Mỗi sáng, nhiều người có thói quen nhâm nhi tách cà phê để giữ sự tỉnh táo trước khi bắt đầu ngày làm việc. Tuy nhiên, cảm giác tim đập nhanh hoặc lâng lâng sau khi uống khiến không ít người lo lắng liệu thức uống này có làm huyết áp tăng vọt hay dẫn đến bệnh tăng huyết áp mạn tính.
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu khoa học là: cà phê và hoạt chất chính của nó là caffeine làm tăng huyết áp tức thì (cấp tính) ngay sau khi uống [1]. Tuy nhiên, khi uống đều đặn trong thời gian dài, cơ thể hầu hết mọi người sẽ phát triển khả năng dung nạp, khiến mức tăng huyết áp mạn tính trở nên rất nhỏ hoặc biến mất, đồng thời không làm tăng tỷ lệ mắc bệnh tăng huyết áp mới [1], [2], [3].
Chuyện gì xảy ra với mạch máu ngay sau khi uống cà phê?
Khi đi vào cơ thể qua đường uống, nồng độ caffeine trong máu đạt mức đỉnh sau khoảng 30 đến 120 phút [4]. Thời gian bán thải của chất này (thời gian để cơ thể đào thải một nửa lượng đã nạp) kéo dài từ 3 đến 6 giờ [4].
Trong khoảng thời gian này, caffeine tác động lên hệ tim mạch thông qua hai cơ chế sinh học chính là ức chế thụ thể adenosine và ức chế men phosphodiesterase [4], [1]. Thông thường, adenosine là chất giúp mạch máu thư giãn và giãn nở; khi caffeine khóa các thụ thể này lại, mạch máu sẽ co hơn. Song song đó, caffeine kích thích hệ thần kinh giao cảm giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh và hormone gây co mạch như adrenaline (epinephrine) và noradrenaline (norepinephrine) vào máu [4], [2], [5], [6].
Hệ quả là sức cản mạch máu ngoại vi tăng lên, độ cứng của động mạch tăng và khả năng giãn mạch tự nhiên của lớp nội mạc (lớp lót bên trong mạch máu) bị suy giảm tạm thời [2], [6]. Những thay đổi này đẩy chỉ số huyết áp tăng lên. Thông thường, huyết áp bắt đầu thay đổi trong vòng 30 phút sau khi uống, đạt đỉnh sau 1 đến 2 giờ và có thể kéo dài hơn 4 giờ [4]. Mức tăng huyết áp cấp tính được ghi nhận qua các tổng quan y văn dao động từ 3 đến 15 mmHg đối với huyết áp tâm thu (số trên) và từ 4 đến 13 mmHg đối với huyết áp tâm trương (số dưới) [4].
Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về tác động tức thì?
Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã đo lường chi tiết phản ứng của cơ thể trong vài giờ đầu sau khi nạp caffeine. Một nghiên cứu công bố năm 1998 đã theo dõi 23 bệnh nhân tăng huyết áp [7]. Những người này được yêu cầu kiêng hoàn toàn caffeine trong 2 đến 3 tuần, sau đó uống 250 mg bột caffeine hòa tan trong nước [7]. Các nhà khoa học gắn máy đo huyết áp tự động 15 phút một lần và xét nghiệm máu, nước tiểu trong nhiều giờ tiếp theo [7].
Kết quả cho thấy 13 bệnh nhân có độ tuổi trung bình 58 (cộng trừ 10,4 tuổi) bị tăng đáng kể cả huyết áp tâm thu lẫn tâm trương [7]. Ngược lại, nhóm không bị tăng huyết áp có độ tuổi trẻ hơn, trung bình 44,5 (cộng trừ 15,8 tuổi) [7]. Đáng chú ý, nhịp tim của cả hai nhóm đều giảm có ý nghĩa thống kê trong giờ đầu tiên sau khi uống, kèm theo hiện tượng lợi tiểu và tăng đào thải muối qua nước tiểu trong 6 giờ đầu, trong khi các hormone điều hòa huyết áp khác là renin và endothelin không thay đổi [7].
