Nhiều người tiêu dùng khi bước vào nhà thuốc thường xem dầu cá và dầu gan cá tuyết là cùng một loại sản phẩm hỗ trợ sức khỏe. Thói quen chọn mua ngẫu nhiên dựa trên sự tiện lợi hoặc mức giá có thể dẫn đến những nhầm lẫn tai hại trong quá trình bổ sung dưỡng chất hằng ngày.
Thực tế, dầu cá thông thường và dầu gan cá tuyết là hai chế phẩm hoàn toàn khác biệt về cả nguồn gốc chiết xuất lẫn giá trị vi chất mang lại. Trong khi dầu cá chủ yếu cung cấp các acid béo không bão hòa, thì dầu gan cá tuyết lại chứa một lượng lớn vitamin A và vitamin D tự nhiên, tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nếu người dùng tự ý tăng liều.
Bản chất nguồn gốc và sự khác biệt cốt lõi
Dầu cá thông thường được chiết xuất từ các mô mỡ của những loài cá béo, trong khi dầu gan cá tuyết được tinh chiết chuyên biệt từ gan của loài cá tuyết. Các nhà khoa học đã ứng dụng các quy trình hóa lý hiện đại nhằm kiểm soát chất lượng dầu gan cá tuyết, vượt xa các chỉ tiêu vật lý và hóa học truyền thống [1].
Các phương pháp chuyên sâu như đo quang phổ tử ngoại được dùng để định lượng vitamin A, sắc ký lỏng hiệu năng cao HPLC xác định vitamin D3, và sắc ký khí lỏng giúp phân tích thành phần các acid béo không bão hòa đa [1]. Những phương pháp phân tích này cho phép các nhà nghiên cứu phân biệt rõ ràng giữa dầu gan cá tuyết và các loại dầu cá thông thường khác, đồng thời kiểm tra sự hiện diện của các biến chất [1]. Dầu cá mô thông thường hầu như không chứa hoặc chỉ chứa lượng không đáng kể vitamin A và D tan trong chất béo, trong khi hai vitamin này lại là thành phần tự nhiên đặc trưng trong dầu gan cá tuyết.
Biến thiên hàm lượng vitamin và nguy cơ tích lũy quá liều
Một trong những vấn đề quan trọng nhất khi sử dụng dầu gan cá tuyết là nồng độ vi chất bên trong không phải lúc nào cũng cố định. Một nghiên cứu chuyên sâu về dầu gan cá tuyết vùng biển Barents đã chỉ ra sự thay đổi rõ rệt về thành phần theo mùa đánh bắt [2]. Hoạt tính vitamin A trong gan cá tuyết có thể biến động gấp hơn hai lần giữa các mùa trong năm, đồng thời tỷ lệ định lượng của các acid béo chiếm ưu thế cũng trải qua những thay đổi lớn [2].
Nghiên cứu này cũng ghi nhận rằng dầu gan cá dùng cho mục đích y tế đạt giá trị dinh dưỡng cao nhất khi cá được đánh bắt vào các tháng mùa thu và mùa đông, trong khi nguồn nguyên liệu thu hoạch vào mùa xuân và mùa hè lại có giá trị dinh dưỡng thấp nhất [2]. Sự dao động tự nhiên này đòi hỏi các quy trình sản xuất phải chuẩn hóa nghiêm ngặt để hàm lượng vitamin đưa vào cơ thể không vượt ngưỡng an toàn.
Không giống như các loại vitamin tan trong nước sẽ bị đào thải qua nước tiểu khi dư thừa, vitamin A và vitamin D hòa tan trong chất béo và tích lũy trực tiếp tại các mô mỡ và gan. Khi dùng dầu gan cá tuyết với liều lượng cao nhằm tìm kiếm hàm lượng omega-3 nhiều hơn, người dùng vô tình dung nạp cả liều lượng vitamin A và D tăng tương ứng [3]. Một nghiên cứu đoàn hệ nhỏ từng ghi nhận mô hình liên quan hình chữ U giữa nồng độ vitamin A trong huyết thanh và nguy cơ bệnh lý, cảnh báo rằng nồng độ quá thấp hay quá cao đều có thể gây bất lợi cho sức khỏe [3].
