Uống bạch tật lê liều cao có gây độc cho gan và thận?

Bạch tật lê (tên khoa học là Tribulus terrestris) từ lâu đã được truyền tai như một loại "thần dược" giúp phái mạnh tăng cường sinh lực, cải thiện thể lực và hỗ trợ đào thải sỏi đường tiết niệu. Nhiều người tìm mua các chế phẩm chứa chiết xuất từ loại thảo dược này dưới dạng viên nén, bột hòa tan hoặc nước sắc cô đặc để sử dụng hàng ngày với suy nghĩ thảo mộc tự nhiên luôn an toàn tuyệt đối.

Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng chiết xuất bạch tật lê liều cao hoặc dùng kéo dài có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc cấp tính, gây tổn thương nghiêm trọng cho cả gan và thận. Y văn thế giới đã ghi nhận nhiều trường hợp bệnh nhân nguy kịch, suy giảm chức năng đa cơ quan do lạm dụng loại dược liệu này mà không có sự kiểm soát của nhân viên y tế.

Nguy cơ tổn thương cơ quan từ quan niệm "thảo dược lành tính"

Trong y học dân gian, bạch tật lê thường được ứng dụng nhờ khả năng kích thích tình dục và ức chế quá trình hình thành sỏi thận gần như hoàn toàn ^[1]. Chính những lời đồn thổi về công dụng bổ thận tráng dương đã thôi thúc nhiều người tìm kiếm sản phẩm này. Không ít người trẻ tuổi, vận động viên thể hình sử dụng bạch tật lê như một thực phẩm bổ sung không kê đơn để tăng cường hiệu suất tập luyện và phục hồi thể lực ^[2].

Tâm lý chuộng thảo dược tự nhiên khiến người tiêu dùng dễ mất cảnh giác trước liều lượng và thời gian sử dụng. Nhiều người cho rằng thảo mộc không phải là hóa chất tổng hợp nên uống càng nhiều càng mang lại hiệu quả nhanh chóng. Thực tế, các chất chuyển hóa trong thảo dược khi tích tụ ở nồng độ cao vẫn phải trải qua quá trình khử độc tại gan và bài tiết qua thận. Khi lượng độc chất vượt ngưỡng chịu đựng, các mô tế bào sẽ bị phá hủy nhanh chóng.

Tại nhiều quốc gia, các thực phẩm bổ sung chứa chiết xuất bạch tật lê được bán rộng rãi không cần kê đơn và không bị kiểm soát nghiêm ngặt ^[3]. Sự thiếu hụt thông tin cảnh báo trên bao bì khiến người dùng tự ý tăng liều. Hậu quả là những tổn thương nội tạng âm thầm tiến triển cho đến khi xuất hiện các triệu chứng cấp cứu nghiêm trọng như vàng da đậm, vô niệu hoặc co giật toàn thân.

Cơ chế khiến bạch tật lê liều cao tàn phá gan và thận

Mặc dù một số nghiên cứu tiền lâm sàng gợi ý bạch tật lê có tính chất chống oxy hóa, nhưng khi dùng ở liều lượng đậm đặc hoặc không tinh khiết, các hoạt chất trong cây có thể gây độc trực tiếp lên nhu mô gan. Tình trạng nhiễm độc gan do thuốc sẽ kích hoạt phản ứng viêm, phá hủy tế bào gan và gây ứ mật nghiêm trọng, khiến nồng độ bilirubin trong máu tăng vọt ^[4]. Sự tắc nghẽn dòng chảy của mật dẫn đến hiện tượng tích tụ sắc tố mật trong cơ thể, tạo áp lực chuyển hóa đè nặng lên hệ bài tiết.

Tại thận, sự suy giảm chức năng diễn ra qua nhiều cơ chế phức tạp kết hợp lại. Lượng bilirubin tăng quá cao trong tuần hoàn sẽ đi vào cầu thận, dẫn đến việc hình thành các trụ mật bám chặt bên trong ống thận ^[2]. Hiện tượng này cùng với độc tính tế bào trực tiếp gây ra hoại tử ống thận cấp, làm tắc nghẽn dòng nước tiểu và suy giảm độ lọc cầu thận đột ngột. Bệnh nhân nhanh chóng rơi vào tình trạng suy thận cấp đe dọa tính mạng.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu dược lý gần đây chỉ ra rằng bạch tật lê hoạt động như một chất ức chế men gan CYP 3A4 ở mức độ vừa phải ^[3]. Enzyme CYP 3A4 giữ vai trò chủ chốt trong việc chuyển hóa rất nhiều loại thuốc tây y phổ biến, bao gồm các thuốc hạ lipid máu nhóm statin ^[3]. Khi dùng chung, bạch tật lê làm chậm quá trình đào thải của thuốc phối hợp, đẩy nồng độ thuốc trong máu lên mức gây độc, làm tăng nguy cơ tổn thương gan và tiêu cơ vân cấp tính ^[3].

