉn là một nhận thức sai lầm tai hại.
Cồn tàn phá lá gan và cơ thể như thế nào?
Gan là cơ quan chịu trách nhiệm chính trong việc chuyển hóa các chất lạ xâm nhập vào cơ thể, đặc biệt là các độc chất [1]. Lối sống tiêu thụ nhiều rượu bia, chế độ ăn nhiều chất béo, các chất tiền oxy hóa cùng dược phẩm tổng hợp tạo áp lực rất lớn lên hoạt động của tuyến gan [1]. Khi dung nạp ethanol, gan phải huy động hệ thống enzyme để xử lý, tạo ra các chất chuyển hóa trung gian gây hại, thúc đẩy quá trình stress oxy hóa và làm tổn thương nhu mô gan [1].
Tình trạng tổn thương tế bào gan do độc chất thường dẫn đến sự rò rỉ các enzyme nội bào vào máu, làm tăng nồng độ alanine aminotransferase (ALT) và aspartate aminotransferase (AST) trong huyết thanh [4, 6]. Ngoài ra, các chất gây độc còn kích thích gia tăng các gốc oxy hóa tự do (ROS), dẫn đến quá trình peroxy hóa lipid màng tế bào, phá hủy cấu trúc protein và làm tổn hại DNA [4, 6]. Việc bảo vệ gan bằng các hợp chất tự nhiên nhằm giảm thiểu tổn thương cơ quan là một hướng nghiên cứu y học quan trọng [1].
Bằng chứng khoa học: Atiso có giải được cơn say rượu?
Nhiều người tin rằng uống atiso trước hoặc sau khi uống rượu sẽ giúp tỉnh táo nhanh hơn và ngăn ngừa triệu chứng say. Tuy nhiên, các bằng chứng thử nghiệm lâm sàng đối chứng lại bác bỏ hoàn toàn quan niệm này.
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2005 đã đánh giá bằng chứng lâm sàng về hiệu quả của các biện pháp y khoa nhằm ngăn ngừa hoặc điều trị tình trạng say rượu (hangover) [2]. Nghiên cứu này rà soát dữ liệu từ nhiều nguồn lớn như Medline, Embase, Amed, Cochrane Central, thu thập các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược hoặc đối chứng với can thiệp so sánh [2]. Trong số 15 thử nghiệm tiềm năng, có 8 thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi đánh giá 8 biện pháp can thiệp khác nhau, bao gồm cả thảo dược Cynara scolymus (atiso), cây lưu ly (Borago officinalis), xương rồng lê gai (Opuntia ficus-indica) và chế phẩm từ men [2].
Kết quả tổng quan xác định rằng atiso không mang lại sự khác biệt đáng kể đối với điểm số triệu chứng say rượu toàn diện cũng như từng triệu chứng riêng lẻ [2]. Nghiên cứu đưa ra kết luận rõ ràng: không có bằng chứng thuyết phục nào cho thấy bất kỳ biện pháp can thiệp thông thường hay bổ sung nào có hiệu quả trong việc ngăn ngừa hoặc điều trị tình trạng say rượu [2]. Biện pháp hiệu quả nhất để tránh các triệu chứng say rượu do cồn gây ra đơn giản là kiêng cữ hoặc sử dụng đồ uống có cồn ở mức độ vừa phải [2].
Tác dụng thực sự của atiso với tế bào gan qua các nghiên cứu
Dù không thể giải rượu, chiết xuất atiso (Cynara scolymus L.) từ lâu đã được y học dân gian và hiện đại ghi nhận về hoạt tính bảo vệ gan và lợi mật [1, 2]. Các nghiên cứu dược lý đã phân tích chi tiết cơ chế tác động của loại thảo dược này ở cấp độ tế bào và mô bệnh học:
Một nghiên cứu công bố năm 1987 đã thử nghiệm hoạt tính bảo vệ tế bào gan chuột cô lập chống lại độc tính của carbon tetrachloride (CCl4) bằng các hợp chất polyphenol khác nhau từ atiso [3]. Các chất được thử nghiệm gồm cynarin, axit isochlorogenic, axit chlorogenic, luteolin-7-glucoside cùng hai axit hữu cơ là axit caffeic và axit quinic [3]. Kết quả chỉ ra rằng duy nhất cynarin và ở mức độ thấp hơn là axit caffeic thể hiện được tác dụng bảo vệ tế bào gan trực tiếp trước độc chất [3].
