Bước qua tuổi trung niên, nhiều người bắt đầu lo lắng về sức khỏe tim mạch và tìm đến các loại thảo dược tự nhiên như cỏ ba lá đỏ (Red Clover) với hy vọng giữ cho mạch máu luôn dẻo dai. Liệu việc bổ sung chiết xuất từ loài cây này có thực sự giúp làm mềm thành mạch và cải thiện lưu thông máu ở người lớn tuổi?
Câu trả lời ngắn gọn từ dữ liệu khoa học là có, nhưng tác động này có tính chọn lọc. Hoạt chất isoflavone chiết xuất từ cỏ ba lá đỏ giúp giảm độ cứng của các động mạch lớn và giảm lực cản ngoại biên đối với dòng máu [1]. Tuy nhiên, thảo dược này không làm thay đổi chỉ số huyết áp và cũng không cải thiện khả năng giãn mạch qua trung gian dòng chảy ở người có huyết áp bình thường [1].
Vì sao mạch máu cứng dần theo tuổi tác?
Hệ tuần hoàn hoạt động dựa trên sự phối hợp chặt chẽ giữa yếu tố cơ học và sinh hóa [2]. Độ cứng động mạch phản ánh sự suy giảm tính đàn hồi của thành mạch, vốn gia tăng tự nhiên theo quá trình lão hóa và tình trạng tăng huyết áp [3], [2]. Đây là một yếu tố dự báo độc lập đối với các biến cố và rủi ro tim mạch [4], [2].
Động mạch bị cứng theo hai cơ chế: cứng có thể đảo ngược khi các tế bào cơ trơn co lại, và cứng không thể đảo ngược khi sợi đàn hồi elastin bị phân hủy cùng lúc với sự gia tăng chất xơ cứng collagen [2]. Bên cạnh đó, sự lắng đọng của các phân tử như sulfate, proteoglycan hoặc fibronectin cũng là những yếu tố truyền thống góp phần làm cứng thành mạch qua thời gian dài [5].
Khi các động mạch trung tâm mất đi độ mềm dẻo, sóng phản xạ của dòng máu sẽ quay trở lại tim nhanh hơn ngay trong kỳ tâm thu [5], [6]. Hiện tượng này làm tăng gánh nặng hậu tải cho tim và thường đẩy huyết áp tâm thu lên cao trong các trạng thái mãn tính [5], [2], [6]. Đồng thời, mạch máu kém đàn hồi tạo ra áp lực cắt và lực căng lớn hơn lên thành mạch, đẩy nhanh sự mỏi cơ học của cấu trúc mạch, thúc đẩy tổn thương lớp tế bào nội mô lót bên trong và làm mảng xơ vữa dễ bị tổn thương hơn [7].
Mối liên hệ giữa lớp lót mạch máu và áp lực oxy hóa
Bên trong lòng mạch có một lớp tế bào mỏng gọi là nội mô. Các chất trung gian do nội mô tiết ra có nhiệm vụ điều hòa trương lực và cấu trúc mạch máu, từ đó ảnh hưởng lớn đến độ cứng của động mạch [6]. Rối loạn chức năng nội mô chủ yếu phản ánh sự thiếu hụt oxit nitric (NO) – một chất có đặc tính làm giãn mạch và chống xơ vữa động mạch [4].
Tín hiệu tế bào nội mô có khả năng tác động đến độ cứng động mạch thông qua việc kích thích enzyme eNOS và sản xuất NO [5]. Ngược lại, khi thành mạch cứng hơn, hoạt động của eNOS có thể suy giảm, làm trầm trọng thêm tình trạng rối loạn chức năng nội mô và tăng cường căng thẳng oxy hóa ngay tại các tế bào này [5], [2]. Căng thẳng oxy hóa (sự mất cân bằng giữa các gốc oxy tự do độc hại ROS và hệ thống chống oxy hóa) cùng căng thẳng nitrosative (sự gia tăng gốc nitơ tự do RNS) làm tổn thương lipid, protein và DNA của tế bào nội mô, dẫn đến viêm và xơ cứng động mạch [3]. Tình trạng này xuất hiện trong nhiều bệnh lý như tiểu đường, tăng huyết áp, hội chứng chuyển hóa, béo phì, bệnh động mạch ngoại biên hay bệnh thận mãn tính [3], [8].
Mặc dù chức năng nội mô và độ cứng động mạch có khả năng tác động qua lại, hai yếu tố này không phải lúc nào cũng gắn kết chặt chẽ với nhau [5]. Để đánh giá sức khỏe mạch máu, y học sử dụng phân tích sóng mạch để đo vận tốc sóng mạch (PWV), độ giãn nở động mạch (arterial compliance) và sóng phản xạ [4]. Trong khi đó, chức năng giãn nở của nội mô thường được đo bằng siêu âm đánh giá độ giãn mạch qua trung gian dòng chảy (FMD) ở động mạch cánh tay [4].