Bằng chứng y khoa: Các ca suy gan, suy thận cấp trên người

Các nghiên cứu lâm sàng dạng báo cáo ca bệnh đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về mối nguy hiểm khôn lường của loại cây này. Điển hình, một báo cáo công bố năm 2010 đã ghi nhận trường hợp một nam thanh niên trẻ tuổi, vốn hoàn toàn khỏe mạnh, bị ngộ độc gan, thận và tổn thương thần kinh sau khi uống nước chiết xuất bạch tật lê ^[1]. Người này sử dụng thảo mộc với mục đích dự phòng tạo sỏi thận nhưng chỉ sau 2 ngày uống đã phải nhập viện khẩn cấp trong tình trạng co giật, chỉ số men gan aminotransferase và chỉ số thận creatinine huyết thanh đều tăng vọt ^[1]. Sau khi ngừng dùng thảo mộc, các triệu chứng co giật biến mất và men gan của bệnh nhân dần hồi phục về mức bình thường ^[1].

Mức độ nguy hại đối với người trưởng thành tiếp tục được chứng minh qua một báo cáo lâm sàng vào năm 2024 về trường hợp một người đàn ông 46 tuổi dùng thực phẩm bổ sung bạch tật lê liên tục mỗi ngày trong 2 tháng ^[4]. Bệnh nhân nhập viện trong tình trạng vàng da nghiêm trọng, nồng độ bilirubin toàn phần đạt đỉnh ở mức 48 mg/dL kèm theo suy giảm chức năng thận nặng nề với creatinine lên tới 7,1 mg/dL ^[4]. Kết quả sinh thiết gan xác nhận các đặc điểm điển hình của tổn thương gan do thuốc ^[4]. Để cứu sống bệnh nhân, các bác sĩ đã tiến hành điều trị thử nghiệm bằng phương pháp thay huyết tương ^[4]. Sau 3 đợt lọc huyết tương, nồng độ bilirubin giảm dần sau mỗi lần can thiệp, chức năng thận hồi phục phù hợp và chỉ số bilirubin khi tái khám đã hạ xuống mức 1,1 mg/dL ^[4].

Một trường hợp khác được công bố vào năm 2015 ở một nam thanh niên dùng thảo dược bạch tật lê nhằm nâng cao thành tích thể thao ^[2]. Bệnh nhân xuất hiện hội chứng tăng bilirubin máu nghiêm trọng, nhanh chóng tiến triển thành suy thận cấp ^[2]. Sinh thiết thận chuyên sâu cho thấy tình trạng hoại tử ống thận cấp đi kèm các trụ chứa dịch mật nằm trong lòng ống thận ^[2]. Đây là bằng chứng trực tiếp cho thấy gan bị tổn thương giải phóng lượng lớn sắc tố mật, từ đó gián tiếp đầu độc và làm nghẽn hệ thống lọc của thận.

Không dừng lại ở việc gây hại đơn độc, bạch tật lê còn kích hoạt tương tác thuốc chết người. Năm 2024, các bác sĩ cấp cứu đã tiếp nhận một bệnh nhân nam 71 tuổi bị tiêu cơ vân kèm tăng men gan nhẹ sau khi tự ý uống thêm thảo dược bạch tật lê trong thời gian đang dùng thuốc hạ mỡ máu atorvastatin dài hạn ^[3]. Chỉ số men cơ creatinine phosphokinase tăng phi mã và tình trạng tiêu cơ vân đạt đỉnh vào ngày thứ 4 sau khi bệnh nhân được cho ngừng cả hai loại chất trên kết hợp truyền dịch muối và natri bicarbonat tích cực ^[3]. Vụ việc khẳng định sự nguy hiểm của bạch tật lê khi tương tác qua con đường ức chế enzyme CYP 3A4 ^[3].

