Thói quen ngồi nhiều và ăn cơm hộp bên ngoài khiến nhiều người làm việc văn phòng tiêu thụ nhiều muối nhưng lại thiếu hụt khoáng chất. Để kiểm soát huyết áp, chế độ ăn DASH (tiếp cận dinh dưỡng để chặn tăng huyết áp) thường được áp dụng nhằm tăng lượng kali nạp vào. Tuy nhiên, việc bổ sung bao nhiêu kali và mức độ an toàn đến đâu là thắc mắc rất phổ biến.

Chưa có nghiên cứu đo lường riêng biệt trên nhóm dân văn phòng; các bằng chứng lâm sàng hiện nay được thực hiện trên nhóm người trưởng thành nói chung, người tiền tăng huyết áp, tăng huyết áp độ 1 hoặc sinh viên đại học [1] [2] [3]. Hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị người trưởng thành nên nạp 3.510 mg kali mỗi ngày qua chế độ ăn để giảm nguy cơ huyết áp cao và tim mạch [1]. Trong các thử nghiệm lâm sàng DASH, mức tiêu thụ kali được kiểm soát dao động từ 3.700 mg đến 4.100 mg mỗi ngày [2] [4].

Chế độ ăn DASH cung cấp lượng kali bao nhiêu mỗi ngày?

Chế độ ăn DASH tiêu chuẩn thiết kế mức cung cấp kali cao vượt trội so với bữa ăn thông thường. Trong thử nghiệm DASH-Sodium trên 412 người trưởng thành, chế độ ăn DASH cung cấp khoảng 4.100 mg (105 mEq) kali cho khẩu phần 2.100 kcal mỗi ngày, trong khi chế độ ăn đối chứng kiểu Mỹ điển hình chỉ cung cấp khoảng 1.700 mg kali [2].

Một nghiên cứu khác ghi nhận chế độ ăn ít rau quả thông thường chỉ đạt trung bình 1.700 mg kali, 250 mg magie và 11 gam chất xơ mỗi ngày [5]. Khi áp dụng can thiệp dinh dưỡng hướng dẫn tăng cường mua và ăn thực phẩm giàu kali (như trái cây, rau củ, đậu, hạt), lượng kali nạp vào ước tính đạt khoảng 3.700 mg mỗi ngày [4]. Ngoài ra, một nghiên cứu trước đây của Morris và cộng sự từng ghi nhận mức bổ sung lên tới 4.700 mg kali mỗi ngày qua thực phẩm giúp làm giảm mức tăng huyết áp do ăn nhiều muối [6].

Cơ chế tác động của kali đối với huyết áp

Lượng kali cao từ rau củ quả trong chế độ ăn DASH mang lại hiệu quả thông qua việc lập lại cân bằng điện giải với natri. Nghiên cứu trên sinh viên cho thấy sự kết hợp giữa kali và magie liều lượng cao giúp thúc đẩy giãn mạch, giảm tiết renin ở thận và tạo ra sự cân bằng âm đối với natri [3].

Bên cạnh đó, các thực phẩm giàu kali trong mô hình DASH như rau, củ, quả và các loại đậu còn chứa nhiều flavonoid cùng chất chống oxy hóa [3]. Những thành phần này hỗ trợ giảm các dấu hiệu sinh học của căng thẳng oxy hóa và viêm, cải thiện chức năng nội mô và từ đó hạ huyết áp [3]. Một phân tích tổng hợp cũng chỉ ra rằng việc ăn quá ít kali đóng vai trò trực tiếp làm tăng huyết áp [7].

Bằng chứng nghiên cứu trên các nhóm đối tượng

Các thử nghiệm can thiệp ăn uống có đối chứng nghiêm ngặt cho thấy tăng kali qua thực phẩm làm thay đổi rõ rệt các chỉ số bài tiết và huyết áp. Trong thử nghiệm DASH-JUMP tại Nhật Bản trên người có huyết áp bình thường cao và tăng huyết áp độ 1, lượng kali bài tiết qua nước tiểu sau 1 đến 2 tháng can thiệp đã tăng gần gấp đôi so với ban đầu, nồng độ kali huyết thanh tăng nhẹ và chỉ số huyết áp tâm thu giảm đáng kể [1].

