Vì sao ngưng dùng Garcinia cambogia cân nặng dễ tăng trở lại?

Nhiều người tìm đến viên uống chiết xuất Garcinia cambogia (quả bứa) với kỳ vọng giảm cân nhanh mà không cần ăn kiêng khắt khe. Tuy nhiên, không ít người nhận thấy kim cân nhanh chóng nhích lên như cũ, thậm chí vượt mức ban đầu ngay sau khi ngưng sử dụng sản phẩm.

Nguyên nhân cốt lõi nằm ở cơ chế tác động tạm thời của hoạt chất trong Garcinia cambogia lên quá trình chuyển hóa chất béo. Hoạt chất chính của thảo dược này là axit hydroxycitric (HCA), có tác dụng ức chế cạnh tranh với enzym ATP-citrate lyase — một mắt xích quan trọng giúp cơ thể tổng hợp axit béo mới từ tinh bột và đường ^{[1] [2]}. Khi ngưng uống, sự ức chế cạnh tranh này biến mất, enzym hoạt động bình thường trở lại và quá trình tích mỡ lập tức phục hồi nếu chế độ ăn dư thừa năng lượng vẫn giữ nguyên.

Cơ chế "khóa" tạo mỡ tạm thời của axit hydroxycitric

Trong cơ thể người, khi ăn chế độ giàu tinh bột và đường (carbohydrate), lượng đường dư thừa không dùng hết sẽ được chuyển hóa thành citrate từ ty thể tế bào ^[2]. Lúc này, một enzym nằm ngoài ty thể tên là adenosine triphosphate-citrate lyase (ATP-citrate lyase) sẽ làm nhiệm vụ phân cắt citrate để tạo thành phân tử acetyl-CoA ^{[1] [2]}. Phân tử acetyl-CoA chính là nguyên liệu tiền chất bắt buộc cho cả hai con đường: tổng hợp axit béo mới (tạo mỡ) và tổng hợp mevalonate ^[2].

Chiết xuất từ vỏ quả Garcinia cambogia khô chứa thành phần hoạt chất chính là axit hydroxycitric (HCA) ^{[3] [4]}. Về mặt sinh hóa, HCA đóng vai trò là chất ức chế cạnh tranh trực tiếp với enzym ATP-citrate lyase ^{[1] [2]}. Bằng cách "chiếm chỗ" của citrate trên enzym này, HCA ngăn cản quá trình chuyển hóa axit citric, làm giảm số lượng đơn vị acetyl-CoA được tạo ra ^{[2] [3]}. Kết quả là quá trình sinh tổng hợp axit béo và tạo mỡ mới (de novo lipogenesis) từ chế độ ăn giàu carbohydrate bị kìm hãm ^{[1] [2]}.

Song song với việc chặn đường tạo mỡ, HCA còn kích thích quá trình tân tạo đường (gluconeogenesis) và dự trữ glycogen tại gan ^[2]. Thay đổi này tác động nối tiếp lên các thụ thể nhận cảm đường ở gan, được cho là có liên quan đến việc giảm cảm giác thèm ăn trong một số báo cáo ^{[2] [4]}. Tuy nhiên, tính chất "ức chế cạnh tranh" đồng nghĩa với việc hiệu ứng chỉ tồn tại khi có mặt HCA đủ liều lượng trong cơ thể ^{[1] [2]}. Ngay khi ngưng bổ sung Garcinia cambogia, HCA bị đào thải hết, enzym ATP-citrate lyase được giải phóng hoàn toàn và lập tức nối lại dây chuyền sản xuất acetyl-CoA để tích tụ mỡ nếu khẩu phần ăn vẫn dư thừa tinh bột, đường và chất béo.

Nghiên cứu trên người nói gì về hiệu quả giảm cân thực tế?

Bằng chứng lâm sàng về khả năng giảm cân của Garcinia cambogia trên người cho thấy kết quả không đồng nhất và mức độ giảm cân thực tế khá khiêm tốn ^{[5] [4]}. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 1998 đã đánh giá hiệu quả của thảo dược này trên 135 người nam và nữ thừa cân có chỉ số khối cơ thể (BMI) trung bình khoảng 32 kg/m2 ^[1]. Người tham gia được chia ngẫu nhiên vào nhóm dùng thảo dược chứa 1.500 mg HCA mỗi ngày (66 người) hoặc nhóm dùng giả dược (69 người), kết hợp chế độ ăn ít năng lượng, giàu chất xơ trong 12 tuần ^[1].

