Uống bia giải khát mùa nắng nóng làm mất nước nhanh hơn không?

Trong những ngày hè oi ả, việc ngồi quây quần bên cốc bia ướp lạnh là thói quen thư giãn phổ biến của nhiều người nhằm giải tỏa cảm giác bứt rứt. Cảm giác sảng khoái tức thì từ ngụm bia đầu tiên khiến không ít người tin rằng đây là thức uống giải khát tối ưu. Tuy nhiên, liệu bia có thực sự giúp bù nước hay lại vô tình đẩy nhanh quá trình mất nước của cơ thể dưới trời nóng?

Câu trả lời từ các bằng chứng sinh lý học là: Uống bia không thể thay thế nước lọc và có thể làm tăng nguy cơ mất nước nếu lạm dụng, đặc biệt khi sử dụng ở liều lượng cồn cao trong môi trường nhiệt độ cao ^[1]. Dù mang lại cảm giác mát lạnh tức thời, cồn trong bia tác động trực tiếp lên hệ bài tiết và tuần hoàn, làm thay đổi khả năng điều hòa thân nhiệt tự nhiên của cơ thể ^[1].

Thói quen uống bia giải khát và cảm giác đã khát đánh lừa

Vào mùa nắng nóng, nhu cầu giải nhiệt của cơ thể tăng cao khiến nhiều người tìm đến bia như một giải pháp thay thế nước uống thông thường. Khi bia lạnh đi qua vòm họng, nhiệt độ thấp cùng bọt khí mang lại kích thích mạnh mẽ lên các thụ thể cảm giác, tạo ra ảo giác rằng cơn khát đã được dập tắt nhanh chóng.

Tuy nhiên, cảm giác đã khát này hoàn toàn mang tính cơ học và thần kinh tức thời, không phản ánh đúng trạng thái dịch thực tế trong tế bào. Cảm giác khát thực chất là tín hiệu báo động khi nồng độ dịch cơ thể suy giảm, nhưng cơ chế này thường không đủ nhạy để thúc đẩy con người bổ sung đủ lượng nước cần thiết ^[2]. Khi đưa cồn vào cơ thể thay vì nước tinh khiết, các phản ứng chuyển hóa bắt đầu diễn ra theo hướng tiêu hao dịch lỏng thay vì giữ lại ^[1].

Hơn nữa, trong điều kiện nắng nóng, cơ thể đã phải liên tục đổ mồ hôi để tỏa nhiệt, dẫn đến hao hụt thể tích tuần hoàn ^[3]. Việc nạp thêm một lượng đồ uống chứa cồn khiến gánh nặng chuyển hóa tăng lên, trong khi lượng nước thực tế giữ lại được trong mô và mạch máu lại không đạt mức tối ưu ^[1].

Cơ chế tác động của cồn lên sự cân bằng dịch trong cơ thể

Để hiểu vì sao bia có nguy cơ làm mất nước, cần xem xét cách ethanol tương tác với hệ thống điều hòa nội mô. Cồn là chất có tính lợi tiểu thông qua cơ chế ức chế hormone chống bài niệu (vasopressin hay ADH) từ tuyến yên. Khi hormone này bị ức chế, thận giảm tái hấp thu nước, dẫn đến lượng nước tiểu đào thải qua bàng quang tăng lên rõ rệt.

Bên cạnh tác động lên thận, cồn còn làm thay đổi sự phân bố dòng máu trong cơ thể khi đối mặt với nhiệt độ cao. Một tổng quan hệ thống năm 2024 chỉ ra rằng việc tiêu thụ cồn làm tăng lưu lượng máu đến da trong các thử nghiệm đo lường ^[1]. Khi mạch máu dưới da giãn nở, máu dồn ra ngoại vi nhiều hơn, tạo cảm giác nóng bừng và thúc đẩy phản ứng thoát nhiệt qua da ^[1].

Hiện tượng giãn mạch này kết hợp với sự ức chế giữ nước khiến thể tích tuần hoàn hiệu dụng dễ bị đe dọa. Khi thời tiết oi bức, nếu lượng nước tiểu bài tiết ra ngoài cộng với lượng mồ hôi tiết ra lớn hơn lượng nước cơ thể hấp thu, các tế bào sẽ rơi vào tình trạng kiệt nước, làm chậm quá trình trao đổi chất và gây mệt mỏi ^[3].

