Nhiều người có thói quen bắt đầu buổi sáng bằng một tách cà phê để tỉnh táo và băn khoăn liệu uống một ngụm nhỏ trước khi đi nội soi dạ dày có ảnh hưởng gì không. Thắc mắc này rất phổ biến vì việc nhịn ăn uống kéo dài thường gây mệt mỏi và khó chịu.

Bạn không nên uống cà phê trước khi nội soi dạ dày. Trong các nghiên cứu được cung cấp, không có thử nghiệm trực tiếp nào đánh giá việc uống cà phê hay nạp caffeine trước thủ thuật; các dữ liệu hiện có chỉ khảo sát trên nước lọc, thức uống carbohydrate trong suốt, sữa và thuốc hỗ trợ tan bọt niêm mạc. Dù vậy, theo nguyên tắc quan sát hình ảnh tiêu hóa, các loại nước có màu sẫm hoặc chứa cặn sẽ cản trở tầm nhìn của bác sĩ.

Nghiên cứu nói gì về đồ uống trước nội soi?

Các nghiên cứu lâm sàng hiện tại tập trung làm rõ loại chất lỏng nào và thời gian nhịn uống bao lâu là an toàn trước khi nội soi:

  • Nước lọc và dung dịch carbohydrate: Một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2013 trên bệnh nhân nội soi tiêu hóa trên có gây mê nhẹ cho thấy, nhịn chất lỏng trong suốt 2 giờ mang lại sự thoải mái và an toàn tương đương với nhịn 8 giờ truyền thống [1]. Khả năng quan sát niêm mạc dạ dày ở nhóm nhịn 2 giờ vẫn ở mức bình thường và không khác biệt có ý nghĩa lâm sàng so với nhóm nhịn 8 giờ [1]. Tương tự, một thử nghiệm năm 2023 trên 78 bệnh nhân so sánh việc uống 400 ml nước lọc với 400 ml dung dịch maltodextrin trước nội soi 2 giờ [2]. Kết quả ghi nhận thể tích dịch dạ dày tồn dư không có sự khác biệt (5,0 ml so với 4,0 ml, p = 0,777) và cả hai nhóm đều giảm đáng kể cảm giác đói, khát, lo âu [2].
  • Đồ uống không trong suốt làm mờ niêm mạc: Một thử nghiệm năm 1997 trên 48 bệnh nhân so sánh việc uống 200 ml nước khoáng không ga hoặc sữa nguyên kem trước nội soi 90 phút [3]. Lượng dịch tồn lưu và độ pH giữa hai nhóm không khác nhau, nhưng nhóm uống sữa có chất lượng hình ảnh niêm mạc kém hơn rõ rệt (p < 0,001) [3]. Nghiên cứu kết luận sữa gây cản trở quan sát và người bệnh nên tránh dùng trước nội soi [3].
  • Dung dịch hỗ trợ làm sạch: Một số thử nghiệm đánh giá việc bổ sung simethicone và N-acetylcysteine để loại bỏ bọt khí và dịch nhầy [4], [5]. Nghiên cứu năm 2016 trên 126 người cho thấy dung dịch này giúp điểm quan sát niêm mạc tốt hơn đáng kể (1,35 so với 2,11 ở nhóm chỉ uống nước, p < 0,001) và giảm lượng nước cần bơm rửa [4]. Một nghiên cứu khác năm 2012 với 400 bệnh nhân cũng chỉ ra việc dùng pronase trước 20 phút giúp cải thiện tầm nhìn niêm mạc dạ dày rõ rệt [6]. Ngược lại, một thử nghiệm năm 2023 trên 134 người lại ghi nhận dung dịch tiêu nhầy không làm tăng thêm điểm số quan sát so với nước lọc thông thường [7].

Cơ chế ảnh hưởng đến hình ảnh nội soi

Mục tiêu cốt lõi của nội soi dạ dày là phát hiện các tổn thương viêm loét hoặc ung thư giai đoạn sớm [5], [6]. Việc phát hiện sớm mang lại cơ hội điều trị can thiệp tốt hơn rất nhiều so với giai đoạn muộn [6].

