Uống chiết xuất cúc tím (Echinacea) ngay khi chớm hắt hơi có giúp rút ngắn ngày ốm?

Thời tiết thay đổi thất thường khiến những cơn hắt hơi, ngứa họng và nghẹt mũi có thể ập đến bất cứ lúc nào. Khi chớm xuất hiện những dấu hiệu đầu tiên này, nhiều người thường vội vã tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn chặn đứng bệnh trước khi trở nặng. Một trong những giải pháp được truyền tai nhau nhiều nhất hiện nay là chiết xuất cúc tím (Echinacea) ^[1].

Vậy thực hư việc uống cúc tím ngay khi vừa chớm hắt hơi có giúp người bệnh rút ngắn số ngày ốm hay không? Câu trả lời ngắn gọn là các bằng chứng khoa học hiện tại vẫn chưa thực sự đồng nhất: một số chế phẩm tiêu chuẩn hóa cho thấy tiềm năng giảm nhẹ triệu chứng khi dùng sớm, nhưng nhiều thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn lại chứng minh thảo dược này không rút ngắn thời gian ốm một cách có ý nghĩa thống kê ^[1], ^[2], ^[3], ^[4].

Cơ chế tác động của chiết xuất cúc tím

Echinacea (chiết xuất từ loài Echinacea purpurea hoặc Echinacea angustifolia) từ lâu đã được coi là một chất kích thích miễn dịch tự nhiên dùng để phòng ngừa và hỗ trợ điều trị nhiễm trùng đường hô hấp trên ^[1], ^[5].

Chiết xuất từ cây cúc tím có khả năng ức chế các phản ứng tiền viêm trong cơ thể ^[5]. Đồng thời, thảo dược này ghi nhận tác dụng kháng virus mạnh đối với một số loại virus nhất định, tùy thuộc vào thời điểm sử dụng ^[5]. Cụ thể, các hoạt chất trong cúc tím tác động lên virus ngay trong giai đoạn nhiễm trùng ban đầu và tại thời điểm lây truyền ^[5]. Chính vì lý do này, việc sử dụng các chế phẩm chiết xuất cúc tím cho tình trạng nhiễm trùng đường hô hấp trên cấp tính được cho là có thể mang lại lợi ích nếu can thiệp từ giai đoạn sớm của đợt bệnh ^[5].

Nghiên cứu chỉ ra cúc tím không giúp rút ngắn ngày ốm

Dù có cơ chế kháng virus và điều hòa miễn dịch trong phòng thí nghiệm, khi bước vào các thử nghiệm lâm sàng thực tế, kết quả lại gây nhiều thất vọng.

Năm 2002, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược được tiến hành tại Đại học Wisconsin-Madison (Mỹ) trên 148 sinh viên vừa mới khởi phát cảm lạnh ^[1]. Can thiệp sử dụng hỗn hợp thô dạng viên nang gồm thân lá (25%) và rễ (25%) của Echinacea purpurea cùng rễ E. angustifolia (50%) ^[1]. Liều dùng là 1 gam mỗi lần, uống 6 lần trong ngày đầu tiên bị bệnh và 3 lần mỗi ngày trong các ngày tiếp theo, tối đa 10 ngày ^[1]. Kết quả cho thấy thời gian mắc cảm lạnh trung bình ở nhóm dùng cúc tím là 6,27 ngày, trong khi nhóm giả dược là 5,75 ngày (chênh lệch giữa hai nhóm là -0,52 ngày) ^[1]. Các nhà nghiên cứu kết luận cúc tím dạng thô không mang lại lợi ích hay tác hại rõ rệt nào trong việc giảm mức độ nặng hay thời gian ốm so với giả dược ^[1].

Tiếp đó, vào năm 2004, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, đối chứng giả dược khác khảo sát trên 128 bệnh nhân tham gia trong vòng 24 giờ kể từ khi xuất hiện triệu chứng cảm lạnh đầu tiên ^[2]. Bệnh nhân được chỉ định dùng 100 mg dịch ép sấy khô từ phần trên mặt đất của E. purpurea hoặc giả dược lactose, uống 3 lần mỗi ngày cho đến khi hết triệu chứng hoặc tối đa 14 ngày ^[2]. Các triệu chứng như hắt hơi, chảy mũi, nghẹt mũi, đau đầu, đau rát họng, khàn tiếng, đau cơ và ho được ghi nhận ^[2]. Kết quả cho thấy thời gian để hồi phục hoàn toàn triệu chứng không có sự khác biệt mang tính thống kê giữa hai nhóm (P = 0,73), và điểm số tổng triệu chứng cũng không chênh lệch rõ ràng ^[2].

