Người tập gym uống bột đạm whey thường lo lắng về chỉ số axit uric và nguy cơ mắc bệnh gút. Nhiều người băn khoăn có phải ngừng uống whey khi xét nghiệm máu báo axit uric tăng nhẹ hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là đạm whey dùng đúng liều lượng không tự động làm tăng axit uric, thậm chí dạng đạm whey thủy phân (WPH) còn giúp giảm axit uric máu ở nam giới có chỉ số này hơi cao [1]. Tuy nhiên, việc tiêu thụ đạm whey kéo dài kết hợp chế độ ăn quá giàu đạm tổng thể vẫn có thể đi kèm tình trạng tăng axit uric và creatinin ở một số cá nhân [2].

Bối cảnh và nỗi lo của người tập thể hình

Tại Mỹ, hơn 150 triệu người sử dụng thực phẩm bổ sung, phổ biến nhất là đạm whey, creatine và các axit amin chuỗi nhánh (BCAA) [3]. Đạm whey hỗ trợ quá trình thích nghi khi tập kháng lực, tăng khối cơ (hypertrophy) và cải thiện hiệu suất vận động [4], [2], [3].

Trong các phòng tập, người có axit uric máu cao thường truyền tai nhau rằng mọi loại thực phẩm giàu đạm đều làm nặng thêm tình trạng bệnh. Tăng axit uric máu (hyperuricemia) là vấn đề sức khỏe cộng đồng toàn cầu, liên quan mật thiết đến bệnh gút và các bệnh lý chuyển hóa khác [5]. Do đó, đánh giá độ an toàn của đạm whey so với các nguồn đạm khác như sữa, casein hay lòng trắng trứng (albumin) là nhu cầu thực tế của người tập.

Đạm whey chuyển hóa và tác động lên axit uric thế nào?

Về đặc tính hấp thu, đạm whey kích thích sự xuất hiện của các axit amin thiết yếu (EAA) và hormone insulin trong máu rất nhanh [3]. Khi so sánh các sản phẩm bổ sung cùng chứa 21 g đạm trên 12 người lớn tuổi khỏe mạnh, nghiên cứu công bố năm 2016 cho thấy đạm whey giàu leucine ít calo (150 kcal) tạo đỉnh leucine trong máu cao gấp đôi so với đạm casein (521 so với 260 micromol/L, p < 0,001) [6]. Khác với casein vốn gây đông tụ trong dạ dày, đạm whey không đông tụ và giải phóng lượng axit amin tự do tại ruột cao hơn sau 90 phút tiêu hóa [6]. Một nghiên cứu năm 2019 cũng ghi nhận đạm whey nguyên bản (native whey) và whey cô đặc (WPC-80) làm tăng leucine, BCAA trong máu mạnh hơn sữa thông thường, đồng thời làm tăng nồng độ urê huyết thanh ở thời điểm 180 và 300 phút sau uống [7].

Đối với riêng chỉ số axit uric, cơ chế tác động của dạng đạm whey thủy phân (WPH) đã được làm sáng tỏ qua các phân tích sinh học. WPH chứa nhiều chuỗi peptide có hoạt tính sinh học, có khả năng ức chế hoạt động của enzyme xanthine oxidase và adenosine deaminase tại gan cũng như trong huyết thanh [1], [5]. Đây là hai enzyme then chốt tham gia vào quá trình sản xuất axit uric trong cơ thể [5].

Bên cạnh việc giảm tổng hợp mới, WPH còn tác động trực tiếp lên hệ thống vận chuyển urat tại thận để tăng đào thải axit uric qua nước tiểu [5]. Cụ thể, hoạt chất trong WPH làm giảm biểu hiện của kênh tái hấp thu urat (urate transporter 1 - URAT1) và tăng biểu hiện của các kênh bài tiết axit uric ra ngoài như OAT1, ABCG2, OCTN1, OCTN2 và OCT1 tại thận [5]. Nhờ cơ chế kép vừa giảm tạo thành vừa tăng thải trừ, WPH hỗ trợ kiểm soát nồng độ axit uric máu hiệu quả [5].

Nghiên cứu khoa học nói gì về đạm whey và axit uric?

Nhiều nghiên cứu từ thử nghiệm tiền lâm sàng đến lâm sàng trên người đã trực tiếp đánh giá mối liên hệ giữa việc bổ sung đạm whey, chức năng thận và nồng độ axit uric.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2025 đã đánh giá trực tiếp tác dụng của đạm whey thủy phân (WPH) trên nam giới trưởng thành [1]. Đối tượng tham gia là những người có mức axit uric máu lúc đói cao ở ngưỡng từ 6,0 đến 7,9 mg/dL [1]. Người tham gia uống 5,0 g WPH hoặc giả dược mỗi ngày trong suốt 12 tuần [1]. Kết quả cho thấy nhóm dùng WPH giảm đáng kể nồng độ axit uric máu (p = 0,004) và giảm chỉ số khối cơ thể BMI (p = 0,002) so với nhóm dùng giả dược [1]. Ở phân nhóm người khỏe mạnh không dùng thuốc điều trị, WPH còn giúp cải thiện chỉ số creatinin huyết thanh (p = 0,009) và mức lọc cầu thận ước tính eGFR (p = 0,010), cho thấy lợi ích tiềm năng trên thận mà không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng nào [1].