Để quan sát được các tổn thương phẳng hoặc biến đổi màu sắc tinh tế trên bề mặt, toàn bộ lớp niêm mạc phải sạch sẽ, không bị che phủ bởi bọt khí, dịch nhầy hay chất lỏng có màu [4], [5], [8]. Nước lọc trong suốt được dạ dày làm rỗng nhanh chóng [1], [3]. Ngược lại, những chất lỏng đục như sữa đã được chứng minh làm suy giảm trường nhìn của bác sĩ nội soi [3]. Cà phê đen hay cà phê sữa đều tạo màu sẫm hoặc để lại màng dịch cản trở trực tiếp việc quan sát các tổn thương mạch máu và màu sắc niêm mạc [8].

Hiểu lầm thường gặp

Nhiều người cho rằng chỉ cần không ăn thức ăn đặc, còn các loại nước uống như cà phê hay trà loãng thì không ảnh hưởng. Bằng chứng y khoa cho thấy chỉ có chất lỏng trong suốt (như nước lọc) mới đảm bảo khả năng quan sát bình thường khi uống cách 1 đến 2 giờ [1], [3]. Bất kỳ đồ uống nào làm đục hoặc thay đổi màu sắc lòng dạ dày đều có thể khiến bác sĩ bỏ sót tổn thương hoặc phải bơm rửa nhiều lần [4], [3].

Một hiểu lầm khác là uống cà phê giúp tỉnh táo để bớt mệt trước khi khám. Tuy nhiên, việc đưa chất lỏng có màu vào dạ dày sát giờ làm thủ thuật làm tăng nguy cơ phải hoãn nội soi hoặc kéo dài thời gian rửa hút dịch [4], [6], [3].

Điều chưa biết

Các tài liệu nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp dữ liệu về:

  • Lượng cà phê tối thiểu (nếu có) có thể gây ảnh hưởng đến tầm nhìn nội soi.
  • Thời gian chính xác cần thiết để dạ dày làm sạch hoàn toàn dư lượng và màu của cà phê đen.
  • Tác động sinh lý riêng biệt của caffeine lên nhu động dạ dày trong bối cảnh chuẩn bị nội soi.

Ai nên thận trọng?

Tất cả người bệnh chuẩn bị nội soi dạ dày đều cần tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn nhịn uống. Nhóm bệnh nhân tiểu đường cần đặc biệt cẩn trọng vì tốc độ làm rỗng dạ dày có thể khác biệt; nghiên cứu cho thấy số lượng người tiểu đường tham gia thử nghiệm rút ngắn thời gian nhịn uống còn quá ít để khẳng định mức độ an toàn [1]. Những người có bệnh lý nền tim mạch hoặc có chỉ định nội soi can thiệp cần hỏi kỹ bác sĩ điều trị trước khi nạp bất kỳ thứ gì vào cơ thể.

Cách áp dụng thực tế

  • Không uống cà phê, trà mạn, sữa hoặc nước ngọt có màu vào buổi sáng trước khi đi nội soi dạ dày [3].
  • Nếu quá khát hoặc khô miệng, bạn chỉ nên uống vài ngụm nước lọc nhỏ cách giờ làm thủ thuật tối thiểu 2 giờ, trừ khi bác sĩ chỉ định nhịn hoàn toàn [1], [2].
  • Thông báo ngay cho nhân viên y tế nếu bạn lỡ uống cà phê hoặc đồ uống có màu trước khi vào phòng soi để bác sĩ đánh giá và quyết định thời điểm thực hiện phù hợp.

Duy trì lòng dạ dày sạch sẽ là yếu tố quyết định giúp bác sĩ quan sát chuẩn xác niêm mạc và không bỏ sót bệnh lý [5], [3]. Người bệnh nên tạm gác thói quen uống cà phê và tuân thủ đúng hướng dẫn nhịn nạp đồ uống của cơ sở y tế.