Ở người trẻ khỏe mạnh, tác động cấp tính lên mạch máu lớn cũng rất rõ rệt. Một nghiên cứu mù đôi có đối chứng chéo công bố năm 2001 đã khảo sát 7 người khỏe mạnh (độ tuổi trung bình 26) trong tư thế nằm ngửa suốt 90 phút [6]. Mỗi người lần lượt uống 250 ml cà phê thường (chứa 150 mg caffeine) và cà phê đã tách caffeine (chứa dưới 2 mg caffeine) vào hai dịp cách nhau một tuần [6].
Sau 90 phút uống cà phê chứa caffeine, vận tốc sóng mạch cảnh - đùi (chỉ số đo độ cứng động mạch) tăng dần từ 7,2 lên 8,0 m/giây, và độ phản xạ sóng động mạch chủ tăng từ -5,7% lên 5,28% [6]. Cà phê tách caffeine không gây ra những biến đổi này [6]. Nghiên cứu cũng phát hiện mức tăng huyết áp ở động mạch chủ (trung tâm gần tim) diễn ra rõ rệt hơn so với mức đo được ở động mạch cánh tay thông thường [6].
Ngoài ra, trên mô hình tim chuột cô lập (năm 2001), việc tiếp xúc cấp tính với caffeine làm giảm lưu lượng máu mạch vành tới 20% và làm xấu đi chức năng co bóp của tim cũng như tăng rối loạn nhịp sau khi thiếu máu cục bộ [8]. Tuy nhiên, đây là dữ liệu trên động vật, không phản ánh trực tiếp toàn bộ phản ứng trên cơ thể người sống [8].
Uống cà phê lâu dài: Cơ thể thích nghi như thế nào?
Trái ngược với phản ứng mạnh mẽ ban đầu, bức tranh về việc uống cà phê hằng ngày trong thời gian dài lại nhẹ nhàng hơn nhiều nhờ hiện tượng "dung nạp caffeine" [4], [1]. Khi nạp caffeine thường xuyên, cơ thể dần quen và làm giảm hoặc xóa bỏ phản ứng tăng huyết áp cấp tính [4], [1].
Cơ chế thích nghi này đã được chứng minh trực tiếp trong một nghiên cứu công bố năm 1995 trên 9 tình nguyện viên khỏe mạnh [5]. Nghiên cứu gồm hai giai đoạn: thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược để xem tác động cấp tính của 250 mg caffeine, tiếp nối bằng việc cho người tham gia dùng caffeine liên tục trong 6 ngày [5]. Các nhà khoa học đo huyết áp, nồng độ hormone và vận tốc dòng máu ở động mạch não giữa ở cả tư thế nằm ngửa lẫn khi nghiêng bàn 70 độ trong 60 phút [5].
Ở lần uống đầu tiên khi nằm ngửa, 250 mg caffeine làm tăng huyết áp động mạch trung bình thêm 4 mmHg, tăng nồng độ adrenaline trong máu thêm 138 pmol/l, đồng thời làm giảm vận tốc máu động mạch não giữa 11 cm/giây [5]. Khi nghiêng người 70 độ, phản ứng tiết adrenaline và noradrenaline cũng tăng mạnh hơn so với dùng giả dược [5]. Thế nhưng, chỉ sau 6 ngày dùng caffeine liên tục, phản ứng tăng huyết áp và tăng vọt adrenaline ở tư thế nằm đã giảm đi đáng kể và gần như biến mất, dù hiện tượng giảm tốc độ máu não vẫn còn [5]. Điều này cho thấy hệ tim mạch ngoại vi hình thành khả năng dung nạp rất nhanh với việc nạp caffeine đều đặn [5].
Ở quy mô cộng đồng lớn hơn, một khảo sát ngẫu nhiên công bố năm 1988 trên 2.436 người trưởng thành đã đánh giá mối liên hệ giữa thói quen uống đồ uống chứa caffeine (trà, cà phê, nước ngọt cola) và bệnh tăng huyết áp [3]. Kết quả ghi nhận việc tiêu thụ caffeine thường xuyên có liên quan đến mức tăng huyết áp tâm trương nhưng biên độ cực kỳ nhỏ: chưa đến 1 mmHg ở mức tiêu thụ thông thường [3]. Quan trọng hơn, nghiên cứu không tìm thấy bất kỳ bằng chứng nào cho thấy uống caffeine đều đặn làm tăng nguy cơ một người bị phân loại là mắc bệnh tăng huyết áp [3].
