Nhiều người bước vào giai đoạn tiền tiểu đường thường tìm kiếm các loại thảo mộc tự nhiên trong gian bếp để kiểm soát đường huyết trước khi phải dùng đến thuốc điều trị. Trong số các loại gia vị quen thuộc của ẩm thực phương Tây du nhập vào Việt Nam, hương thảo nổi lên như một loại cây vừa tạo mùi thơm đặc trưng vừa được truyền miệng với nhiều công dụng đối với sức khỏe chuyển hóa. Thắc mắc phổ biến là liệu hương thảo có thực sự giúp ổn định chỉ số đường huyết và cải thiện độ nhạy insulin ở người tiền tiểu đường hay không.
Các nghiên cứu thực nghiệm hiện tại cho thấy một số hợp chất polyphenol chiết xuất từ hương thảo, tiêu biểu là axit rosmarinic, có khả năng hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin và hạ nồng độ glucose trong máu trên mô hình động vật và tế bào [1], [2]. Tuy nhiên, các bằng chứng này mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người tiền tiểu đường để xác định hiệu quả điều trị thực tế.
Hợp chất polyphenol trong hương thảo hoạt động thế nào?
Bệnh tiểu đường loại 2 chiếm khoảng 90% tổng số ca mắc bệnh, đặc trưng bởi tình trạng kháng insulin và khiếm khuyết tiết insulin [3]. Một tổng quan hệ thống đánh giá các bài báo khoa học từ tháng 1/2010 đến tháng 10/2020 trên ba cơ sở dữ liệu PubMed, ScienceDirect và Google Scholar đã xác định 84 nghiên cứu đủ điều kiện từ 6.464 tài liệu ban đầu [3]. Tổng quan này chỉ ra các hợp chất polyphenol được trích dẫn nhiều nhất có hoạt tính chống tiểu đường gồm axit rosmarinic, quercetin, kaempferol, cyanidin, rutin, catechin, luteolin và axit ellagic; trong đó hương thảo (Rosmarinus officinalis) được ghi nhận là một trong những nguồn cung cấp chính chứa các hoạt chất nhóm này [3].
Axit rosmarinic là một polyphenol mang đặc tính chống oxy hóa, chống viêm và tăng độ nhạy cảm với insulin [4]. Khi nồng độ đường trong máu tăng cao, quá trình stress oxy hóa kết hợp với lipoprotein mật độ thấp bị oxy hóa (oxLDL) sẽ kích hoạt phức hợp viêm NLRP3 thông qua trục tín hiệu p38-FOXO1-TXNIP, gây tổn thương chức năng nội mô mạch máu [4]. Thử nghiệm cho thấy axit rosmarinic ức chế sự gia tăng protein TXNIP, ngăn chặn sự liên kết giữa TXNIP và NLRP3, từ đó làm giảm sự bài tiết cytokine gây viêm IL-1beta và bảo vệ tế bào nội mô mạch máu trước tác hại của tình trạng tăng đường huyết [4].
Ở cấp độ tế bào cơ vân, chiết xuất hương thảo cũng can thiệp trực tiếp vào con đường vận chuyển đường. Tình trạng kháng insulin do palmitate gây ra trên tế bào cơ L6 dẫn đến sự gia tăng phosphoryl hóa IRS-1, JNK, mTOR và p70 S6K, đồng thời làm giảm phosphoryl hóa Akt kích thích bởi insulin và ức chế quá trình thu nhận glucose [5]. Việc tiếp xúc với chiết xuất Rosmarinus officinalis L. ở nồng độ 5 microgam/mL trong 16 giờ đã làm giảm các phản ứng kháng insulin do palmitate gây ra, đồng thời gia tăng phosphoryl hóa AMPK ngay cả khi có mặt chất béo palmitate, giúp tế bào tăng cường hấp thu đường [5].
Chiết xuất lá hương thảo hạ đường huyết trên mô hình thỏ
Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã tiến hành đánh giá chiết xuất ethanol từ lá hương thảo trên thỏ bình thường và thỏ bị tiểu đường do alloxan [1]. Nghiên cứu kiểm tra ba mức liều uống gồm 50 mg/kg, 100 mg/kg và 200 mg/kg [1]. Kết quả cho thấy mức liều 200 mg/kg mang lại hiệu quả tối ưu trong việc hạ đường huyết ở cả thỏ có đường huyết bình thường và thỏ tăng đường huyết sau nạp glucose, đồng thời hoạt tính này diễn ra độc lập với tác dụng của insulin [1].