Thực trạng sử dụng và thói quen cộng gộp thực phẩm bổ sung
Thực tế tại các quốc gia có truyền thống tiêu thụ dầu gan cá cho thấy nhiều người sử dụng chưa thực sự hiểu rõ nhu cầu của cơ thể. Nghiên cứu Ung thư và Phụ nữ Na Uy (thuộc khuôn khổ dự án EPIC) trên 37.226 phụ nữ từ 41 đến 55 tuổi đã ghi nhận tỷ lệ dùng dầu gan cá lên tới 44,7% [4]. Những người có trình độ học vấn cao, mức độ vận động thể chất tốt và chỉ số khối cơ thể (BMI) ở mức bình thường có xu hướng sử dụng dầu gan cá thường xuyên hơn [4].
Đáng chú ý, nghiên cứu phát hiện ra rằng những người dùng dầu gan cá hằng ngày quanh năm có xu hướng sử dụng thêm các loại thực phẩm bổ sung khác cao gấp 2,45 lần so với người không dùng (tỷ số chênh OR = 2,45; khoảng tin cậy 95%: 2,28 - 2,62) [4]. Việc dùng đồng thời nhiều sản phẩm bổ sung nhưng không tính toán lượng vi chất đi kèm khiến việc dùng dầu gan cá dường như không tương thích với nhu cầu vitamin D thực tế của cơ thể [4].
Khảo sát lâm sàng SAMINOR 2 tại miền bắc Na Uy cũng làm nổi bật tính phức tạp khi theo dõi lượng vi chất dung nạp từ các chế phẩm này [5]. Các nhà điều tra đã phân loại người tham gia thành nhóm dùng viên dầu cá hoặc dầu gan cá hằng ngày quanh năm, nhóm dùng từng phần trong năm (vào mùa đông hoặc mùa khác), và nhóm không sử dụng [5]. Khảo sát ghi nhận việc ước tính chính xác lượng vitamin D đưa vào cơ thể từ các loại viên uống vitamin hay khoáng chất gặp nhiều trở ngại do thiếu thông tin chi tiết về hàm lượng vi chất trên nhiều nhãn sản phẩm thương mại [5].
Nghiên cứu lâm sàng về tác dụng phòng bệnh và giới hạn thực tế
Nhiều người tìm đến dầu gan cá tuyết vì tin rằng hàm lượng vitamin D và A dồi dào sẽ giúp tăng cường miễn dịch và phòng ngừa nhiễm trùng đường hô hấp. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng chất lượng cao không ủng hộ quan điểm này. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược, mù bốn quy mô lớn công bố năm 2022 đã đánh giá hiệu quả của việc bổ sung dầu gan cá tuyết (ở mức bổ sung vitamin D liều thấp) trong phòng ngừa COVID-19 và viêm đường hô hấp cấp [6].
Nghiên cứu có 64,5% người tham gia là nữ giới, độ tuổi trung bình 44,9 và chỉ số BMI trung bình là 26,1 [6]. Phần lớn người tham gia (75,5%) chưa từng dùng viên bổ sung vitamin D trước khi thử nghiệm, và 35,6% đã tiêm ít nhất một liều vaccine phòng SARS-CoV-2 [6]. Kết quả ghi nhận có 455 trường hợp nhiễm bệnh, nhưng tỷ lệ mắc bệnh hoàn toàn tương đương giữa nhóm dùng dầu gan cá (227 người, chiếm 1,31%) và nhóm dùng giả dược (228 người, chiếm 1,32%) với nguy cơ tương đối RR là 1,00 (khoảng tin cậy 97%: 0,82 - 1,22) [6].
