Nhiều người có thói quen uống cà phê sáng để tỉnh táo, ngay cả khi đang điều trị trầm cảm bằng thuốc ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin (SSRI). Sự kết hợp này khiến không ít người băn khoăn về rủi ro làm trầm trọng thêm cảm giác bồn chồn hoặc tương tác thuốc bất lợi.

Uống cà phê khi dùng thuốc SSRI có thể làm tăng tác dụng phụ bồn chồn, lo âu do tương tác chuyển hóa và cơ chế kích thích thần kinh, dựa trên các nghiên cứu dược lý và tổng quan lâm sàng [1] [2] [3]. Tuy nhiên, các tài liệu hiện có chưa ghi nhận bằng chứng về việc caffeine kết hợp với SSRI gây ra hội chứng serotonin.

Tương tác dược động học giữa caffeine và thuốc SSRI

Caffeine được chuyển hóa qua enzym gan CYP1A2 và đóng vai trò như một chất ức chế cạnh tranh đối với enzym này [3]. Đặc tính này khiến caffeine dễ tương tác với các thuốc hướng thần cùng chuyển hóa qua gan, làm gia tăng tác dụng phụ của thuốc hoặc của chính caffeine [3].

Khi dùng chung với thuốc SSRI, các phản ứng thay đổi tùy hoạt chất [2]. Tương tác giữa fluvoxamine và caffeine làm tăng nồng độ caffeine trong cơ thể, đồng thời làm giảm độ thanh thải qua thận của fluvoxamine [2]. Với fluoxetine và escitalopram, việc dùng đồng thời với caffeine làm giảm thanh thải qua thận và kéo dài thời gian tác dụng của thuốc [2]. Caffeine cũng có thể làm tăng nồng độ paroxetine trong máu [2]. Ngược lại, sertraline làm giảm chuyển hóa của caffeine, dù caffeine không làm thay đổi đáng kể nồng độ sertraline trong máu hay mô não [2].

Nguy cơ gia tăng bồn chồn và lo âu

Bản thân thuốc SSRI có thể gây lo âu hoặc kích động nhẹ trong giai đoạn đầu điều trị [1]. Phân tích dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng trên 8.262 người trưởng thành cho thấy trong tuần đầu tiên, nhóm dùng SSRI có tỷ lệ gặp lo âu thể chất cao hơn nhóm dùng giả dược (9,3% so với 6,7%) [1]. Triệu chứng căng thẳng thần kinh cũng xuất hiện nhiều hơn ở nhóm dùng thuốc (5,5% so với 2,5%), dù khác biệt này biến mất sau hai tuần điều trị [1].

Trên mô hình động vật, tình trạng lo âu cấp tính sau khi dùng fluoxetine hoặc sertraline liên quan mật thiết đến sự kích hoạt thụ thể serotonin 5-HT2C [4]. Khi kết hợp thêm caffeine—chất kích thích hệ thần kinh trung ương và làm tăng nồng độ một số SSRI—người bệnh dễ gặp các triệu chứng như run rẩy, hồi hộp và bồn chồn hơn bình thường [2] [3].

Cà phê và SSRI có gây hội chứng serotonin không?

Hiện tại, chưa có dữ liệu nghiên cứu cho thấy sự phối hợp giữa caffeine và SSRI dẫn tới hội chứng serotonin.

Các ghi nhận về hội chứng serotonin thường liên quan đến tương tác giữa SSRI với các nhóm thuốc tác động mạnh lên hệ thần kinh khác [5]. Nghiên cứu kiểm toán tại các cơ sở chăm sóc người cao tuổi sa sút trí tuệ ghi nhận nguy cơ hội chứng serotonin và kéo dài đoạn QT xuất hiện khi phối hợp thuốc chống loạn thần risperidone với thuốc SSRI [5]. Không có bằng chứng tương tự đối với việc tiêu thụ caffeine ở mức độ thông thường cùng SSRI.

Điều các nghiên cứu chưa làm rõ

Các tài liệu hiện có để lại nhiều khoảng trống quan trọng:

  • Chưa xác định được ngưỡng tiêu thụ caffeine cụ thể (bao nhiêu tách cà phê hoặc miligam mỗi ngày) là mức an toàn tuyệt đối khi dùng kèm từng loại SSRI [2].
  • Thiếu các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, dài hạn trực tiếp đánh giá mức độ tương tác giữa cà phê dạng uống thông thường với SSRI trên người [2] [3].
  • Chưa làm rõ mức độ nhạy cảm khác biệt giữa các nhóm tuổi đối với tương tác giữa caffeine và thuốc chống trầm cảm [2].

Ai nên thận trọng khi uống cà phê?

  • Người mới bắt đầu dùng SSRI trong 1-2 tuần đầu: Nhóm này dễ bị tăng cảm giác lo âu thể chất và căng thẳng thần kinh do thuốc [1].
  • Người đang dùng fluvoxamine: Tương tác làm tăng rõ rệt nồng độ caffeine trong cơ thể, dễ dẫn đến tim đập nhanh, mất ngủ và run tay [2].
  • Người đang dùng fluoxetine, escitalopram hoặc paroxetine: Caffeine có thể kéo dài thời gian lưu thuốc hoặc tăng nồng độ thuốc trong huyết tương [2].
  • Người có cơ địa dễ hồi hộp, nhạy cảm với chất kích thích hoặc từng bị bồn chồn khi dùng thuốc tâm thần [3].

Cách dùng thực tế để hạn chế tương tác

Để giảm thiểu tác động tiêu cực, người bệnh không nên tăng lượng cà phê đột ngột trong quá trình điều trị bằng SSRI [2] [3]. Nếu xuất hiện cảm giác hồi hộp hoặc mất ngủ, giải pháp phù hợp là giảm dần lượng caffeine nạp vào cơ thể từng bước (tapering) thay vì dừng đột ngột để tránh triệu chứng cai [3].

Người bệnh nên thông báo cho bác sĩ điều trị về lượng cà phê uống mỗi ngày. Nếu các triệu chứng bồn chồn kéo dài hoặc gây khó chịu, việc điều chỉnh thời điểm uống cà phê cách xa giờ uống thuốc hoặc chuyển sang đồ uống không chứa caffeine cần được ưu tiên cân nhắc.