Bằng chứng khoa học về tác động của cồn khi trời nóng

Nhiều người cho rằng tác dụng lợi tiểu của bia luôn dẫn đến mất nước trầm trọng ngay lập tức ở mọi liều lượng, nhưng các nghiên cứu thực nghiệm mang lại cái nhìn chi tiết và chuẩn xác hơn.

Một tổng quan phạm vi hệ thống công bố năm 2024 đã tổng hợp dữ liệu từ 8 nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên hoặc bắt chéo trên 93 nam giới khỏe mạnh, nhằm đánh giá tác động của ethanol ở nhiệt độ môi trường trên 28 độ C ^[1]. Thời gian tiếp xúc nhiệt trung bình của các đối tượng là 70 phút và liều cồn trung bình được sử dụng là 0,68 g/kg thể trọng ^[1].

Kết quả phân tích 23 biến số sinh lý cho thấy thân nhiệt vùng lõi giảm khi tiêu thụ cồn ở 3 trên 4 nghiên cứu đo lường chỉ số này ^[1]. Đáng chú ý, các dấu hiệu mất nước điển hình như tăng thể tích nước tiểu chỉ xuất hiện ở 1 trên 3 nghiên cứu, sụt giảm khối lượng cơ thể chỉ ghi nhận ở 1 trên 3 nghiên cứu, và không ghi nhận hiện tượng giảm thể tích huyết tương ở cả 2 nghiên cứu có theo dõi chỉ số này ^[1].

Các tác giả kết luận rằng các dấu hiệu mất nước không xuất hiện nhất quán ở liều cồn vừa phải, ngoại trừ trong nghiên cứu có sử dụng liều cồn cao nhất ^[1]. Điều này chứng minh rằng việc uống bia chỉ thực sự gây kiệt nước tế bào và làm mất nước nhanh hơn rõ rệt khi lượng cồn nạp vào vượt ngưỡng vừa phải hoặc uống dồn dập ^[1].

Dù vậy, các nghiên cứu này cũng bộc lộ một số giới hạn nhất định. Toàn bộ 93 người tham gia đều là nam giới trẻ tuổi khỏe mạnh, chưa phản ánh được đáp ứng sinh lý ở nữ giới, người cao tuổi hoặc những người có bệnh lý mạn tính ^[1]. Ngoài ra, thời gian tiếp xúc nhiệt trong phòng thí nghiệm tương đối ngắn (khoảng 70 phút), chưa mô phỏng trọn vẹn tình trạng làm việc hoặc sinh hoạt kéo dài nhiều giờ dưới trời nắng gắt thực tế ^[1].

Nguy cơ tiềm ẩn từ tình trạng mất nước trong thời tiết oi bức

Khi tình trạng mất nước xảy ra do cộng hưởng giữa thời tiết nóng và sự bài tiết qua cồn, cơ thể phải đối mặt với nhiều hệ lụy nghiêm trọng về cả thể chất lẫn nhận thức.

Theo một tổng quan dạng ô (umbrella review) năm 2020 về căng thẳng nhiệt nghề nghiệp, việc duy trì đủ nước giúp hạn chế căng thẳng sinh lý thông qua bù đắp lượng dịch mất qua mồ hôi ^[4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng mức mất nước 2% khối lượng cơ thể là ngưỡng kinh điển làm suy giảm hiệu suất thể chất ^[4]. Khi mức mất nước tiến triển lên khoảng 3 đến 4%, hiệu suất nhận thức và khả năng tập trung bị sụt giảm từ 23% đến 25% ^[4].

Đáng chú ý, các trường hợp mắc bệnh và tử vong do sốc nhiệt thường không chỉ do bản thân nhiệt độ cao mà bắt nguồn từ các phản ứng sinh lý đối với nhiệt, đặc biệt là các biến cố tim mạch bị trầm trọng hơn bởi tình trạng mất nước ^[4]. Hiện tượng mất nước mạn tính do căng thẳng nhiệt kéo dài cũng đã được ghi nhận có liên quan chặt chẽ đến sự gia tăng đáng kể của bệnh thận mạn tính ^[4].