Tiếp tục làm rõ cơ chế, một nghiên cứu năm 2003 đã khảo sát 4 chế phẩm thương mại của Cynara scolymus để đánh giá mối liên hệ giữa đặc tính gan mật và hàm lượng phenolics, đồng thời đo lường hoạt tính chống oxy hóa trong hệ thống in vitro [4]. Kết quả cho thấy chế phẩm có hàm lượng dẫn xuất phenolic cao nhất tạo ra tác động lớn nhất lên dòng chảy của mật và khả năng bảo vệ gan [4]. Đáng chú ý, khi cho chuột dùng riêng lẻ axit chlorogenic với liều lượng tương đương trong chiết xuất, các nhà khoa học không quan sát thấy bất kỳ tác dụng lợi mật hay bảo vệ gan nào [4]. Điều này cho thấy các dẫn xuất caffeoyl chỉ phát huy hiệu quả khi nằm trong phức hợp toàn phần của chiết xuất chứ không đơn độc tác động [4].
Tại một nghiên cứu trên động vật năm 2016, tác dụng hồi phục tổn thương gan của chiết xuất lá atiso đã được thử nghiệm trên chuột bị nhiễm độc gan do CCl4 [5]. Chuột được chia thành 6 nhóm (đối chứng, dầu ô liu, CCl4, chiết xuất atiso, phục hồi và nhóm điều trị) [5]. Nhóm điều trị được cho uống chiết xuất lá atiso với liều 1,5 g/kg mỗi ngày trong 2 tuần sau khi gây độc bằng CCl4 liều 0,2 mL/kg (hai lần mỗi ngày) [5]. Kết quả ghi nhận chiết xuất atiso làm giảm đáng kể men gan ALT và AST trong huyết thanh, giảm mạnh chỉ số stress oxy hóa malondialdehyde (MDA), đồng thời làm tăng rõ rệt hoạt độ của các enzyme chống oxy hóa nội sinh gồm superoxide dismutase (SOD) và catalase (CAT) [5]. Chiết xuất còn giúp đưa tỷ lệ phân mảnh DNA, nồng độ p53 và caspase 3 của mô gan trở về mức bình thường, hỗ trợ cơ chế điều hòa sửa chữa tổn thương DNA [5].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2019 khảo sát chiết xuất lá atiso trên mô hình chuột béo phì do chế độ ăn nhiều chất béo (HFD) cho thấy chế phẩm này làm giảm đáng kể các men gan như ALT, AST, ALP, LDH và ornithine carbamoyl transferase (OCT) [6]. Việc dùng chiết xuất ở liều 200 - 400 mg/kg thể trọng đã làm giảm đáng kể các dấu ấn viêm mạn tính và hạn chế tổn thương do stress oxy hóa gây ra bởi các gốc ROS [6].
Lợi ích trên người: Nghiên cứu trên bệnh nhân gan nhiễm mỡ
Không chỉ dừng lại ở các thí nghiệm tiền lâm sàng, hiệu quả bảo vệ gan của atiso đã được chứng minh trên cơ thể người qua các bệnh lý chuyển hóa mạn tính.
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi công bố năm 2016 (mã số đăng ký IRCT2014070218321N1) đã đánh giá tác động của chiết xuất lá atiso trên 60 bệnh nhân mắc viêm gan thoái hóa mỡ không do rượu (NASH) [7]. Bệnh nhân được chia ngẫu nhiên để uống chiết xuất atiso với liều 6 viên mỗi ngày (tương đương 2700 mg chiết xuất dược liệu) hoặc dùng giả dược liên tục trong 2 tháng [7].
Kết quả điều trị cho thấy nhóm dùng atiso có sự cải thiện rõ rệt về men gan ALT và AST so với nhóm dùng giả dược [7]. Đồng thời, nồng độ chất béo trung tính (triglycerides) và cholesterol toàn phần trong máu cũng giảm đáng kể ở nhóm can thiệp [7]. Phân tích mô hình hồi quy tuyến tính đa biến khẳng định atiso mang lại sự cải thiện vượt trội về cả men gan lẫn hồ sơ lipid máu so với giả dược, chứng minh tiềm năng hỗ trợ điều trị gan nhiễm mỡ và hạ lipid máu [7]. Ngoài ra, atiso hầu như không gây ra tác dụng phụ và còn được khuyến nghị hỗ trợ trong các chứng rối loạn tiêu hóa khó tiêu hoặc phòng ngừa xơ vữa động mạch [1].
