Nhiều người tìm đến cà phê nấm như một giải pháp thay thế lành mạnh hơn nhằm hạn chế tình trạng say caffeine và bồn chồn. Dù vậy, các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy cà phê nấm chưa hẳn đã chứa ít caffeine hơn cà phê truyền thống [1].
Việc nồng độ caffeine có giảm hay không phụ thuộc hoàn toàn vào tỷ lệ bột cà phê nguyên chất được dùng trong sản phẩm thay vì bản thân nấm có khả năng triệt tiêu chất này [1], [2].
Cà phê nấm có thực sự ít caffeine hơn?
Một nghiên cứu năm 2020 tại Mỹ đã phân tích 127 mẫu cà phê thuộc các nhóm: cà phê tăng cường sức khỏe, cà phê hảo hạng và cà phê truyền thống [1]. Kết quả cho thấy hàm lượng caffeine trung bình giữa ba nhóm lần lượt là 1,09 g/100g, 1,11 g/100g và 1,07 g/100g [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận không có sự khác biệt nhất quán về lượng caffeine giữa các dòng cà phê sức khỏe và cà phê thông thường [1].
Bên cạnh phương pháp trộn bột nấm, kỹ thuật lên men hạt cà phê xanh với nấm dược liệu cũng được nghiên cứu [2]. Kết quả kiểm nghiệm cho thấy sau quá trình lên men, hàm lượng caffeine trong hạt cà phê vẫn giữ nguyên không đổi [2]. Điều này chứng minh quá trình xử lý sinh học với nấm không làm giảm nồng độ caffeine vốn có của hạt cà phê [2].
Hàm lượng hoạt chất khi phối trộn nấm dược liệu
Khi đưa nấm vào thức uống, tỷ lệ hoạt chất thu được trong thành phẩm thường thấp hơn nhiều so với nguyên liệu nấm thô [3]. Một nghiên cứu về cà phê Đông trùng hạ thảo ghi nhận sản phẩm chứa 2,03% beta-glucan và 3,11% tổng lượng glucan [3]. Mức này giảm đáng kể khi so sánh với nấm nguyên liệu thô ban đầu [3].
Về mặt chống oxy hóa, khả năng trung hòa gốc tự do DPPH của cà phê Đông trùng hạ thảo đạt 82,21%, trong khi mẫu cà phê đối chứng đạt 80,56% [3]. Sự chênh lệch này được đánh giá là không có ý nghĩa thống kê rõ rệt [3]. Dù nấm dược liệu cung cấp thêm polyphenol, việc bổ sung này không làm thay đổi bản chất kích thích thần kinh của lượng caffeine đi kèm [3], [2].
Nấm adaptogen và hiện tượng "sụt giảm năng lượng"
Các loại nấm dược liệu thường được xếp vào nhóm adaptogen, tức các chất hỗ trợ cơ thể thích nghi với căng thẳng [4]. Một số nghiên cứu trên người chỉ ra rằng việc kết hợp thảo mộc adaptogen cùng caffeine có thể mang lại phản ứng thần kinh tích cực hơn [5]. Hỗn hợp này giúp duy trì sự tỉnh táo kéo dài và hỗ trợ giảm hiện tượng sụt giảm năng lượng đột ngột thường thấy sau 3 giờ dùng caffeine đơn thuần [5].
Tuy nhiên, các dữ liệu này chủ yếu được thực hiện trên các công thức thảo dược chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm [5]. Bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên từng nhãn hiệu cà phê nấm thương phẩm hiện vẫn còn rất hạn chế [5]. Do đó, người dùng không nên đánh đồng việc ít bị mệt mỏi sau khi uống là do sản phẩm có ít caffeine hơn [1], [5].
Những điều khoa học chưa làm rõ
Các tài liệu hiện có chưa cung cấp tỷ lệ pha trộn bột nấm cụ thể trên từng khẩu phần của các thương hiệu phổ biến trên thị trường. Do đó, người tiêu dùng không thể tự suy diễn rằng cứ là cà phê nấm thì lượng caffeine sẽ giảm đi một nửa hay một phần ba.
Bên cạnh đó, nghiên cứu thị trường cũng lưu ý phần lớn các công bố sức khỏe ghi trên nhãn sản phẩm cà phê chức năng đều chưa có đủ cơ sở khoa học xác thực [1]. Hiện tượng thiếu kiểm soát này khiến nồng độ caffeine và hàm lượng hoạt chất nấm thực tế giữa các lô hàng có thể dao động rất lớn [1].
Ai nên thận trọng khi dùng cà phê nấm?
Những người có tiền sử nhạy cảm với caffeine, mất ngủ hoặc rối loạn nhịp tim không nên chủ quan khi dùng cà phê nấm [1]. Do hàm lượng caffeine trong bột cà phê sức khỏe có thể tương đương cà phê thường, nguy cơ gặp phản ứng phụ do caffeine vẫn tồn tại [1].
Nấm chức năng chỉ được quản lý dưới dạng thực phẩm bổ sung chứ không phải thuốc chữa bệnh [4]. Việc sử dụng không đúng cách hoặc dùng sản phẩm không rõ nguồn gốc có thể dẫn đến các tác dụng không mong muốn như buồn nôn [4]. Người đang điều trị bệnh hoặc có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi đưa các loại nấm dược liệu vào chế độ ăn [4].
Cách lựa chọn và áp dụng thực tế
Khi chọn mua, người tiêu dùng nên đọc kỹ bảng thành phần dinh dưỡng để xác định rõ sản phẩm là cà phê trộn bột nấm hay là bột nấm thay thế cà phê hoàn toàn. Nếu sản phẩm vẫn dùng nền là hạt cà phê truyền thống, lượng caffeine tiêu thụ có thể không thấp hơn một ly cà phê tiêu chuẩn [1].
Để kiểm soát lượng caffeine nạp vào cơ thể, chỉ nên pha ở liều lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Hãy theo dõi phản ứng của cơ thể trong vài lần dùng đầu tiên và ngừng sử dụng nếu xuất hiện dấu hiệu cồn cào, khó ngủ hoặc buồn nôn [4].
Cà phê nấm có thể cung cấp thêm chất xơ hòa tan beta-glucan nhưng không đồng nghĩa với việc thức uống này tự động cắt giảm caffeine [1], [3]. Người dùng nên dựa vào bảng thành phần cụ thể thay vì tin vào các lời quảng cáo giảm caffeine chưa được kiểm chứng [1].