Kết quả trên người này phù hợp với nghiên cứu trên động vật công bố năm 2021 [5]. Các nhà khoa học gây tăng axit uric máu trên chuột bằng hợp chất potassium oxonate, sau đó cho dùng WPH trong 21 ngày [5]. Kết quả ghi nhận WPH làm giảm rõ rệt nồng độ axit uric, creatinin và nitơ urê máu (BUN), đồng thời tăng bài tiết axit uric qua nước tiểu và cải thiện rối loạn chức năng thận [5]. Một nghiên cứu độc tính khác năm 2012 trên 60 con chuột cống đực Wistar (chia làm hai nhóm thử nghiệm cấp tính và thử nghiệm 30 ngày) cũng so sánh WPH với đạm whey cô lập (WPI) [3]. Dù WPH tạo đỉnh leucine nhanh hơn ở phút thứ 15 (p = 0,04) và tăng insulin ở phút thứ 60 (p = 0,002) so với WPI, việc dùng WPH liên tục 30 ngày ở cả liều thấp, trung bình và cao (tương đương 1, 3 và 6 liều ở người) không gây bất thường nào về mô bệnh học gan, thận hay các chỉ số sinh hóa máu [3].

Tuy nhiên, khi xét đến nguy cơ tạo sỏi đường tiết niệu và lượng đạm nạp vào thực tế của người tập thể hình, bức tranh cần sự thận trọng hơn. Nghiên cứu năm 2017 trên 18 tình nguyện viên khỏe mạnh đã so sánh việc uống 1 muỗng đạm whey (WP) hoặc đạm albumin mỗi ngày trong 3 ngày (cách nhau 1 tuần nghỉ) dưới chế độ ăn kiểm soát [4]. Sau khi uống WP hoặc albumin, chỉ số đại diện cho lượng đạm tiêu thụ (PNA) tăng mạnh (p < 0,001), nhưng mức trung bình của axit uric, canxi, natri, citrat, oxalat, creatinin và độ pH trong nước tiểu 24 giờ không thay đổi có ý nghĩa thống kê so với ban đầu [4]. Dù vậy, sự khác biệt giữa từng cá nhân là rất lớn: 39% số người tham gia bị tăng canxi niệu trên 50%, đồng thời độ pH nước tiểu bị giảm (nước tiểu toan hơn) ở 44% người dùng đạm whey và 67% người dùng albumin [4]. Riêng nhóm dùng albumin có một phần ba số người bị tăng natri niệu trên 50% [4].

Đáng chú ý, một báo cáo ca lâm sàng năm 2024 đã ghi nhận trường hợp một nam vận động viên 36 tuổi bị tăng creatinin và axit uric máu phát hiện qua xét nghiệm định kỳ [2]. Người này không có tiền sử bệnh thận, tiểu đường hay tăng huyết áp, nhưng đã dùng đạm whey đều đặn trong 2 tháng [2]. Khi được khuyên ngừng whey, anh chuyển sang uống sữa tăng cường đạm (protein-fortified milk), nhưng nồng độ creatinin và axit uric máu vẫn tiếp tục duy trì ở mức cao [2]. Các tác giả nhận định tình trạng tăng dai dẳng này có thể bắt nguồn từ việc tiêu thụ đạm whey kéo dài cộng hưởng với một chế độ ăn tổng thể quá giàu đạm [2].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại

Các dữ liệu hiện có mang lại góc nhìn tích cực về đạm whey, đặc biệt là dòng đạm whey thủy phân (WPH). Ở liều lượng vừa phải (5,0 g/ngày), WPH không những an toàn cho thận mà còn hỗ trợ hạ axit uric máu và cải thiện mức lọc cầu thận sau 12 tuần sử dụng [1]. Khi đặt lên bàn cân với đạm albumin (lòng trắng trứng), đạm whey ít gây giảm độ pH nước tiểu hơn (44% so với 67%) và không gây đột biến natri niệu như albumin [4]. So với casein và sữa thông thường, whey cũng vượt trội về tốc độ cung cấp axit amin và kích thích tổng hợp cơ bắp sau tập [7], [6].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học vẫn có những giới hạn rõ rệt mà người tập gym cần lưu ý. Thứ nhất, liều dùng WPH giúp giảm axit uric trong thử nghiệm năm 2025 chỉ là 5,0 g/ngày [1], thấp hơn nhiều so với liều 1 muỗng/ngày hoặc chế độ nạp đạm khối lượng lớn của dân thể hình [4], [2]. Thứ hai, nghiên cứu đánh giá rủi ro sỏi thận của đạm whey năm 2017 chỉ diễn ra trong thời gian rất ngắn (3 ngày) và cỡ mẫu nhỏ (18 người) [4]. Thứ ba, báo cáo năm 2024 chỉ là một ca lâm sàng đơn lẻ và người bệnh vẫn ăn chế độ giàu đạm từ sữa sau khi ngưng whey, nên không thể kết luận riêng đạm whey là thủ phạm duy nhất gây tăng axit uric [2].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng bột đạm