Trong thử nghiệm cấp tính trên thỏ tiểu đường do alloxan, liều 200 mg/kg làm giảm đáng kể mức glucose trong máu và làm tăng nồng độ insulin huyết thanh [1]. Khi tiếp tục thử nghiệm bán cấp qua việc dùng lặp lại trong 1 tuần ở thỏ tiểu đường, hai mức liều 100 mg/kg và 200 mg/kg tiếp tục thể hiện tác dụng chống tăng đường huyết đi kèm sự gia tăng nồng độ insulin [1]. Thêm vào đó, việc điều trị trong 1 tuần với liều 200 mg/kg cho thấy chiết xuất lá hương thảo có khả năng ức chế quá trình peroxy hóa lipid và kích hoạt các enzym chống oxy hóa, góp phần ngăn chặn tiến trình phát triển của đái tháo đường nhờ đặc tính chống oxy hóa mạnh mẽ [1].
Axit rosmarinic cải thiện độ nhạy insulin trên mô hình chuột
Nghiên cứu công bố năm 2016 đi sâu vào đánh giá tác động của axit rosmarinic tinh khiết trên hai mô hình chuột: chuột tiểu đường loại 1 do tiêm streptozocin (STZ) và chuột tiểu đường loại 2 do chế độ ăn nhiều chất béo (HFD) [2]. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống, xét nghiệm đường huyết sau ăn, nghiệm pháp dung nạp insulin, chỉ số HOMA-IR và kỹ thuật Western blot để kiểm tra biểu hiện protein PEPCK và GLUT4 [2].
Kết quả cho thấy việc sử dụng axit rosmarinic tạo ra tác dụng hạ đường huyết rõ rệt ở chuột dùng STZ, đồng thời tăng cường sử dụng glucose và cải thiện độ nhạy insulin ở chuột ăn chế độ giàu chất béo theo cơ chế phụ thuộc vào liều lượng [2]. Về mặt phân tử, axit rosmarinic đã đảo ngược tình trạng tăng biểu hiện enzym PEPCK ở gan (enzym chủ chốt trong quá trình tân tạo đường) và phục hồi sự suy giảm biểu hiện kênh vận chuyển GLUT4 ở cơ vân do STZ và HFD gây ra [2]. Điều này chứng minh axit rosmarinic giúp giảm tăng đường huyết bằng cách ức chế sản xuất đường mới tại gan và tăng hấp thu đường tại cơ bắp [2].
Bằng chứng trái chiều giữa tinh dầu và dịch chiết hương thảo
Dù dịch chiết cồn và axit rosmarinic cho thấy tiềm năng hạ đường huyết, các dạng chiết xuất khác nhau của hương thảo lại mang đến kết quả không đồng nhất. Một nghiên cứu công bố năm 2017 chia chuột thành 4 nhóm: nhóm đối chứng khỏe mạnh, nhóm đối chứng tiểu đường do alloxan, nhóm chuột khỏe mạnh dùng tinh dầu hương thảo (ROEO) và nhóm chuột tiểu đường dùng tinh dầu hương thảo [6]. Phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC/MS) xác định được 15 hợp chất trong tinh dầu hương thảo [6]. Sau 15 ngày sử dụng, tinh dầu này đã khắc phục đáng kể các rối loạn sinh hóa do alloxan gây ra, giảm tình trạng tăng đường huyết, cải thiện rối loạn mỡ máu và giảm stress oxy hóa ở gan và thận [6].