Nghịch lý giữa nghiên cứu động vật và thực tế lâm sàng

Trước những ca bệnh thực tế đáng sợ trên người, nhiều độc giả có thể thắc mắc tại sao một số tài liệu khoa học vẫn ca ngợi lợi ích của bạch tật lê. Trên thực tế, có sự đối lập rõ rệt giữa các thử nghiệm bảo vệ cơ quan có kiểm soát trên động vật và việc người dùng tự ý lạm dụng ngoài đời sống.

Một nghiên cứu công bố năm 2011 trên loài cá nước ngọt Oreochromis mossambicus đã đánh giá vai trò bảo vệ gan của chiết xuất bạch tật lê trước độc tính do thuốc giảm đau paracetamol (acetaminophen) liều 500 mg/kg gây ra trong 24 giờ ^[5]. Kết quả cho thấy chiết xuất thảo mộc ở liều 250 mg/kg thể hiện hoạt tính bảo vệ mô gan rõ rệt thông qua việc hạ thấp mức tổn thương tế bào và điều hòa hàng loạt men chống oxy hóa như superoxide dismutase, catalase, glutathione peroxidase cũng như kiểm soát men gan tăng cao ^[5].

Tương tự, nghiên cứu vào năm 2025 trên chuột cống trắng Wistar đực được chia thành 9 nhóm (mỗi nhóm 6 con) được can thiệp trong 14 ngày để xem xét tác động chống lại độc tính thận do kháng sinh gentamicin liều 100 mg/kg gây ra ^[6]. Các nhóm chuột được tiêm màng bụng chiết xuất ethanol của bạch tật lê (EETT) ở các mức liều 150, 300 và 450 mg/kg đã cho thấy sự phục hồi mô học thận phụ thuộc vào liều, với sự hồi phục hoàn toàn ở liều 450 mg/kg nhờ giảm chất chỉ thị MDA và tăng enzyme catalase, glutathione nội sinh ^[6]. Ngược lại, chiết xuất bằng dung môi acetonitrile (AETT) ở cùng liều lượng lại hoàn toàn không mang lại hiệu quả bảo vệ nào ^[6].

Sự khác biệt nằm ở chỗ: các nghiên cứu trên động vật sử dụng các dịch chiết được định chuẩn bằng dung môi hóa học chuyên biệt, dùng trong môi trường phòng thí nghiệm với liều lượng tính toán chuẩn xác theo khối lượng cơ thể trong thời gian ngắn ^[6]. Trong khi đó, các chế phẩm thương mại trôi nổi trên thị trường không đảm bảo độ tinh khiết, thường bị phối trộn phức tạp và người dùng có xu hướng uống dồn dập, quá liều trong thời gian dài.

Đối với con người, một phân tích tổng hợp hệ thống năm 2025 bao gồm 8 nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên về hiệu quả của bạch tật lê trên bệnh nhân rối loạn cương dương cho thấy thảo dược này giúp cải thiện đáng kể điểm số đánh giá chức năng cương IIEF-5 và IIEF-15 so với trước can thiệp và vượt trội hơn giả dược ^[7]. Nghiên cứu tổng hợp này cũng ghi nhận không có sự khác biệt về tỷ lệ xuất hiện biến cố bất lợi giữa nhóm dùng bạch tật lê và nhóm dùng giả dược trong các thử nghiệm lâm sàng có kiểm soát liều lượng ^[7]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh tổng nồng độ testosterone không hề tăng lên, đập tan lầm tưởng rằng bạch tật lê giúp tăng cường hormone nam giới một cách thần kỳ ^[7].

Những hiểu lầm nguy hại cần loại bỏ

Hiểu lầm phổ biến nhất là niềm tin "thảo dược uống bao nhiêu cũng không bổ ngang thì bổ ngửa". Trường hợp bệnh nhân uống nước thảo mộc dồn dập trong 2 ngày đã bị suy thận cấp và co giật là minh chứng rõ ràng nhất cho thấy liều lượng có thể biến vị thuốc thành chất độc ^[1]. Không có bất kỳ loại thảo mộc nào an toàn tuyệt đối nếu người dùng vượt qua ranh giới dung nạp của cơ thể.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm bạch tật lê giúp nâng cao testosterone, xây dựng cơ bắp nhanh chóng cho người tập thể hình. Thực chất, bằng chứng lâm sàng tổng hợp năm 2025 khẳng định thảo dược này không làm thay đổi nồng độ testosterone toàn phần trong máu người dùng ^[7]. Các vận động viên trẻ tự ý mua về sử dụng để mong tăng cường thành tích thể thao chỉ đang tự đặt cơ thể mình vào nguy cơ đối mặt với hội chứng hoại tử ống thận cấp tính ^[2].