Kết thúc 12 tuần, có 42 người (64%) ở nhóm HCA và 42 người (61%) ở nhóm giả dược hoàn thành nghiên cứu ^[1]. Cả hai nhóm đều giảm cân đáng kể so với ban đầu, nhưng sự khác biệt giữa hai nhóm không có ý nghĩa thống kê: nhóm dùng HCA giảm trung bình 3,2 kg (độ lệch chuẩn 3,3 kg) trong khi nhóm giả dược giảm tới 4,1 kg (độ lệch chuẩn 3,9 kg) ^[1]. Tỷ lệ phần trăm khối lượng mỡ cơ thể mất đi giữa hai nhóm cũng không có sự khác biệt đáng kể ^[1]. Nhóm nghiên cứu kết luận Garcinia cambogia không tạo ra mức giảm cân hay giảm mỡ vượt trội so với giả dược ^[1].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2014 thực hiện trên 43 phụ nữ béo phì (BMI trên 25 kg/m2, độ tuổi 25-60) trong 60 ngày, có kiểm soát chế độ ăn ^[6]. Nhóm điều trị (30 người) uống 2,4 g chiết xuất Garcinia cambogia mỗi ngày (chia 3 lần, mỗi lần 800 mg, chứa 50% HCA) và nhóm đối chứng (13 người) dùng giả dược ^[6]. Sau 60 ngày, nhóm dùng chiết xuất giảm đáng kể nồng độ chất béo trung tính (triglyceride) trong máu so với nhóm giả dược ^[6]. Tuy nhiên, các chỉ số nhân trắc học gồm cân nặng, BMI, tỷ lệ vòng eo/hông, phần trăm khối lượng mỡ, tốc độ trao đổi chất lúc nghỉ, hệ số hô hấp cũng như nồng độ cholesterol toàn phần, HDL, LDL, leptin và insulin huyết thanh đều không thay đổi có ý nghĩa thống kê ^[6].

Để làm rõ các kết quả mâu thuẫn, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp liều lượng - đáp ứng công bố năm 2020 đã tổng hợp dữ liệu từ 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 530 người tham gia ^[5]. Kết quả cho thấy việc bổ sung Garcinia cambogia giúp giảm cân nặng trung bình 1,34 kg, giảm BMI 0,99 kg/m2, giảm phần trăm khối lượng mỡ 0,42% và giảm vòng eo 4,16 cm so với nhóm giả dược ^[5]. Phân tích cũng chỉ ra mối liên quan phi tuyến tính giữa liều dùng thảo dược với mức thay đổi cân nặng và BMI, nhưng không có mối liên quan này ở tỷ lệ mỡ cơ thể ^[5].

Khác biệt giữa thí nghiệm trên động vật và cơ thể người

Trái ngược với hiệu quả hạn chế trên người, các nghiên cứu trên động vật gặm nhấm lại ghi nhận tác dụng rõ rệt hơn ^{[7] [8]}. Một nghiên cứu năm 2008 trên dòng chuột nhắt C57BL/6J dễ béo phì được cho ăn chế độ giàu chất béo cho thấy chiết xuất Garcinia cambogia giúp giảm tăng cân, giảm tích tụ mỡ nội tạng, hạ nồng độ lipid trong máu và gan, đồng thời giảm nồng độ insulin và leptin huyết tương ^[7]. Chiết xuất này đảo ngược sự thay đổi biểu hiện của các gen liên quan đến quá trình tạo mô mỡ (adipogenesis) ở mô mỡ mào tinh hoàn chuột, bao gồm gen aP2, SREBP1c, PPARgamma2 và C/EBPalpha ^[7].

Tương tự, nghiên cứu năm 2015 trên 40 con chuột cống đực Wistar 5 tháng tuổi chia làm 4 nhóm (ăn chuẩn hoặc ăn giàu chất béo 30%, có hoặc không dùng chiết xuất ethanol thô Garcinia cambogia liều 400 mg/kg cân nặng/ngày trong 10 tuần) cũng cho kết quả tích cực ^[8]. Ở nhóm chuột ăn nhiều chất béo, việc bổ sung chiết xuất giúp giảm đáng kể mức tăng cân, cải thiện tình trạng rối loạn dung nạp đường huyết, giảm nồng độ leptin và yếu tố gây viêm TNF-alpha trong huyết tương mà không làm thay đổi các chỉ số chức năng thận (urea, creatinine, axit uric) ^[8].