Tuy nhiên, hiệu quả hạ huyết áp không phải lúc nào cũng đạt được nếu chỉ dừng lại ở tư vấn dinh dưỡng mà không kiểm soát chặt bữa ăn. Thử nghiệm ngẫu nhiên của Miller và cộng sự trên 123 người Mỹ gốc Phi có tăng huyết áp được kiểm soát cho thấy việc huấn luyện dinh dưỡng tăng thực phẩm giàu kali (đạt ước tính 3.700 mg/ngày) không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về huyết áp tâm thu hay tâm trương so với nhóm chứng [4]. Ngoài ra, một nghiên cứu bổ sung kali dạng viên uống (100 mmol kali clorid mỗi ngày trong 28 ngày) trên người trẻ khỏe mạnh ghi nhận sự gia tăng vận tốc sóng mạch (PWV) liên quan đến tăng hấp thu nước và nồng độ aldosterone, điều không thấy khi nạp kali từ thực phẩm tự nhiên [7].

Ai nên thận trọng với chế độ ăn nhiều kali?

Người có bệnh lý thận hoặc suy giảm chức năng lọc của thận cần hết sức thận trọng khi theo đuổi mức kali cao của DASH. Trong thử nghiệm DASH-JUMP, chế độ ăn giàu kali đã gây ra tình trạng giảm mức lọc cầu thận ước tính (e-GFR) tạm thời ở 4 người tham gia, rơi vào mức bệnh thận mạn giai đoạn G3A, dù sau can thiệp 4 tháng chỉ số này đã hồi phục về mức ban đầu [1]. Thử nghiệm này cũng ghi nhận 4 người bị tăng kali máu trong suốt thời gian can thiệp trước khi trở về bình thường [1].

Các hướng dẫn dinh dưỡng lâm sàng cũ dành cho bệnh nhân thận thường khuyến nghị ngưỡng nạp kali tối đa là 3.000 mg mỗi ngày để tránh tăng kali máu [8]. Mặc dù hướng dẫn KDOQI mới đề xuất cá nhân hóa nhu cầu kali, và một nghiên cứu năm 2022 trên bệnh nhân chạy thận nhân tạo tuân thủ DASH ghi nhận mức ăn trung bình 2.765 mg kali/ngày không làm tăng kali máu, những người có bệnh nền suy thận bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi lượng rau củ quả tiêu thụ [8].

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại

Các trích đoạn nghiên cứu hiện có chưa đưa ra số liệu riêng cho nhóm đối tượng làm việc văn phòng có đặc thù ít vận động. Tác động dài hạn của việc nạp trên 4.000 mg kali mỗi ngày qua thực phẩm ở người hoàn toàn khỏe mạnh chưa được theo dõi nhiều năm [1].

Ngoài ra, câu hỏi liệu việc bổ sung kali từ thực phẩm tự nhiên có tối ưu hơn việc dùng các chất thay thế muối chứa 25% kali clorid hay các dạng muối citrate vẫn cần thêm thử nghiệm đối đầu trực tiếp để làm rõ [7]. Cơ chế vì sao bổ sung kali dạng viên nén gây tăng vận tốc sóng mạch ở người trẻ trong một số thử nghiệm cũng chưa có câu trả lời dứt khoát [7].

Cách áp dụng thực đơn giàu kali an toàn

Để đạt ngưỡng khuyến nghị khoảng 3.510 mg kali mỗi ngày mà không gặp rủi ro sức khỏe, dân văn phòng nên ưu tiên lấy khoáng chất này từ khẩu phần ăn tự nhiên thay vì tự ý mua viên uống bổ sung [1] [7].

Bữa ăn trưa và ăn tối có thể tăng cường các loại rau củ, trái cây tươi, các loại đậu và hạt theo đúng nguyên tắc DASH [3] [4]. Cần duy trì song song việc giảm lượng muối ăn hàng ngày, vì hiệu quả điều hòa huyết áp và giãn mạch đạt mức tốt nhất khi có sự cân bằng giữa lượng natri thấp và kali cao [2] [3]. Không tự ý dùng viên kali liều cao khi chưa có chỉ định y khoa [7].

Dân văn phòng muốn kiểm soát huyết áp nên hướng tới ngưỡng 3.500 mg kali mỗi ngày thông qua việc tăng cường rau củ quả trong bữa ăn. Người có tiền sử bệnh thận hoặc đang dùng thuốc tim mạch cần kiểm tra chức năng thận và tham vấn chuyên gia dinh dưỡng trước khi tăng mạnh lượng thực phẩm giàu khoáng chất này.