Các bài tổng quan quy mô lớn công bố năm 1999 và 2009 cũng củng cố nhận định này [1], [2]. Dù việc uống cà phê lâu dài có thể làm tăng rất nhẹ huyết áp cùng nồng độ homocysteine và cholesterol trong máu, nó không làm tăng tỷ lệ mắc mới bệnh tăng huyết áp trong cộng đồng [2]. Thậm chí, thói quen uống cà phê còn có mối liên hệ nghịch đảo mạnh mẽ (tức giảm nguy cơ) với tỷ lệ mắc bệnh đái tháo đường tuýp 2 [2]. Trên mô hình tim chuột năm 2001, việc dùng caffeine mạn tính trong 14 ngày cũng không gây hại cho quá trình hồi phục tim sau thiếu máu, mà trái lại còn làm tăng lưu lượng mạch vành khoảng 15% và xóa bỏ tác dụng gây co mạch của liều caffeine cấp tính [8].
Những giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại
Dù dữ liệu về sự dung nạp khá rõ ràng, giới khoa học vẫn chỉ ra nhiều khoảng trống và sự thiếu nhất quán giữa các nghiên cứu [4], [1], [2]. Một số nghiên cứu cho dùng caffeine lặp lại vẫn thấy tác dụng tăng huyết áp kéo dài, trong khi các nghiên cứu khác lại không thấy [1].
Nguyên nhân của sự khác biệt này đến từ thiết kế nghiên cứu (thử nghiệm cấp tính, theo dõi dài hạn hay hồi cứu dịch tễ), đối tượng tham gia (tuổi tác, tình trạng huyết áp nền, mức độ căng thẳng thể chất) [4]. Bên cạnh đó, yếu tố di truyền đóng vai trò quan trọng: các biến thể gen phổ biến tham gia vào quá trình chuyển hóa caffeine, catecholamine, homocysteine và cholesterol có thể làm thay đổi cách hệ tim mạch của từng cá nhân phản ứng với cà phê [2]. Tác động huyết động học của việc uống cà phê lâu dài nhìn chung vẫn chưa được nghiên cứu thật sự đầy đủ ở mọi nhóm người [1].
Hai hiểu lầm thường gặp khi uống cà phê và đo huyết áp
Hiểu lầm phổ biến thứ nhất là chỉ cần nhịn cà phê 30 phút trước khi đo huyết áp là đủ để có kết quả chính xác [4]. Tổng quan y văn năm 2008 (tổng hợp dữ liệu từ năm 1980 đến tháng 9/2007) khẳng định việc kiêng caffeine 30 phút trước khi đo là hoàn toàn không đủ [4]. Vì huyết áp bắt đầu tăng trong vòng 30 phút, đạt đỉnh lúc 1 đến 2 giờ và kéo dài hơn 4 giờ sau khi uống, đo huyết áp sau 30 phút thực chất là đo ngay lúc caffeine đang bắt đầu phát huy tác dụng mạnh [4].
Hiểu lầm thứ hai là đo huyết áp ở bắp tay phản ánh trọn vẹn mức tăng áp lực lên tim sau khi uống cà phê [6]. Nghiên cứu năm 2001 chỉ ra rằng caffeine làm cứng động mạch và tăng sóng phản xạ, khiến huyết áp tâm thu và tâm trương ở động mạch chủ (ngay sát tim) tăng rõ rệt hơn so với chỉ số đo được bằng bao đo ở cánh tay [6].
Ai nên đặc biệt thận trọng với tách cà phê sáng?