Trái lại, một nghiên cứu trước đó công bố năm 1994 đã ghi nhận tác động bất lợi của tinh dầu hương thảo dễ bay hơi [7]. Trong thử nghiệm này, việc tiêm bắp tinh dầu hương thảo với liều 25 mg/kg ở thỏ bình thường đã làm tăng nồng độ glucose huyết tương lên lần lượt 20%, 27% và 55% so với nhóm đối chứng tại các mốc thời gian 60, 90 và 120 phút sau khi làm nghiệm pháp dung nạp glucose qua màng bụng [7]. Lượng insulin huyết thanh tại thời điểm 30 phút cũng giảm 30% so với đối chứng [7]. Ở thỏ tiểu đường do alloxan, tinh dầu này làm tăng đường huyết lúc đói thêm 17% sau 6 giờ sử dụng, cho thấy tinh dầu hương thảo ở dạng dùng này có tác dụng gây tăng đường huyết và ức chế tiết insulin [7].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng hương thảo kiểm soát đường huyết
Nhiều người nhầm lẫn rằng các loại thảo dược tự nhiên đều an toàn tuyệt đối và có thể dùng thay thế thuốc điều trị tiểu đường. Việc đồng nhất tinh dầu nguyên chất với lá hương thảo khô hoặc tươi dùng trong ẩm thực là sai lầm nguy hiểm, bởi nồng độ hoạt chất bay hơi đậm đặc trong tinh dầu có thể gây ra phản ứng tăng đường huyết bất lợi trên cơ thể như nghiên cứu năm 1994 đã cảnh báo [7].
Một ngộ nhận khác là việc kỳ vọng uống trà hương thảo hoặc nêm nếm gia vị hàng ngày sẽ nhanh chóng đưa chỉ số đường huyết về mức bình thường. Những kết quả tích cực về cải thiện độ nhạy insulin chủ yếu đến từ các dạng chiết xuất cô đặc chuẩn hóa hoặc axit rosmarinic tinh chế với liều lượng được tính toán theo cân nặng ở động vật [1], [2]. Lượng hương thảo tiêu thụ thông thường qua bữa ăn cung cấp nồng độ polyphenol thấp hơn nhiều so với liều dùng thực nghiệm.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng hương thảo?
Người đang có chỉ số đường huyết dao động không ổn định hoặc phụ nữ mang thai cần thận trọng khi sử dụng các chế phẩm bổ sung hương thảo đậm đặc dạng viên uống hay cồn thuốc. Do hương thảo có chứa các hợp chất tác động đến nồng độ glucose máu và chuyển hóa lipid, việc lạm dụng có thể gây tương tác ngoài ý muốn [1], [6].
Đặc biệt, không được tự ý uống tinh dầu hương thảo nguyên chất nhằm mục đích hạ đường huyết. Dữ liệu khoa học cho thấy tinh dầu bay hơi có nguy cơ ức chế giải phóng insulin và làm đường huyết tăng cao [7]. Bất kỳ ai đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường hoặc có bệnh nền về gan, thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng các chiết xuất từ loại cây này để tránh tình trạng hạ đường huyết quá mức hoặc gây gánh nặng chuyển hóa.
Áp dụng hương thảo đúng cách vào chế độ ăn
Để tận dụng các hợp chất polyphenol tự nhiên một cách an toàn, người tiền tiểu đường nên xem hương thảo là một phần của chế độ ăn uống lành mạnh:
- Dùng dưới dạng gia vị ẩm thực: Sử dụng 1-2 nhánh lá hương thảo tươi hoặc một thìa cà phê lá hương thảo khô để ướp các món thịt nướng, cá áp chảo hoặc súp rau củ. Cách dùng này vừa tăng hương vị món ăn mà không cần thêm nhiều muối hay đường, vừa cung cấp một lượng polyphenol tự nhiên [3].
- Hãm trà thảo mộc nhẹ nhàng: Có thể ngâm một vài lá hương thảo tươi rửa sạch vào nước nóng trong 5-10 phút để uống ấm. Không nên uống trà quá đặc hoặc uống liên tục thay nước lọc hàng ngày.
- Kết hợp lối sống khoa học: Việc dùng hương thảo không thể thay thế cho chế độ giảm tiêu thụ tinh bột tinh chế, hạn chế thực phẩm nhiều đường và tăng cường tập luyện thể dục đều đặn – những yếu tố cốt lõi giúp cải thiện độ nhạy insulin ở người tiền tiểu đường.
Chiết xuất hương thảo và thành phần axit rosmarinic cho thấy tiềm năng rõ rệt trong việc cải thiện độ nhạy insulin và ức chế các con đường gây viêm, stress oxy hóa trên động vật thí nghiệm [5], [2], [4]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người vẫn chưa được thiết lập, và việc sử dụng tinh dầu không đúng cách thậm chí có thể gây ức chế tiết insulin [7]. Người tiền tiểu đường chỉ nên sử dụng hương thảo như một loại gia vị an toàn trong bữa ăn hàng ngày, kết hợp lối sống lành mạnh và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa để kiểm soát đường huyết hiệu quả.