Về số ca COVID-19 diễn tiến nặng, có 222 người gặp phải tình trạng này (121 người ở nhóm dầu gan cá, chiếm 0,70% và 101 người ở nhóm giả dược, chiếm 0,58%), cho thấy nguy cơ tương đối là 1,20 (khoảng tin cậy 98,2%: 0,87 - 1,65) [6]. Các phân tích sâu hơn theo tuổi, giới tính, chỉ số BMI, mức độ tiếp xúc với ánh nắng mặt trời hay tình trạng tiêm chủng đều không ghi nhận bất kỳ tác dụng bảo vệ nào của dầu gan cá đối với nguy cơ mắc bệnh hay mức độ nặng của bệnh [6].
Đối với sức khỏe xương khớp, các bằng chứng cũng cho thấy cần có cái nhìn thực tế. Một nghiên cứu năm 2017 tại Iceland xem xét việc tiêu thụ dầu gan cá ở các giai đoạn cuộc đời và mật độ khoáng xương (BMD) ở người cao tuổi đã không tìm thấy dấu hiệu tiêu cực nào lên BMD ở cổ xương đùi hay mấu chuyển [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra rằng việc bổ sung vitamin D đơn độc chỉ đem lại tác động tối thiểu đối với mật độ khoáng xương và nguy cơ gãy xương, trong khi vitamin D kết hợp song song với canxi mới đem lại hiệu quả rõ rệt [7].
Ở nhóm phụ nữ cao tuổi dùng dầu gan cá hằng ngày, mức chênh lệch mật độ xương so với người dùng dưới một lần mỗi tuần chỉ là 0,1 độ lệch chuẩn Z-score ở cổ xương đùi và 0,09 Z-score ở mấu chuyển, một mức độ có ý nghĩa lâm sàng rất thấp hoặc có thể chỉ do ngẫu nhiên [7]. Trong khi đó, việc tiêu thụ cá béo giàu vitamin D ở lứa tuổi thanh thiếu niên từng được ghi nhận có liên quan nghịch với nguy cơ mắc bệnh xơ cứng rải rác (MS), nhưng mối liên quan này đã mất đi ý nghĩa thống kê sau khi điều chỉnh theo yếu tố sử dụng dầu gan cá [3].
Hiện tượng oxy hóa dưỡng chất trong quá trình tiêu hóa
Bên cạnh nguy cơ quá liều, độ bền sinh học của các thành phần trong dầu gan cá cũng là điều người tiêu dùng cần lưu ý. Một nghiên cứu mô phỏng quá trình tiêu hóa trong đường tiêu hóa in vitro năm 2017 đã chứng minh mức độ thủy phân và oxy hóa đáng kể của dầu gan cá tuyết [8]. Bằng các kỹ thuật cộng hưởng từ hạt nhân và sắc ký khí khối phổ, các nhà khoa học lần đầu tiên phát hiện sự phân hủy đồng thời của các lipid không bão hòa đa omega-3, omega-6 và cả lượng vitamin A tự nhiên có sẵn trong dầu [8].
Quá trình oxy hóa trong ống tiêu hóa này đã sản sinh ra các hợp chất như hydroperoxide, monoepoxide, cis,trans-2,4-alkadienals, 4-hydroxy-2-alkenals và các chất chuyển hóa từ vitamin A [8]. Đây là những hợp chất có khả năng gây độc tế bào như các aldehyde alpha,beta không bão hòa chứa oxy [8]. Nghiên cứu cũng kiểm tra việc bổ sung chất chống oxy hóa tổng hợp BHT (butylhydroxytoluen) ở mức 20 và 800 ppm, cho thấy BHT giúp hạn chế quá trình oxy hóa trong tiêu hóa và gần như ức chế hoàn toàn ở mức 800 ppm [8]. Điều này nhấn mạnh rằng các dưỡng chất quý trong dầu gan cá rất nhạy cảm và dễ bị suy thoái nếu không có chất chống oxy hóa đi kèm hoặc không được bảo quản đúng cách [1, 8].
