Nhiều người thường cảm thấy tim đập nhanh sau khi uống cà phê và lo ngại nguy cơ mắc các bệnh lý tim mạch. Trái với lo lắng này, các nghiên cứu dịch tễ và di truyền học quy mô lớn cho thấy thói quen uống cà phê không làm tăng nguy cơ rối loạn nhịp tim.
Nguy cơ khởi phát rối loạn nhịp tim chỉ xuất hiện khi cơ thể tiêu thụ caffeine liều quá cao từ các nguồn đậm đặc hoặc ngộ độc cấp tính [1]. Đối với người bình thường, lượng caffeine vừa phải từ cà phê hàng ngày thậm chí còn liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc một số dạng loạn nhịp tim [2], [3].
Bằng chứng dịch tễ: Uống cà phê không gây rối loạn nhịp
Quan niệm caffeine kích hoạt loạn nhịp tim từ lâu đã phổ biến nhưng thiếu bằng chứng khoa học xác thực [2]. Một nghiên cứu đoàn hệ lớn từ dữ liệu UK Biobank theo dõi 386.258 người trong thời gian trung bình 4,5 năm đã ghi nhận 16.979 trường hợp rối loạn nhịp tim mới mắc [2]. Kết quả phân tích cho thấy mỗi tách cà phê uống thêm hàng ngày liên quan đến việc giảm 3% nguy cơ rối loạn nhịp tim nói chung [2].
Phân tích chi tiết từng loại rối loạn nhịp trong nghiên cứu này ghi nhận mức giảm nguy cơ tương tự đối với rung nhĩ, cuồng nhĩ và nhịp nhanh trên thất [2]. Phân tích ngẫu nhiên hóa Mendel cùng các biến thể gen chuyển hóa caffeine CYP1A2 cũng khẳng định thói quen dùng cà phê không làm tăng biến cố tim mạch này [2].
Dữ liệu hình ảnh cộng hưởng từ tim trên 34.992 người tiếp tục củng cố nhận định trên [3]. Uống cà phê thường nhật liên quan đến việc giảm nguy cơ rung nhĩ và giảm nguy cơ nhịp xoang có khoảng PR ngắn [3]. Do đó, việc khuyến cáo bệnh nhân kiêng hoàn toàn caffeine để ngăn ngừa rối loạn nhịp tim là không cần thiết dựa trên các dữ liệu hiện có [3], [4].
Tác động cấp tính của caffeine qua thử nghiệm lâm sàng
Thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, bắt chéo trên 12 người khỏe mạnh đã kiểm tra tác động cấp tính của liều caffeine 5 mg/kg thể trọng [5]. Kết quả ghi nhận caffeine không làm thay đổi nhịp tim hay thời gian sóng P trên điện tâm đồ [5].
Nghiên cứu này chỉ phát hiện phức bộ QRS kéo dài thêm một khoảng rất nhỏ (tăng 0,8 mili giây sau 90 phút và 1,1 mili giây sau 3 giờ) [5]. Tác giả kết luận liều caffeine vừa phải không gây loạn nhịp tim ở người bình thường, dù sự kéo dài nhẹ này có thể là cơ chế tiềm ẩn nếu dùng liều quá cao dẫn đến ngộ độc [5].
Cơ chế khiến caffeine liều cao kích hoạt rối loạn nhịp
Caffeine ở liều thông thường không gây loạn nhịp, nhưng độc tính do quá liều caffeine kích thích mạnh hệ thần kinh giao cảm [1], [6]. Nồng độ caffeine rất cao ức chế enzyme phosphodiesterase, làm tăng cAMP và cGMP nội bào, từ đó giải phóng canxi và kích hoạt thụ thể beta-1 tại tim [1]. Quá trình này làm tăng sức co bóp, tăng nhịp tim và tăng tính dẫn truyền cơ tim [1].
Caffeine liều cao còn kích thích bơm Na+/K+-ATPase, đẩy ion kali từ huyết tương vào trong tế bào và gây hạ kali máu [1]. Tình trạng này làm điện thế màng tế bào âm hơn, gia tăng rõ rệt tính nhạy cảm với các cơn ngoại tâm thu thất, nhịp nhanh trên thất và rung nhĩ [1], [6].