Trong hoạt động thể lực đỉnh cao, căng thẳng nhiệt kết hợp với vận động đẩy hệ tim mạch đến gần giới hạn chịu đựng do phải đồng thời cung cấp máu cho cơ bắp co bóp và lưu lượng máu dưới da để tỏa nhiệt ^[3]. Một nghiên cứu phân tích tổng hợp năm 2019 ghi nhận hiệu suất vận động sức bền có thể sụt giảm khoảng 6% cho mỗi 4 độ C gia tăng nhiệt độ môi trường ^[3]. Về mặt lâm sàng, tình trạng thiếu nước dựa trên mức thâm hụt khối lượng cơ thể được phân loại từ nhẹ (1-5%), vừa (2-5%) đến nặng (trên 10%) ^[3]. Trong thể thao, mức thâm hụt khối lượng từ 2-5% được coi là nhẹ đến trung bình và trên 5% là nghiêm trọng ^[3].

Thực trạng thiếu nước mùa nóng: Nguy cơ tiềm tàng ít được chú ý

Một yếu tố nguy cơ lớn khiến việc uống bia mùa nóng dễ dẫn đến mất nước là nhiều người vốn dĩ đã ở trong trạng thái thiếu nước tiềm tàng trước khi bắt đầu cuộc nhậu.

Một nghiên cứu năm 2015 khảo sát 36 người trưởng thành sống tại vùng Amazon thuộc Bolivia cho thấy nhiệt độ môi trường ảnh hưởng trực tiếp đến độ cô đặc của nước tiểu ^[5]. Cụ thể, mỗi khi nhiệt độ tăng thêm 1 độ C, tỷ trọng nước tiểu (USG) tăng thêm 0,0008 g/ml ^[5]. Dựa trên ngưỡng USG từ 1,020 g/ml để xác định mất nước lâm sàng, có tới 42% người tham gia bị mất nước ở cả hai thời điểm kiểm tra và 21% bị mất nước cực độ ^[5]. Nghiên cứu dự báo tình trạng mất nước bắt đầu xuất hiện ở mức nhiệt 29 độ C và mất nước cực độ xảy ra ở 37 độ C ^[5].

Tương tự, nghiên cứu năm 2013 trên 107 cầu thủ bóng đá trẻ tại một trại hè thể thao (nhiệt độ trung bình 27,2 độ C, độ ẩm 57%) phát hiện 95 trên 107 em (khoảng 90%) đã bị thiếu nước từ trước khi bắt đầu buổi tập theo chỉ số USG từ 1,020 trở lên ^[6]. Tỷ lệ mất nước duy trì ở mức 95,8% và 97,2% sau các buổi tập tiếp theo dù được uống nước tự do theo nhu cầu ^[6]. Có tới 81,8% cầu thủ bị thiếu nước tiếp tục giảm trung bình 0,35 kg cân nặng sau buổi tập ^[6].

Nghiên cứu năm 2019 trên 141 học sinh vị thành niên cũng ghi nhận 90% học sinh đến trường trong tình trạng thiếu nước với USG trên 1,020 ^[2]. Tổng lượng nước nạp vào từ đồ ăn và thức uống có mối tương quan thuận với mức độ tỉnh táo và khả năng tập trung, đồng thời tương quan nghịch với cảm giác mệt mỏi ^[2]. Đặc biệt, cảm giác khát giữa các nhóm học sinh thiếu nước nặng và đủ nước không có sự khác biệt, chứng minh rằng cơn khát không thúc đẩy con người uống đủ lượng nước cần thiết ^[2].

Khi cơ thể đã thiếu nước sẵn do thời tiết nắng nóng, việc uống một lượng lớn bia sẽ nhanh chóng thúc đẩy thận bài tiết nước tiểu, đẩy nhanh tốc độ kiệt nước tế bào mà người uống không hề hay biết ^[1], ^[6].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng với bia rượu ngày nóng

Không phải ai cũng chịu tác động giống nhau khi uống bia dưới trời nóng. Một số nhóm đối tượng đối diện với nguy cơ biến chứng tim mạch và kiệt nước cao hơn hẳn người bình thường.