Nghiên cứu lâm sàng nói gì về cỏ ba lá đỏ?
Để làm rõ tác động bảo vệ tim mạch của các hợp chất isoflavone phân lập từ cỏ ba lá đỏ, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược đã được công bố vào năm 2003 [1]. Nghiên cứu tập trung vào hai tiền chất của genistein và daidzein là biochanin và formononetin [1].
Thử nghiệm được thực hiện trên 80 người khỏe mạnh có huyết áp bình thường, bao gồm 46 nam giới và 34 phụ nữ sau mãn kinh, nằm trong độ tuổi từ 45 đến 75 [1]. Những người tham gia được chia nhóm ngẫu nhiên để dùng viên bổ sung isoflavone làm giàu bằng biochanin hoặc formononetin với liều lượng 80 mg mỗi ngày, chuyển đổi chéo với giả dược qua hai giai đoạn, mỗi giai đoạn kéo dài 6 tuần [1]. Các nhà khoa học tiến hành đo lường các chỉ số vào thời điểm ban đầu và sau mỗi đợt can thiệp, bao gồm: độ cứng động mạch lớn (thông qua độ giãn nở động mạch toàn thân và vận tốc sóng mạch), chức năng nội mô ở các động mạch dẫn truyền (thông qua độ giãn mạch qua trung gian dòng chảy - FMD), huyết áp lưu động trong 24 giờ và tổng kháng lực ngoại biên [1].
Kết quả sau các đợt can thiệp cho thấy việc bổ sung isoflavone giúp làm giảm đáng kể độ cứng động mạch, thể hiện qua sự cải thiện độ giãn nở động mạch toàn thân (với mức ý nghĩa thống kê P=0.04) so với nhóm dùng giả dược [1]. Tác dụng tích cực này đạt được là nhờ sự sụt giảm tổng kháng lực ngoại biên (P=0.03) và sự giảm tương ứng vận tốc sóng mạch trung tâm (P=0.02) [1]. Đặc biệt, những cải thiện về mặt cơ học mạch máu này dường như chỉ giới hạn ở loại isoflavone từ cỏ ba lá đỏ được làm giàu bằng hoạt chất formononetin (P hiệu chỉnh = 0.06) [1]. Bên cạnh đó, liệu pháp dùng formononetin còn làm giảm nồng độ phân tử kết dính tế bào mạch máu lưu hành trong máu là VCAM-1 (P<0.01), một dấu ấn liên quan đến phản ứng trên thành mạch [1].
Lợi ích thực sự và những giới hạn cần biết
Phân tích từ thử nghiệm năm 2003 cho thấy lợi ích rõ rệt nhất của isoflavone cỏ ba lá đỏ giàu formononetin là giúp hệ thống động mạch lớn đàn hồi tốt hơn và giảm bớt lực cản ở các mạch máu ngoại vi [1]. Các nhà nghiên cứu nhận định những tác động này có thể giải thích một phần lý do vì sao những cộng đồng dân cư có chế độ ăn giàu isoflavone lại có nguy cơ mắc bệnh tim mạch thấp hơn [1].
Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cũng chỉ ra những giới hạn rất rõ ràng. Thứ nhất, dù làm giảm độ cứng thành mạch và giảm kháng lực ngoại biên, việc uống 80 mg isoflavone mỗi ngày trong 6 tuần hoàn toàn không làm thay đổi chỉ số huyết áp (P=0.5) và cũng không cải thiện độ giãn mạch qua trung gian dòng chảy FMD (P=0.44) [1]. Điều này phù hợp với ghi nhận từ một nghiên cứu năm 2017 về sinh lý mạch máu, cho thấy các thước đo về độ cứng động mạch, chức năng nội mô và huyết áp có thể phân kỳ và không nhất thiết thay đổi cùng nhau [5].
Thứ hai, thử nghiệm chỉ mới được thực hiện trên quy mô 80 người khỏe mạnh, có huyết áp bình thường trong thời gian ngắn hạn là hai chu kỳ 6 tuần [1]. Kết quả này chưa thể đại diện cho nhóm bệnh nhân đã mắc bệnh tăng huyết áp, tiểu đường hay suy thận mãn tính. Hơn nữa, hiệu quả ghi nhận được gắn liền với dạng chiết xuất cô lập giàu formononetin [1], không đồng nghĩa với việc dùng cỏ ba lá đỏ thô tự nhiên sẽ mang lại kết quả tương tự.
Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược bổ mạch
Hiểu lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là cho rằng hễ thảo dược giúp "mềm mạch máu" thì sẽ dùng để hạ huyết áp. Thực tế, dữ liệu từ nghiên cứu năm 2003 chứng minh isoflavone cỏ ba lá đỏ làm tăng độ giãn nở thành mạch nhưng không hề làm giảm huyết áp ở người có huyết áp bình thường [1]. Do đó, người bệnh tăng huyết áp tuyệt đối không được tự ý dùng thảo dược này để thay thế thuốc điều trị.
Một hiểu lầm khác là đánh đồng mọi sản phẩm từ cỏ ba lá đỏ đều có tác dụng như nhau. Nghiên cứu chỉ ra rằng sự cải thiện độ đàn hồi mạch máu tập trung ở nhóm dùng isoflavone giàu formononetin, chứ không phải biochanin [1]. Ngoài ra, việc làm mềm mạch máu bằng thảo dược không thể xóa bỏ hoàn toàn sự lão hóa tự nhiên, bởi quá trình mất sợi đàn hồi elastin và tăng tích tụ collagen theo tuổi tác là quá trình gây cứng mạch không thể đảo ngược [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Trong nghiên cứu lâm sàng năm 2003, đối tượng tham gia chỉ bao gồm nam giới và phụ nữ đã qua thời kỳ mãn kinh từ 45 đến 75 tuổi có sức khỏe bình thường [1]. Do isoflavone là các hợp chất có hoạt tính sinh học tự nhiên, những người không thuộc nhóm đối tượng của nghiên cứu – chẳng hạn như phụ nữ đang mang thai, đang cho con bú, phụ nữ tiền mãn kinh hoặc người có các bệnh lý nhạy cảm với nội tiết – cần hết sức thận trọng.
Những người đang mắc các bệnh lý nền gây tăng độ cứng động mạch và căng thẳng oxy hóa như đái tháo đường, tăng huyết áp, béo phì, bệnh thận mãn tính, bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính hay lupus ban đỏ hệ thống không nên tự ý dùng thực phẩm chức năng chứa isoflavone [3], [8]. Nếu đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh lý tim mạch hoặc chuyển hóa (như thuốc hạ mỡ máu nhóm statin, thuốc huyết áp nhóm sartan, hoặc thuốc tiểu đường metformin), người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bổ sung cỏ ba lá đỏ để tránh tương tác bất lợi [4], [3].
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ độ đàn hồi mạch máu
Nếu muốn bổ sung isoflavone từ cỏ ba lá đỏ để hỗ trợ độ đàn hồi thành mạch ở tuổi trung niên và cao tuổi, người dùng nên chọn các sản phẩm chiết xuất chuẩn hóa, có ghi rõ hàm lượng hoạt chất, ưu tiên thành phần giàu formononetin với liều tham chiếu trong nghiên cứu là 80 mg mỗi ngày [1]. Khi pha trà hoặc dùng chế phẩm từ cỏ ba lá đỏ, nên uống vào thời điểm cố định trong ngày theo hướng dẫn của nhà sản xuất và duy trì lối sống lành mạnh.
Không nên phụ thuộc hoàn toàn vào một loại thảo dược đơn lẻ. Một tổng quan nghiên cứu năm 2017 chỉ ra rằng việc tập thể dục thể chất đều đặn, hạn chế lượng calo nạp vào hợp lý, bổ sung hoạt chất curcumin (có trong nghệ) và sự kết hợp của các vitamin chống oxy hóa là những chiến lược hiệu quả giúp giảm căng thẳng oxy hóa và giảm độ cứng động mạch [3]. Đối với bệnh nhân có chỉ định y khoa, việc tuân thủ các thuốc điều trị như statin, sartan hay metformin theo đơn bác sĩ cũng chính là cách trực tiếp giúp bảo vệ nội mô và làm giảm độ cứng thành mạch [4], [3].
Tóm lại, chiết xuất isoflavone giàu formononetin từ cỏ ba lá đỏ ở liều 80 mg mỗi ngày là một giải pháp hỗ trợ có cơ sở khoa học giúp giảm độ cứng động mạch và giảm kháng lực ngoại biên ở người trung niên, cao tuổi khỏe mạnh [1]. Tuy nhiên, thảo dược này không có tác dụng hạ huyết áp và không thể thay thế các phương pháp điều trị y tế tiêu chuẩn [1]. Để giữ hệ mạch máu dẻo dai, người lớn tuổi nên kết hợp vận động thể chất, ăn uống cân bằng và luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ viên uống bổ sung nào [3].