Nguy cơ tiềm ẩn từ nước tăng lực đậm đặc
Sự khác biệt giữa cà phê truyền thống và các loại nước tăng lực nằm ở nồng độ caffeine cùng các chất kích thích đi kèm [4], [7]. Nước tăng lực thường chứa lượng lớn caffeine, đường và các chất như guarana có tác dụng làm tăng nhịp tim [4], [1]. Đã có các báo cáo lâm sàng ghi nhận hai thiếu niên 14 và 16 tuổi bị rung nhĩ sau khi tiêu thụ lượng lớn đồ uống chứa caffeine liều cao [8].
Một ca bệnh khác ghi nhận nam thanh niên 28 tuổi rơi vào tình trạng rung thất nguy kịch sau khi sử dụng quá nhiều nước tăng lực [1]. Việc lạm dụng caffeine đậm đặc kết hợp với tập luyện thể lực nặng hoặc các thuốc kích thích giao cảm như salbutamol dạng hít có thể làm bùng phát cơn loạn nhịp tim cấp [4], [6].
Ai nên thận trọng khi dùng đồ uống chứa caffeine?
Người có tiền sử nhạy cảm nặng với caffeine hoặc từng xuất hiện triệu chứng ngộ độc chất kích thích cần kiểm soát chặt chẽ lượng nạp vào [5], [1]. Những người lạm dụng thuốc cường giao cảm để điều trị bệnh hô hấp cũng nên tránh tiêu thụ đồng thời lượng lớn sản phẩm chứa caffeine [6].
Trẻ em, thanh thiếu niên và những người có thói quen dùng nước tăng lực trước khi vận động thể lực cường độ cao cần hạn chế loại đồ uống này [4], [8]. Đối với bệnh nhân đã có chẩn đoán rối loạn nhịp, việc kiêng cà phê hoàn toàn không đem lại lợi ích rõ ràng, nhưng cần tham khảo bác sĩ nếu xuất hiện triệu chứng hồi hộp khó chịu sau khi uống [4].
Những điều khoa học chưa làm rõ
Các dữ liệu nghiên cứu hiện có trong trích dẫn chủ yếu đến từ các nghiên cứu quan sát dịch tễ học quy mô lớn, thử nghiệm cấp tính quy mô nhỏ và các báo cáo ca bệnh riêng lẻ [2], [5], [8]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đối chứng dài hạn khảo sát riêng biệt ảnh hưởng của cà phê lên tần suất xuất hiện các cơn ngoại tâm thu nhĩ hoặc thất.
Ảnh hưởng của từng phương pháp pha chế cà phê hay ngưỡng dung nạp chính xác cho từng cá nhân có tổn thương cấu trúc tim vẫn là khoảng trống chưa được các tài liệu trên giải quyết.
Cách sử dụng caffeine hợp lý
Người trưởng thành khỏe mạnh có thể duy trì thói quen uống cà phê hàng ngày ở mức độ vừa phải mà không lo ngại nguy cơ rối loạn nhịp tim [2], [4]. Nên ưu tiên nguồn caffeine tự nhiên từ cà phê hoặc trà thay vì các loại nước tăng lực đậm đặc hay thực phẩm bổ sung không rõ hàm lượng [4], [7]. Khi nhận thấy các cơn đánh trống ngực bất thường đi kèm khó thở hoặc choáng váng, cần đến cơ sở y tế để được kiểm tra điện tim thay vì tự ý điều chỉnh chế độ sinh hoạt [8].
Caffeine từ cà phê sử dụng ở mức điều độ không phải là tác nhân gây rối loạn nhịp tim ở người khỏe mạnh [2], [4]. Nguy cơ tim mạch chỉ gia tăng khi lạm dụng đồ uống tăng lực nồng độ cao hoặc dùng quá liều gây ngộ độc cấp tính [8], [1]. Duy trì thói quen tiêu thụ lành mạnh và lắng nghe cơ thể là phương pháp an toàn nhất.