Tuy nhiên, kết quả từ động vật không phải lúc nào cũng áp dụng được cho các loài khác hoặc cho người ^[2]. Một tổng quan năm 2022 chỉ ra rằng việc bổ sung Garcinia cambogia kéo dài với liều 45 mg/kg trong 6 tháng trên mèo không hề làm thay đổi trọng lượng cơ thể của chúng ^[2]. Ở người, việc dùng liều 3 g mỗi ngày trong 3 ngày cũng không ảnh hưởng đến mức tiêu hao năng lượng hay hệ số hô hấp, cho thấy HCA không làm tăng tốc độ oxy hóa chất béo (đốt mỡ) lúc đói trong ngắn hạn ^[2].

Vì sao ngừng uống dễ tăng cân trở lại?

Có ba lý do chính giải thích hiện tượng cân nặng bật tăng sau khi ngưng dùng Garcinia cambogia, dựa trên các dữ liệu sinh hóa và lâm sàng hiện có:

Thứ nhất, HCA không làm tăng tiêu hao năng lượng hay tốc độ trao đổi chất lúc nghỉ của cơ thể ^{[6] [2]}. Nó chỉ tạm thời chặn enzym ATP-citrate lyase để giảm tạo mỡ mới từ tinh bột dư thừa ^[2]. Các tế bào mỡ hiện có không tự mất đi nếu cơ thể không rơi vào trạng thái thâm hụt calo. Khi ngưng viên uống, "chốt chặn" enzym được tháo bỏ, toàn bộ lượng đường bột dư thừa từ bữa ăn sẽ lại đi qua con đường citrate — acetyl-CoA để tổng hợp thành axit béo như cũ ^[2].

Thứ hai, sự tương tác với chế độ ăn đóng vai trò quyết định ^{[1] [2]}. Trong các thử nghiệm lâm sàng, những người giảm được cân thực chất đều đang tuân thủ chế độ ăn kiểm soát năng lượng ^{[6] [1]}. Thậm chí ở thử nghiệm năm 1998, nhóm chỉ ăn kiêng (dùng giả dược) còn giảm trung bình 4,1 kg nhờ chế độ ăn ít năng lượng, giàu chất xơ ^[1]. Khi người dùng ngưng uống sản phẩm và đồng thời buông lỏng chế độ ăn kiêng, lượng calo nạp vào vượt mức tiêu thụ sẽ nhanh chóng chuyển thành mỡ dự trữ.

Thứ ba, hiệu quả thực tế của Garcinia cambogia qua phân tích gộp 8 thử nghiệm chỉ ở mức giảm trung bình 1,34 kg và giảm 0,42% tỷ lệ mỡ cơ thể ^[5]. Đây là mức chênh lệch rất nhỏ, dễ dàng bị xóa nhòa chỉ sau vài tuần ăn uống dư thừa năng lượng. Một báo cáo năm 2016 cũng nhấn mạnh rằng tại Mỹ, ước tính 10,1% người béo phì mua các thực phẩm chức năng giảm cân không kê đơn (tiêu tốn khoảng 59,8 tỷ USD năm 2014), nhưng việc sử dụng các sản phẩm này không đi kèm với kết quả duy trì cân nặng bền vững ^[3].

Những hiểu lầm thường gặp về viên uống giảm cân chiết xuất quả bứa

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi Garcinia cambogia như một "chất đốt mỡ kỳ diệu" có thể làm tan lớp mỡ sẵn có mà không cần vận động ^[3]. Thực tế, dữ liệu đo nhiệt lượng và hệ số hô hấp trên người cho thấy hoạt chất HCA không làm thay đổi tốc độ trao đổi chất lúc nghỉ và không làm tăng tốc độ đốt mỡ lúc đói trong ngắn hạn ^{[6] [2]}. Tác dụng của nó chủ yếu là hạn chế tạo thêm mỡ mới từ thức ăn giàu carbohydrate ^[2].

Hiểu lầm thứ hai là uống càng nhiều hoặc kết hợp với bất kỳ chế độ ăn nào cũng sẽ giảm cân ^{[2] [5]}. Phân tích năm 2020 cho thấy mối quan hệ giữa liều lượng và mức giảm cân là phi tuyến tính, nghĩa là tăng liều không đồng nghĩa với việc giảm thêm phần trăm mỡ cơ thể ^[5]. Hơn nữa, tổng quan năm 2022 lưu ý rằng chế độ ăn giàu chất xơ có thể ức chế sự hấp thu HCA tại đường tiêu hóa, làm giảm sinh khả dụng và khiến hoạt chất không phát huy được tác dụng như mong đợi ^[2].