Không phải ai cũng có phản ứng nhẹ nhàng với caffeine. Các nghiên cứu đồng loạt chỉ ra những nhóm đối tượng nhạy cảm hơn mức bình thường:
Thứ nhất là người đã mắc bệnh tăng huyết áp hoặc có cơ địa dễ tăng huyết áp [4], [1]. Phản ứng tăng huyết áp cấp tính do caffeine diễn ra mạnh nhất ở người có sẵn bệnh tăng huyết áp [4], [1]. Việc dùng cà phê thường xuyên có thể gây bất lợi cho một số người có cơ địa nhạy cảm này [1].
Thứ hai là người lớn tuổi [7]. Như thử nghiệm năm 1998 đã chỉ ra, nhóm bệnh nhân tăng huyết áp có phản ứng tăng vọt huyết áp sau khi uống 250 mg caffeine có độ tuổi trung bình cao hơn (khoảng 58 tuổi) so với nhóm không bị tăng (khoảng 44,5 tuổi) [7].
Thứ ba là người không có thói quen uống cà phê thường xuyên [4]. Do chưa hình thành cơ chế dung nạp, một liều caffeine đột ngột sẽ gây tăng huyết áp và co mạch rõ rệt hơn nhiều so với người uống hằng ngày [4], [5]. Ngoài ra, ở một số nhóm bệnh nhân chọn lọc có nguy cơ cao, tác động cấp tính của cà phê (gây tăng huyết áp tạm thời, cứng mạch, giảm giãn mạch) được giả thuyết là có thể đóng vai trò yếu tố kích hoạt biến cố mạch vành cấp tính hơn là gây xơ vữa mạch máu lâu dài [2].
Cách thưởng thức cà phê an toàn và theo dõi huyết áp chuẩn
Từ các dữ liệu khoa học trên, người trưởng thành khỏe mạnh có thể yên tâm duy trì thói quen uống cà phê vừa phải mà không lo thức uống này gây ra bệnh tăng huyết áp mạn tính [2], [3]. Tuy nhiên, để bảo vệ hệ tim mạch và kiểm soát huyết áp chính xác, bạn có thể áp dụng các nguyên tắc thực tế sau:
Về thời điểm đo huyết áp: Không nên uống cà phê, trà đặc hay nước ngọt chứa caffeine trong vòng ít nhất 4 giờ trước khi tự đo huyết áp tại nhà hoặc đi khám bệnh [4]. Nếu đã lỡ uống trước khi đến phòng khám, bạn cần chủ động thông báo cho nhân viên y tế về thời điểm và lượng cà phê vừa uống để bác sĩ diễn giải kết quả đo chính xác hơn, tránh chẩn đoán nhầm hoặc chỉnh thuốc sai lệch [4].
Về lựa chọn thức uống và lượng dùng: Trong các thử nghiệm, liều 150 mg đến 250 mg caffeine uống một lần đã đủ gây cứng mạch và tăng huyết áp cấp tính ở người chưa dung nạp hoặc người có bệnh nền [7], [5], [6]. Nếu bạn nhận thấy mình nhạy cảm với caffeine nhưng vẫn yêu thích hương vị cà phê, chuyển sang cà phê đã tách caffeine (decaf) là lựa chọn hợp lý vì loại này không gây cứng động mạch hay làm tăng huyết áp trung tâm [6]. Bên cạnh đó, hãy duy trì lối sống lành mạnh như uống đủ nước — nhất là khi caffeine có tác dụng lợi tiểu nhẹ trong vài giờ đầu [7] — và hạn chế cho thêm quá nhiều đường, sữa đặc.
Tóm lại, cà phê làm tăng huyết áp trong vài giờ đầu sau khi uống nhưng hiếm khi là thủ phạm gây bệnh tăng huyết áp lâu dài ở người khỏe mạnh nhờ cơ chế tự thích nghi của cơ thể [4], [1], [3]. Dù vậy, những người đang điều trị tăng huyết áp, người cao tuổi hoặc có bệnh lý tim mạch nền nên tự theo dõi chỉ số huyết áp trước và sau khi uống cà phê khoảng 1 đến 2 giờ, đồng thời tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để điều chỉnh lượng dùng phù hợp nhất với thể trạng của mình [4], [7].