Hiểu lầm phổ biến: Uống atiso để tha hồ nhậu nhẹt
Sai lầm lớn nhất của nhiều người là coi atiso như "lá bùa hộ mệnh" để uống rượu bia vô độ. Cần phân biệt rõ hai trạng thái: hỗ trợ phục hồi tế bào gan trước tổn thương mạn tính hoàn toàn khác với việc ngăn chặn chất độc ethanol phá hủy cơ thể trong cơn say cấp tính.
Không có bất kỳ nghiên cứu nào chứng minh uống một vài cốc trà atiso trước hay sau bàn nhậu có thể trung hòa cồn hoặc bảo vệ gan khỏi sự tàn phá tức thì của lượng cồn vượt ngưỡng. Atiso không làm giảm nồng độ cồn trong máu, không thúc đẩy enzyme khử cồn của gan hoạt động nhanh hơn và không giúp loại bỏ cảm giác nôn nao, đau đầu [2]. Nếu ỷ lại vào atiso để uống nhiều rượu hơn, người dùng chỉ đang đẩy nhanh tốc độ hủy hoại lá gan của chính mình.
Những ai nên thận trọng khi dùng atiso?
Mặc dù atiso là thảo dược tương đối lành tính với rất ít tác dụng phụ [1], một số nhóm người vẫn cần lưu ý đặc biệt:
Do chiết xuất atiso có hoạt tính kích thích bài tiết mật và làm tăng dòng chảy của mật rất mạnh [4], những người đang mắc các bệnh lý liên quan đến tắc nghẽn đường mật, sỏi mật kích thước lớn hoặc viêm túi mật cấp tính cần hết sức thận trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng. Việc kích thích co bóp túi mật khi đường dẫn mật bị nghẽn có thể gây ra những cơn đau quặn mật nguy hiểm.
Những người có tiền sử dị ứng với các cây thuộc họ Cúc cũng có thể gặp phản ứng mẫn cảm khi sử dụng atiso. Ngoài ra, người đang mắc các bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị đặc hiệu cần hỏi ý kiến nhân viên y tế trước khi bổ sung các chế phẩm chiết xuất atiso liều cao để tránh các tương tác thuốc bất lợi.
Sử dụng atiso đúng cách để hỗ trợ sức khỏe
Để atiso phát huy tối đa giá trị sinh học cho sức khỏe gan mật, việc sử dụng cần tuân thủ tính điều độ và khoa học:
Về liều lượng và dạng dùng: Đối với các chế phẩm chiết xuất chuẩn hóa, nghiên cứu lâm sàng đã áp dụng mức liều 2700 mg chiết xuất lá atiso mỗi ngày (chia làm nhiều lần uống) để hỗ trợ giảm men gan và lipid máu trong thời gian 2 tháng [7]. Với các loại trà atiso thông thường đun từ hoa hoặc lá khô, người dùng chỉ nên sử dụng như một loại thức uống giải khát nhẹ nhàng, bổ sung chất chống oxy hóa tự nhiên và hỗ trợ tiêu hóa [1], không nên lạm dụng uống thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày.
Thời điểm dùng: Có thể uống trà ấm vào ban ngày hoặc sau các bữa ăn nhiều dầu mỡ để hỗ trợ quá trình tiêu hóa và kích thích tiết mật [1, 2]. Tuyệt đối không sử dụng atiso với mục đích "rửa ruột" cấp tốc sau khi vừa uống một lượng lớn bia rượu.
Để bảo vệ lá gan toàn diện, giải pháp cốt lõi vẫn là điều chỉnh lối sống, hạn chế tối đa việc dung nạp rượu bia và các thực phẩm giàu chất béo bão hòa [1]. Atiso là một dược liệu quý hỗ trợ chức năng gan và chuyển hóa lipid [1, 3], nhưng nó không thể thay thế cho thói quen sinh hoạt lành mạnh hay đóng vai trò chất giải độc cồn thần kỳ sau các cuộc nhậu.