Hiểu lầm thứ ba là xem nhẹ tương tác giữa thảo dược và thuốc tây y. Nhiều người cao tuổi mắc bệnh mãn tính vẫn thản nhiên uống bổ sung bạch tật lê cùng lúc với đơn thuốc của bác sĩ. Bản chất ức chế men CYP 3A4 của bạch tật lê có thể biến một đơn thuốc điều trị mỡ máu an toàn thành "ngòi nổ" gây phá hủy cơ bắp và tổn thương tế bào gan cấp ^[3].

Nhóm đối tượng tuyệt đối phải thận trọng

Dựa trên các nghiên cứu độc tính và dữ liệu lâm sàng thực tế, các nhóm người sau đây cần đặc biệt cẩn trọng hoặc tránh xa việc tự ý dùng bạch tật lê:

• Người đang dùng thuốc tây chuyển hóa qua men CYP 3A4: Nhất là các bệnh nhân đang điều trị rối loạn mỡ máu bằng nhóm thuốc statin như atorvastatin ^[3]. Sự kết hợp này làm tăng vọt nguy cơ tiêu cơ vân cấp và suy gan ^[3].
• Người có tiền sử hoặc đang mắc bệnh gan: Những người bị viêm gan, gan nhiễm mỡ, men gan cao không nên dùng, bởi chỉ cần một lượng độc tính nhỏ từ thảo dược cũng có thể châm ngòi cho tổn thương gan do thuốc bùng phát ^[4].
• Người có chức năng thận suy giảm: Quá trình lọc trụ mật và đào thải độc chất sẽ bị quá tải, dễ dẫn đến hoại tử ống thận cấp và suy thận giai đoạn cuối ^[1], ^[2].
• Người cao tuổi và người mắc nhiều bệnh nền: Thể trạng người già có tốc độ thanh thải chuyển hóa chậm chạp, rất dễ rơi vào tình trạng ngộ độc tích lũy ^[3].
• Người trẻ tuổi dùng để kích thích cơ bắp: Việc lạm dụng các sản phẩm trôi nổi nhằm tăng hiệu suất thể thao tiềm ẩn nguy cơ tổn thương nội tạng cấp tính không thể lường trước ^[2].

Khuyến nghị áp dụng an toàn trong đời sống

Để bảo vệ sức khỏe và tính mạng của bản thân, người tiêu dùng không nên tự ý tìm mua các chiết xuất bạch tật lê đậm đặc trôi nổi trên mạng xã hội hoặc các thực phẩm bổ sung không rõ nguồn gốc xuất xứ ^[3]. Bất kỳ chế phẩm thảo dược nào khi đưa vào cơ thể cũng cần được xem xét cẩn trọng như một dạng dược phẩm có hoạt tính sinh học.

Nếu có nhu cầu cải thiện sinh lý hay hỗ trợ sức khỏe, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám cặn kẽ và tìm ra nguyên nhân gốc rễ. Trong trường hợp được bác sĩ y học cổ truyền chỉ định dùng bạch tật lê, người bệnh phải tuân thủ nghiêm ngặt liều lượng, phương pháp sắc nấu và khoảng thời gian dùng thuốc theo đúng phác đồ. Tuyệt đối không tự ý kéo dài liệu trình từ tháng này qua tháng khác ^[4].

Đặc biệt, luôn chủ động thông báo cho bác sĩ danh sách tất cả các loại thảo mộc, viên uống bổ sung đang dùng trước khi tiếp nhận bất kỳ đơn thuốc tây y nào ^[3]. Trong quá trình sử dụng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào, nếu cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như vàng mắt, vàng da, nước tiểu sẫm màu như nước vối, mệt mỏi rũ rượi, giảm lượng nước tiểu hoặc đau cơ dữ dội, người bệnh cần lập tức ngừng sử dụng và đến bệnh viện cấp cứu ngay ^[1], ^[4], ^[3].

Bạch tật lê có thể mang lại những giá trị sinh học nhất định trong một số điều kiện điều trị cụ thể, nhưng ranh giới giữa lợi ích hỗ trợ và độc tính nguy hiểm là rất mong manh. Hãy là người tiêu dùng thông thái, luôn lắng nghe ý kiến của các chuyên gia y tế thay vì đánh cược tính mạng vào các lời đồn thổi vô căn cứ.