Đến năm 2011, một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng khác kiểm tra hiệu quả trên 719 người từ 12 đến 80 tuổi mới chớm bị cảm lạnh ^[4]. Bệnh nhân được chia thành 4 nhóm: không uống thuốc, uống giả dược (mù), uống cúc tím chuẩn hóa hàm lượng alkamide (mù), hoặc uống cúc tím biết trước nhãn ^[4]. Thời gian ốm trung bình ở nhóm cúc tím mù là 6,34 ngày so với 6,87 ngày ở nhóm giả dược mù (chênh lệch 0,53 ngày, P = 0,075) ^[4]. Mức độ giảm này chỉ là xu hướng và không đạt ý nghĩa thống kê ^[4]. Sự thay đổi nồng độ interleukin-8 và số lượng bạch cầu trung tính dịch rửa mũi cũng không có sự khác biệt rõ rệt ^[4].

Năm 1999, một nghiên cứu trên 108 bệnh nhân dùng 4 mL dịch chiết Echinacea purpurea hoặc giả dược 2 lần mỗi ngày trong 8 tuần theo dõi ^[6]. Thời gian mắc bệnh trung vị ở nhóm cúc tím là 4,5 ngày so với 6,5 ngày ở nhóm giả dược, nhưng sự khác biệt này cũng không đạt ý nghĩa thống kê (P = 0,45) ^[6].

Các bằng chứng ghi nhận hiệu quả khi dùng chế phẩm chuẩn hóa

Mặc dù nhiều thử nghiệm không tìm thấy sự khác biệt về thời gian ốm, một số nghiên cứu sử dụng chế phẩm chuẩn hóa nồng độ hoạt chất cao lại ghi nhận phản hồi khả quan về mức độ nghiêm trọng của bệnh.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược năm 2004 trên 282 người tình nguyện khỏe mạnh (độ tuổi 18–65) có tiền sử mắc từ 2 đợt cảm lạnh trở lên trong năm trước đó ^[3]. Nghiên cứu sử dụng chế phẩm chuẩn hóa Echinilin chứa alkamide (0,25 mg/mL), axit cichoric (2,5 mg/mL) và polysaccharide (25 mg/mL) từ cây Echinacea purpurea tươi ^[3]. Khi chớm xuất hiện triệu chứng đầu tiên, đối tượng bắt đầu uống 10 liều trong ngày đầu và 4 liều mỗi ngày trong 7 ngày tiếp theo ^[3]. Trong số 128 người thực tế mắc cảm lạnh trong nghiên cứu, nhóm uống cúc tím chuẩn hóa có tổng điểm triệu chứng hàng ngày thấp hơn 23,1% so với nhóm giả dược (P < 0,01) ^[3].

Năm 2016, tổng kết thử nghiệm lâm sàng lớn nhất đánh giá tính an toàn và hiệu quả của chiết xuất chuẩn hóa Echinacea purpurea (Echinaforce) dùng phòng ngừa cảm lạnh trong 4 tháng ^[7]. Kết quả ghi nhận việc phòng ngừa dài hạn bằng chế phẩm này giúp giảm tổng số đợt cảm lạnh, giảm số ngày bị cảm và giảm số đợt bệnh cần dùng thêm thuốc điều trị kèm theo ^[7].

Ngoài ra, một công thức đa thảo dược kết hợp chiết xuất cúc tím cùng bột tỏi, dầu hạt thì là đen (Nigella sativa), chiết xuất nhân sâm, vitamin C và kẽm nguyên tố cũng được ghi nhận là có ích trong việc giảm bớt thời gian lẫn mức độ nặng của cảm lạnh thông thường ^[5].

Bức tranh tổng quan từ hệ thống y văn

Theo tổng quan hệ thống năm 2015 về cúc tím trong phòng ngừa và điều trị cảm lạnh, các nhà khoa học đã phân loại riêng biệt các thử nghiệm phòng ngừa và điều trị ^[8]. Có 10 nghiên cứu tập trung vào phòng ngừa trên người khỏe mạnh (ngắn hạn từ 2-4 tuần hoặc dài hạn từ 6-16 tuần) ^[8].