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng
Do đặc thù hàm lượng vitamin A và D cao, không phải ai cũng phù hợp để sử dụng dầu gan cá tuyết thay cho dầu cá thông thường:
Phụ nữ mang thai hoặc dự định mang thai là nhóm đối tượng đầu tiên cần thận trọng tối đa. Vitamin A liều cao dạng hấp thu sẵn (retinol) từ gan động vật có thể tích lũy và gây nguy cơ dị tật thai nhi nếu sử dụng không có kiểm soát từ bác sĩ.
Những người đang sử dụng các viên uống đa vitamin tổng hợp hoặc thuốc bổ sung vitamin D riêng biệt cần tính toán kỹ hàm lượng. Số liệu nghiên cứu cho thấy người uống dầu gan cá thường có tỷ lệ dùng thêm các thực phẩm bổ sung khác rất cao [4]. Việc kết hợp thiếu kiểm soát dễ dẫn đến hiện tượng vượt quá mức khuyến nghị tiêu thụ hằng ngày của vitamin A và D [4].
Những người mắc các bệnh lý về gan, suy thận hoặc bệnh lý chuyển hóa canxi cũng không nên tùy tiện dùng dầu gan cá tuyết. Cơ thể suy giảm chức năng chuyển hóa sẽ làm tăng nguy cơ ngộ độc vitamin tan trong dầu.
Những người dùng với kỳ vọng ngăn ngừa các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp cấp như COVID-19 cần lưu ý rằng các thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra dầu gan cá tuyết liều thấp vitamin D không mang lại hiệu quả bảo vệ trước nguy cơ nhiễm bệnh hay giảm độ nặng của bệnh [6].
Hướng dẫn áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Để tối ưu hóa lợi ích và loại bỏ các rủi ro sức khỏe, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc lựa chọn rõ ràng:
Xác định chính xác nhu cầu của cơ thể: Nếu mục đích chính là bổ sung acid béo thiết yếu omega-3 (EPA và DHA) cho tim mạch hoặc giảm mỡ máu, việc lựa chọn dầu cá thông thường chiết xuất từ mô cá sẽ an toàn hơn, tránh nạp thêm vitamin A và D không cần thiết. Ngược lại, nếu được chẩn đoán thiếu hụt vitamin D và muốn bổ sung từ nguồn tự nhiên, dầu gan cá tuyết có thể được cân nhắc dưới sự hướng dẫn y tế.
Kiểm tra kỹ nhãn sản phẩm: Người dùng cần đọc kỹ thành phần vi chất trên nhãn, đặc biệt là hàm lượng vitamin A (retinol) và vitamin D3 [1]. Tránh việc dùng vượt quá liều lượng in trên bao bì hoặc uống cùng lúc nhiều viên dầu gan cá để cố lấy thêm omega-3 [3].
Quan tâm đến chất lượng bảo quản: Dầu gan cá rất dễ bị ức chế hoạt tính sinh học và phân hủy tạo thành các hợp chất oxy hóa độc hại trong đường ruột [8]. Các sản phẩm dầu gan cá cần được bảo quản ở nơi khô ráo, tránh ánh sáng trực tiếp, vặn chặt nắp sau khi mở để ngăn chặn sự suy thoái của acid béo và vitamin A [1, 8].
Dầu cá và dầu gan cá tuyết đều là những nguồn cung cấp dưỡng chất có giá trị, nhưng chúng không thể thay thế lẫn nhau một cách tùy tiện. Hiểu đúng thành phần, nắm rõ nguy cơ tích lũy vi chất và tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng phối hợp sẽ giúp người tiêu dùng bảo vệ sức khỏe một cách khoa học và an toàn nhất.