Hiểu lầm thứ ba là tin rằng chiết xuất thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại ^{[3] [4]}. Trên thị trường có hàng trăm sản phẩm chứa Garcinia cambogia dưới dạng viên nén, vitamin tổng hợp hoặc nước tăng lực với thành phần, liều lượng rất khác nhau và nguy cơ lẫn tạp chất ^[3]. Nhiều nhà sản xuất thậm chí không kiểm định hàm lượng HCA thực tế có trong viên uống ^[3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Mặc dù được quảng bá rộng rãi như một giải pháp tự nhiên an toàn, Garcinia cambogia tiềm ẩn nguy cơ gây tổn thương gan nghiêm trọng đã được ghi nhận trong y văn ^{[3] [4]}. Một báo cáo ca bệnh công bố năm 2016 mô tả một bệnh nhân bị suy gan cấp tính nguy kịch sau khi sử dụng thực phẩm chức năng chứa chiết xuất Garcinia cambogia tỷ lệ 5:1 (mỗi viên chứa 80 mg dịch chiết cô đặc, tương đương 400 mg chế phẩm tiêu chuẩn, kèm bột gạo, gelatin, magie stearat và silica) ^[3].

Tình trạng bệnh nhân xấu đi nhanh chóng, suy giảm ý thức và phải đưa vào danh sách ưu tiên ghép gan khẩn cấp (mức 1A) ^[3]. Kết quả giải phẫu bệnh lá gan bị cắt bỏ của bệnh nhân cho thấy tình trạng hoại tử gan gần như toàn bộ, mất tế bào gan hàng loạt và thâm nhiễm tế bào viêm hỗn hợp, điển hình của tổn thương gan nặng do thuốc/thực phẩm chức năng ^[3]. Bệnh nhân này chỉ qua khỏi sau khi được phẫu thuật ghép gan từ người hiến chết não ^[3].

Do đó, những người có tiền sử bệnh gan, men gan cao hoặc đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan tuyệt đối không tự ý dùng các chế phẩm chứa Garcinia cambogia ^[3]. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú, người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang điều trị rối loạn mỡ máu, đái tháo đường (do thảo dược có tác dụng làm giảm đường huyết và triglyceride) cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào ^{[6] [2]}.

Cách quản lý cân nặng thực tế và bền vững

Để kiểm soát cân nặng mà không phụ thuộc vào cơ chế ức chế enzym tạm thời của thực phẩm chức năng, nguyên tắc nền tảng vẫn là điều chỉnh chế độ dinh dưỡng và lối sống. Trong thử nghiệm lâm sàng năm 1998, chính chế độ ăn ít năng lượng và giàu chất xơ đã giúp người tham gia giảm trung bình hơn 3 đến 4 kg trong 12 tuần mà không cần đến tác dụng của HCA ^[1]. Việc cắt giảm lượng tinh bột tinh chế và đường đơn trong khẩu phần hàng ngày sẽ tự nhiên làm giảm lượng citrate dư thừa, từ đó hạn chế nguyên liệu tạo mỡ mà không cần dùng chất ức chế ATP-citrate lyase ^[2].

Nếu đang sử dụng các sản phẩm hỗ trợ chứa Garcinia cambogia, người dùng cần đọc kỹ nhãn thành phần, chọn sản phẩm có công bố rõ hàm lượng chuẩn hóa HCA (thường được nghiên cứu ở mức 50% HCA với liều chiết xuất 2,4 g/ngày chia 3 lần, hoặc 1.500 mg HCA/ngày trong các thử nghiệm ngắn hạn 60-84 ngày) ^{[6] [1]}. Không nên uống cùng lúc với bữa ăn quá nhiều chất xơ vì chất xơ có thể cản trở hấp thu HCA tại ruột ^[2]. Đồng thời, cần ngưng sử dụng ngay và đến cơ sở y tế kiểm tra nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi, vàng da, chán ăn hoặc rối loạn tiêu hóa ^[3].

Tóm lại, Garcinia cambogia chỉ đóng vai trò hỗ trợ khiêm tốn thông qua việc tạm thời chặn enzym tổng hợp mỡ mới và không thể thay thế chế độ ăn uống cân bằng ^{[2] [5] [4]}. Khi ngưng sản phẩm, dây chuyền tổng hợp axit béo của cơ thể sẽ hoạt động trở lại bình thường, khiến cân nặng dễ dàng tăng lại nếu người dùng vẫn duy trì thói quen ăn dư thừa năng lượng ^[2]. Xây dựng chế độ ăn kiểm soát calo, giàu chất xơ kết hợp vận động thể lực đều đặn mới là giải pháp an toàn và giữ cân nặng ổn định lâu dài ^[1].