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng mọi loại bột đạm và mọi mức liều lượng đều gây hại cho người có axit uric cao. Thực tế, phản ứng của cơ thể phụ thuộc lớn vào loại đạm (như WPH có hoạt tính ức chế enzyme tạo axit uric) và tổng lượng đạm nạp vào từ cả thực phẩm bổ sung lẫn bữa ăn hằng ngày [1], [2].

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng chỉ cần ngưng bột đạm whey và chuyển sang uống thật nhiều sữa giàu đạm hoặc ăn lòng trắng trứng là chỉ số axit uric sẽ tự khắc hạ xuống. Ca lâm sàng năm 2024 cho thấy việc đổi từ whey sang sữa tăng cường đạm không làm giảm axit uric nếu tổng lượng đạm tiêu thụ vẫn vượt mức [2]. Hơn nữa, dùng đạm albumin (lòng trắng trứng) còn làm giảm pH nước tiểu ở tỷ lệ người dùng cao hơn so với whey, dễ tạo môi trường bất lợi cho người có cơ địa kết tinh sỏi [4].

Ai nên thận trọng khi bổ sung đạm whey?

Nhóm đầu tiên cần thận trọng là người có tiền sử sỏi thận hoặc có cơ địa dễ tạo sỏi đường tiết niệu [4]. Dù chỉ số trung bình trên đám đông không đổi, một tỷ lệ đáng kể người dùng đạm whey vẫn bị tăng canxi niệu trên 50% (39% số người) và giảm độ pH nước tiểu (44% số người) [4]. Nước tiểu bị toan hóa (pH giảm) kết hợp canxi cao đòi hỏi phải theo dõi sát các chỉ số nước tiểu nếu muốn bổ sung đạm [4].

Nhóm thứ hai là những vận động viên hoặc người tập gym đang áp dụng chế độ ăn siêu giàu đạm kéo dài và có sẵn chỉ số creatinin hoặc axit uric máu cao [2]. Ở nhóm này, việc nạp chồng thêm bột đạm vào thực đơn vốn đã dư thừa protein sẽ làm gánh nặng chuyển hóa nitơ tăng cao, giữ mức axit uric và creatinin ở ngưỡng bất lợi [4], [2]. Người có bệnh nền về thận, gút hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng thực phẩm bổ sung [1].

Cách áp dụng thực tế cho người tập gym

Để tối ưu hóa việc phát triển cơ bắp mà không làm tăng axit uric, người tập nên tính toán tổng lượng đạm trong ngày thay vì chỉ uống bột đạm theo cảm tính [4], [2]. Nếu mục tiêu là kiểm soát axit uric máu đang ở ngưỡng giới hạn cao (6,0 - 7,9 mg/dL), việc lựa chọn đạm whey thủy phân (WPH) ở liều lượng nhỏ hợp lý (như mức 5,0 g/ngày trong nghiên cứu) có thể mang lại lợi ích kép cho cả chỉ số axit uric, BMI và chức năng lọc của thận [1].

Nếu dùng đạm whey thông thường để phục hồi cơ sau tập, hãy ưu tiên sản phẩm ít calo, ít chất béo và đường để axit amin hấp thu nhanh và hiệu quả nhất trong khoảng 1 đến 3 giờ đầu sau tập [7], [6]. Người dùng không nên lạm dụng nhiều muỗng mỗi ngày kèm chế độ ăn quá tải thịt, sữa giàu đạm [2]. Đồng thời, cần uống đủ nước và đi xét nghiệm máu, nước tiểu định kỳ để kiểm tra axit uric, creatinin, canxi niệu và độ pH nước tiểu, từ đó điều chỉnh liều lượng kịp thời [4], [2].

Tóm lại, đạm whey không phải là tác nhân trực tiếp gây tăng axit uric nếu sử dụng đúng cách, thậm chí dòng whey thủy phân còn hỗ trợ giảm chỉ số này. Chìa khóa an toàn cho người tập gym nằm ở việc kiểm soát tổng lượng đạm hằng ngày ở mức cân bằng, uống đủ nước và theo dõi chỉ số sức khỏe định kỳ.