Người lao động ngoài trời hoặc vận động viên tập luyện trong môi trường nhiệt độ cao là nhóm đầu tiên cần tránh dùng bia giải khát. Do tỷ lệ bài tiết mồ hôi ở nhóm này rất lớn, việc bổ sung cồn làm suy giảm khả năng tái tạo dịch, cản trở bù khoáng và làm tăng nguy cơ kiệt sức vì nhiệt ^[3], ^[4]. Mất nước kết hợp với suy giảm nhận thức do cồn còn làm tăng nguy cơ tai nạn lao động ^[4].

Người có tiền sử mắc bệnh tim mạch, huyết áp hoặc suy giảm chức năng thận cần tuyệt đối thận trọng. Mất nước làm thể tích lòng mạch sụt giảm, tim phải tăng co bóp để bù trừ, trong khi cồn lại gây biến thiên huyết áp và rối loạn điều hòa vận mạch ngoại vi ^[1], ^[4].

Người cao tuổi cũng là đối tượng dễ tổn thương do phản xạ khát tự nhiên suy giảm và chức năng cô đặc nước tiểu của thận kém hiệu quả hơn người trẻ. Nếu sử dụng bia rượu thay nước lọc, người già rất dễ rơi vào tình trạng thiếu nước nghiêm trọng mà không cảm nhận được triệu chứng báo trước.

Cách bù nước khoa học và hướng dẫn thưởng thức bia an toàn

Để bảo vệ sức khỏe trong những đợt nắng nóng gay gắt, việc nhận thức đúng về vai trò của từng loại đồ uống là vô cùng quan trọng. Bia có thể được thưởng thức có chừng mực trong các buổi giao lưu, nhưng không bao giờ được coi là phương tiện giải khát hay bù dịch thay thế nước lọc.

Khi tham gia các cuộc vui, nguyên tắc quan trọng nhất là kiểm soát lượng cồn nạp vào cơ thể. Dữ liệu khoa học cho thấy các dấu hiệu mất nước chỉ xuất hiện nhất quán ở liều cồn cao ^[1]. Do đó, người uống nên giới hạn ở mức vừa phải, tránh tình trạng uống liên tục nhiều cốc bia lớn trong thời gian ngắn.

Một mẹo thực tế hữu ích là áp dụng quy tắc xen kẽ: Sau mỗi cốc bia, hãy uống ngay một cốc nước lọc có thể tích tương đương. Cách làm này vừa giúp làm loãng nồng độ cồn trong dạ dày, vừa cung cấp đủ lượng nước bù đắp cho lượng dịch bài tiết qua đường tiểu và mồ hôi.

Đối với những người đổ nhiều mồ hôi do làm việc ngoài trời hoặc chơi thể thao, việc bổ sung nước cần đi kèm các chất điện giải. Nghiên cứu tổng quan chỉ ra rằng việc bổ sung natri giúp duy trì tình trạng đủ nước và hỗ trợ hiệu suất thể chất khi vận động trong môi trường nóng ^[4]. Người dân có thể sử dụng nước lọc, nước khoáng hoặc nước oresol pha đúng tỷ lệ thay vì tìm đến bia lạnh.

Việc theo dõi màu sắc nước tiểu và khối lượng cơ thể hàng ngày cũng là phương pháp đơn giản nhưng hiệu quả để tự đánh giá tình trạng thừa thiếu dịch ^[7], ^[8]. Nếu nước tiểu có màu vàng sậm hoặc lượng tiểu ít, đó là dấu hiệu rõ ràng cho thấy cơ thể đang thiếu nước và cần bổ sung nước tinh khiết ngay lập tức ^[7].

Kết luận

Thưởng thức một ly bia ướp lạnh có thể đem lại sự thoải mái tinh thần, nhưng việc lạm dụng bia để làm dịu cơn khát mùa nắng nóng tiềm ẩn nguy cơ gây mất nước nhanh chóng và kiệt dịch tế bào ở liều lượng cao ^[1]. Thay vì phó mặc cho cảm giác khát tự nhiên vốn dễ bị đánh lừa, mỗi người nên chủ động uống đủ nước lọc và bổ sung khoáng chất đều đặn trong ngày ^[4], ^[2]. Duy trì thói quen uống nước thông minh và kiểm soát lượng cồn dung nạp chính là chìa khóa bảo vệ hệ tim mạch và thận an toàn suốt mùa hè oi bức ^[4]. Người có bệnh nền nên tham khảo ý kiến bác sĩ để có chế độ bù nước phù hợp nhất.