Bên cạnh đó, có 15 nghiên cứu được xếp vào nhóm thử nghiệm điều trị ^[8]. Trong đó, 5 thử nghiệm có đối chứng giả dược áp dụng phương pháp tự điều trị: người tham gia được phát sẵn thuốc và hướng dẫn chỉ bắt đầu uống ngay khi bị cảm lạnh ^[8]. Trong số 1.910 người tham gia ban đầu, có 1.064 người thực sự bị ốm và tiến hành điều trị ^[8]. Tổng quan chỉ ra rằng có sự khác biệt rất lớn giữa các loại chế phẩm được sử dụng (từ dịch ép tươi, cồn chiết xuất, bột rễ khô đến dạng phối hợp), dẫn đến kết quả điều trị trên lâm sàng thiếu tính đồng nhất ^[8].

Những hiểu lầm thường gặp về cúc tím

Nhiều người lầm tưởng cúc tím là "thần dược" có thể chặn đứng virus ngay lập tức hoặc chữa khỏi hẳn bệnh cảm cúm chỉ sau vài giờ uống. Trên thực tế, cúc tím không phải là thuốc kháng sinh và không thể tiêu diệt mầm bệnh tức thì.

Một hiểu lầm phổ biến khác là mọi sản phẩm mang tên Echinacea đều có tác dụng giống nhau. Các nghiên cứu đã chỉ ra sự khác biệt lớn giữa thảo dược thô chưa qua tinh chế và các sản phẩm chiết xuất chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất ^[1], ^[3]. Việc sử dụng bột rễ thô hoặc dịch ép không chuẩn hóa thường không mang lại bất kỳ sự cải thiện nào về thời gian hết bệnh ^[1], ^[2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù cúc tím được đánh giá là có tỷ lệ lợi ích vượt trội so với rủi ro khi dùng đúng chỉ dẫn phòng ngừa ^[7], thảo dược này vẫn có thể gây ra tác dụng phụ. Trong một thử nghiệm theo dõi 8 tuần, các biến cố bất lợi được ghi nhận ở 20% bệnh nhân dùng dịch chiết cúc tím so với 13% ở nhóm dùng giả dược ^[6].

Cúc tím là chất kích thích miễn dịch và ức chế đáp ứng tiền viêm ^[5]. Do đó, những người mắc bệnh tự miễn, người đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch hoặc có cơ địa dị ứng với các cây thuộc họ Cúc cần hết sức thận trọng. Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc phụ nữ mang thai luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào từ thảo dược.

Áp dụng thực tế thế nào cho đúng?

Nếu bạn muốn sử dụng cúc tím khi cơ thể vừa xuất hiện những cơn hắt hơi hoặc dấu hiệu cảm lạnh đầu tiên, hãy lưu ý các điểm sau:

• Thời điểm sử dụng: Cần uống ngay khi triệu chứng đầu tiên vừa xuất hiện ^[5], ^[3]. Việc can thiệp sớm trong 24 giờ đầu có ý nghĩa quyết định tới khả năng tác động lên virus ở giai đoạn lây truyền ban đầu ^[5], ^[2].
• Lựa chọn sản phẩm: Ưu tiên các chế phẩm chiết xuất chuẩn hóa có công bố rõ ràng hàm lượng hoạt chất (như alkamide, axit cichoric, polysaccharide) thay vì dùng bột thảo dược thô chưa tinh chế ^[1], ^[3].
• Cách dùng và liều lượng: Tuân thủ hướng dẫn của nhà sản xuất. Nghiên cứu với chế phẩm chuẩn hóa thường áp dụng chế độ liều tấn công nhiều lần trong ngày đầu tiên (ví dụ dùng nhiều lần ngắt quãng), sau đó giảm dần liều duy trì trong khoảng 7 đến 10 ngày ^[1], ^[3].
• Chăm sóc kết hợp: Cúc tím không thể thay thế các biện pháp nền tảng. Khi bị cảm, người bệnh cần nghỉ ngơi đầy đủ, uống nhiều nước ấm, súc họng bằng nước muối và duy trì chế độ dinh dưỡng giàu vitamin.

Tóm lại, việc uống chiết xuất cúc tím ngay khi chớm hắt hơi có thể hỗ trợ giảm nhẹ một phần triệu chứng khó chịu nếu sử dụng đúng loại chiết xuất chuẩn hóa liều cao. Tuy nhiên, kỳ vọng thảo dược này giúp rút ngắn đáng kể số ngày ốm là chưa có đủ bằng chứng khoa học vững chắc để khẳng định. Người bệnh nên xem đây là biện pháp hỗ trợ kết hợp lối sống nghỉ ngơi khoa học thay vì một giải pháp điều trị dứt điểm.